ANALİZ
ŞUBAT 2018 SAYI: 231
BLOCKCHAIN TEKNOLOJISI
VE BITCOIN
ŞERIF DILEK
ANALİZ
ŞUBAT 2018 SAYI: 231
BLOCKCHAIN TEKNOLOJISI
VE BITCOIN
ŞERIF DILEK
COPYRIGHT © 2018
Bu yayının tüm hakları SETA Siyaset, Ekonomi ve Toplum
Araştırmaları Vakfı’na aittir. SETA’nın izni olmaksızın yayının
tümünün veya bir kısmının elektronik veya mekanik (fotokopi,
kayıt ve bilgi depolama, vd.) yollarla basımı, yayını, çoğaltılması
veya dağıtımı yapılamaz. Kaynak göstermek suretiyle alıntı
yapılabilir.
Uygulama: Hasan Suat Olgun
Baskı: Turkuvaz Haberleşme ve Yayıncılık A.Ş., İstanbul
SETA | SIYASET, EKONOMI VE TOPLUM ARAŞTIRMALARI VAKFI
Nenehatun Cd. No: 66 GOP Çankaya 06700 Ankara TÜRKİYE
Tel: +90 312 551 21 00 | Faks: +90 312 551 21 90
www.setav.org | info@setav.org | @setavakfi
SETA | Istanbul
Defterdar Mh. Savaklar Cd. Ayvansaray Kavşağı No: 41-43
Eyüp İstanbul TÜRKİYE
Tel: +90 212 395 11 00 | Faks: +90 212 395 11 11
SETA | Washington D.C.
1025 Connecticut Avenue, N.W., Suite 1106
Washington D.C., 20036 USA
Tel: 202-223-9885 | Faks: 202-223-6099
www.setadc.org | info@setadc.org | @setadc
SETA | Kahire
21 Fahmi Street Bab al Luq Abdeen Flat No: 19 Cairo EGYPT
Tel: 00202 279 56866 | 00202 279 56985 | @setakahire
BLOCKCHAIN TEKNOLOJISI VE BITCOIN
IÇINDEKILER
ÖZET
7
GİRİŞ
8
PARANIN DÖNÜŞÜMÜ VE DİJİTALLEŞME SÜRECİ
8
BLOCKCHAIN TEKNOLOJİSİ VE KRİPTO PARALAR
10
BITCOIN VE ALTCOINLERİN İŞLEVİ NEDİR?
13
BITCOIN MADENCİLİĞİ VE ÇEVRESEL BOYUTLARI
18
KRİPTO PARALARIN GÜVENLİĞİ VE RİSKLERİ
21
KRİPTO PARANIN KÜRESEL ETKİSİ
23
SONUÇ
29
setav.org
5
ANALİZ
YAZAR HAKKINDA
Şerif Dilek
Lisans ve yüksek lisans eğitimini İşletme ve Deniz Ekonomisi alanında tamamladı.
Doktora derecesini Marmara Üniversitesi Ortadoğu Ekonomi Politiği Anabilim Dalı’ndan aldı. Sanayiyi Yeniden Düşünmek: Küresel Teknolojik Dönüşümünün Dünya ve
Türkiye Ekonomisine Yansımaları (2017) kitabının yazarlarındandır. Akademik eğitiminin yanında uzun bir süre özel sektörde çalışan Dilek uluslararası ekonomi politik,
Ortadoğu’da siyaset-ekonomi ilişkisi, uluslararası iktisat ve kalkınma alanlarında çalışmalarına devam etmektedir.
6
setav.org
BLOCKCHAIN TEKNOLOJISI VE BITCOIN
ÖZET
Kripto paralar için geçtiğimiz sene önemli gelişmeler yaşandı. Bu para birimleri arasında Bitcoin piyasa büyüklüğü, kullanıcı sayısı, bazı firma ve
şirketler tarafından ödeme aracı olarak kabul edilmesi yönüyle ön plana çıktı. Çıktığı 2009 yılından bu yana gerek işlem hacmi gerekse market kapitülasyonu açısından değerine değer katan Bitcoin son yılların fenomen olgusu
haline geldi. 2017’de yirmi kattan fazla değer artışı kaydeden Bitcoin sene
sonuna doğru 20 bin dolar seviyelerine kadar yaklaştı. Bitcoin’i farklı kılan
şey –aynı zamanda Bitcoin’in en büyük özelliği– arkasında herhangi bir devlet ya da merkez bankası gibi üçüncü bir tarafa/otoriteye ihtiyaç duymadan
doğrudan doğruya alıcı ile satıcı arasında dijital alanda el değiştirmesidir.
Son yıllarda Bitcoin ve altcoinlere ilgi bireysel ve kurumsal yönden artış
trendine girerken bazı kripto para birimleri yasal bir varlık şeklinde kabul
edildi ve büyük borsalarda vadeli işlem görmeye başladı. Bu açıdan Bitcoin
rüzgarı ile oluşan iyimser hava kripto para birimlerinin hem yatırım hem
de para transferi işlemlerinde kullanılmaya başlamasıyla gündemde kendine
geniş bir yer buldu.
Günümüzde özellikle gelişmiş ülkelerde kağıt para kullanımı gün geçtikçe azalmaktadır, harcamalar büyük oranda dijital paralarla gerçekleştirilmektedir. Henüz sürecin çok başında olsak da Bitcoin gibi diğer kripto
paraların artan etkisi ve onlara olan yüksek talep giderek alternatif bir para
birimi işlevi görmelerini sağlamaktadır. Bu sürecin sonunda Bitcoin belki
gelecekte varlığını sürdürmese bile kripto paralar ve blockchain (blok zinciri) teknolojisi yeni parasal düzende önemli rol oynayacaktır. Bu çalışmada
global ölçekte fenomen olan Bitcoin ve diğer kripto paralar analiz edilirken
paranın dijital serüveni, blockchain teknolojisi, Bitcoin üretimi (madencilik) ve çevresel boyutları incelenmektedir.
setav.org
Bu analiz
Bitcoin ve
diğer kripto
paraların
çıkışı, mevcut
durumu,
olumlu ve
olumsuz
yönleri,
gelecek
potansiyeli
ve küresel
ekonomiye
olası etkilerini
irdelemektedir.
7
ANALİZ
GIRIŞ
Blockchain teknolojisi paranın dijitalleşme süreciyle hayatımıza daha yoğun bir şekilde girmeye
başlamıştır. Son yıllarda oldukça popüler hale
gelen Bitcoin’in yükselişinin ne kadar süreceği
merak edilmektedir. Global düzeyde insanların
kripto paralar hususunda farkındalık kazanmasında Bitcoin’in oldukça ayrıcalıklı bir yeri bulunmaktadır ki onun arkasında da blockchain
teknolojisi yer almaktadır.
Dünya çok yakın bir tarihte büyük bankaların battığı, ülkelerin finansal anlamda kötü duruma düştüğü bir kriz yaşamıştır. Küresel sistemde
yaşanan son finans ve bankacılık krizlerinin toplumun güven duygusunu zedelemesi ile birlikte
paranın temeli hakkında sorular gündeme gelmiştir. Bankacılık sektörüne olan güven duygusu
sistemin işlemesi için gerekli olan temel yapı taşıdır. Günümüzde öznel bir değeri bulunmayan
kağıt parayı kıymetli ve güvenli kılan unsur arkasındaki devlet otoritesi iken elektronik parayı
güvenli kılan faktör ise finansal regülasyondur.
Son yıllarda popülerliği artan kripto paraları da
benzer şekilde blockchain teknolojisi güvenli kılmaktadır. Bu süreç sonunda Bitcoin’in toplumsal
güven tesis etmedeki başarı düzeyi gelecekteki
seyrini ve statüsünü de belirleyecektir.
Bitcoin ve diğer kripto para birimleri yeteri
kadar derin bir piyasa oluşturmakla ve yüksek getiri sağlamakla birlikte volatiliteleri yüksektir ve
8
spekülatif kullanıma açıktır. Bunun yanı sıra kara
para aklama ve illegal işlemler için de kullanılmaya müsait olmaları onları bağımsız yaptığı kadar
bağımlı da kılmaktadır. Bitcoin’in taşıdığı fırsat
ve riskler uluslararası aktörlerin buna sessiz kalmayacağını göstermektedir. Nitekim birçok ülke
kripto paralara regülasyonlar yoluyla sınırlama
getirmekte, bazıları da bu dönüşümü yakından
takip ederek statülerine yasal bir meşruiyet kazandırmaktadır.
Bu analiz Bitcoin ve diğer kripto paraların
çıkışı, mevcut durumu, olumlu ve olumsuz yönleri, gelecek potansiyeli ve küresel ekonomiye
olası etkilerini irdelemektedir. Ayrıca kripto para
birimleri içerisinde hem piyasa değeri hem de
kullanım ve yatırım aracı olması itibarıyla en popüleri olan Bitcoin’i analiz ederken Bitcoin madenciliğinin temelini ele almakta ve hepsinden
öte kripto para birimlerinin altyapısını oluşturan
blockchain teknolojisinin getirdiği büyük dönüşüme dikkat çekmektedir.
PARANIN DÖNÜŞÜMÜ
VE DIJITALLEŞME SÜRECI
Paranın hikayesi en az uygarlığın hikayesi kadar
eskidir. İnsanlar ihtiyaç duydukları nesneleri
elde etmek için altın, gümüş ve diğer kıymetli
madenlerden önce hayvanlardan tahıllara, kil,
kağıt, midye ya da deniz kabuklarından kıymetli madenlere kadar birçok farklı nesneyi takas
aracı olarak kullanmışlardır. Bu bağlamda takas
işlemleri ön plana çıkarılsa da paranın temelinde borç alacak ilişkisi üzerine kurulan bir güven
olgusunun bulunduğu unutulmamalıdır. Yani
para herhangi bir metalden ziyade borçlu-alacaklı arasındaki inanç ve güven ilişkisi şeklinde
görülmelidir. Zira para özünde bir nesnenin değerinden ziyade diğer insanlara duyulan güvenin
ölçüsüdür.1
1. Niall Ferguson, Paranın Yükselişi: Dünyanın Finansal Tarihi,
(Yapı Kredi Yayınları, İstanbul: 2009), s. 29; David Graeber,
BORÇ: İlk 5000 Yıl, (Everest Yayınları, İstanbul: 2015), s. 53.
setav.org
BLOCKCHAIN TEKNOLOJISI VE BITCOIN
Dünya tarihinde uzunca bir süre madeni
paranın hükümranlığı yaşanmış, 17. yüzyıldan
itibaren ise kağıt para yaygınlaşmaya başlamıştır. Bankacılık sistemi bu süreçte gelişmiş ve
modern ekonomik sistemin ekseninde yer alan
paranın devletler tarafından kontrol edilebilmesi
amacıyla “yetkili kurumlar” olarak merkez bankaları kurulmuştur. Kağıt paranın uzun bir süre
merkez bankalarının rezervindeki altına endekslenmesi Birinci Dünya Savaşı’na kadar devam
etmiştir. Savaş süreci ve sonrasında altın standardı birçok ülke tarafından terk edilmiştir. Daha
sonra tekrardan altın standardına dönme noktasındaki çabalar çoğunlukla başarısız olmuştur.
Bankacılık sektörünün gelişmesiyle para merkez
bankaları tarafından belirlenen temsili olmanın
ötesinde kaydi bir statüye bürünmüştür. 1944’te
ABD dolarının altına endekslenmesi ile ülkelerin döviz kurlarını altına değil dolara sabitlemesi
kararlaştırılmış ve dolar rezerv para olarak kabul
edilmiştir. Bretton Woods sistemi olarak anılan
doların altına endekslenmesi uygulamasının
1971 yılında ABD tarafından kaldırılmasıyla
dünyada altın standardı sistemi tamamen sona
ermiştir. Böylece ABD Merkez Bankası (FED)
istediği miktarda doları piyasaya sürebilecek bir
pozisyona gelmiştir. Bundan sonra para önemli
bir politika aracı olarak küresel ölçekte ön plana
çıkarken ABD’nin hegemonyasının etkinlik düzeyini de artırmıştır.
Diğer taraftan teknolojik gelişme, uluslararası ticaret ve finansın aşırı genişlemesi beraberinde para için de yenilikler getirmiştir. Dünyada ilk defa Amerikan bankaları EFT (electronic fund transfer) olarak tanımlanan paranın
elektronik yöntemler ile transferini başlatarak
paranın dijitalleşmesi sürecine liderlik ettiler.
EFT işlemlerini zamanla kredi kartı kullanımı
ve ATM (otomatik para çekme makinesi-automatic teller machine) kullanımı izlemiştir.2 Mi-
lenyumdan sonra insanlar ellerinde nakit para
tutmak yerine genellikle banka kartlarıyla işlemlerini gerçekleştirmeye başlamış ve teknolojinin
gelişmesi ile birlikte para da dijitalleşmeye/sanallaşmaya doğru evrilmiştir. Örneğin ABD’de
kişisel alışverişlerin üçte ikisi banka ya da kredi
kartı ile yapılmaktadır.3 Paranın elektronik ortama girmesi ile birlikte değişik elektronik ödeme
yöntemleri ortaya çıkmıştır. Elektronik para ve
ödeme yöntemleri (kredi kartı, PayPal, elektronik para, e-cash, elektronik çek, e-cüzdan, eşitler arası ve mobil ödeme, escrip, IPIN, PcPay,
First Virtual vb.)4 hacim ve çeşit olarak artmıştır. Bu çerçevede para giderek fiziksel niteliğini yitirmekte ve dijitalleşmektedir. Bu açıdan
teknolojinin daha da gelişmesi ve yaygınlaşması paranın dijitalleşmesine gelecekte çok daha
farklı bir boyut kazandırabilecektir. Söz konusu
dönüşüm göz önünde bulundurulduğunda para
birimlerinin ileride fiziksel niteliklerini yitirip
yitirmeyecekleri sorusu ön plana çıkmaktadır.
Dolayısıyla paranın dönüşümünde yaşanan
dijitalleşmenin altmış yıllık bir teknolojinin ürünü olduğu söylenebilir. Teknolojinin gelişmesiyle
birlikte paranın sanallaşması birtakım zorlukları
da beraberinde getirmektedir. Mesela kredi ya da
banka kartlarının arkasındaki sistemler hacklenmeye açıktır ve kartların çalınma riski de oldukça
fazladır. İnternetin karanlık köşelerinde binlerce
çalıntı kredi kartının alınıp satıldığı bilinmektedir.5 Elektronik paranın yaygınlaşmasıyla beraber
bilgi güvenliği sorunu, transferlerde yüksek maliyetler ödenmesi gibi problemleri de ortaya çıkarmaktadır. Bu açıdan düşünüldüğünde insanların
işlemlerini güvenli, olabildiğince az maliyetli ve
hızlı bir şekilde gerçekleştirebileceği sistemlere
ihtiyaç duydukları söylenebilir.
2. Armağan Ebru Bozkurt Yüksel, “Elektronik Para, Sanal Para, Bitcoin ve Linden Doları’na Hukuki Bir Bakış”, İstanbul Üniversitesi
Hukuk Fakültesi Mecmuası, Cilt: 73, Sayı: 2, (2015), s. 176.
4. Yüksel, “Elektronik Para, Sanal Para, Bitcoin ve Linden Doları’na
Hukuki Bir Bakış”, s. 176.
setav.org
3. “Bitcoin: he End of Money as We Know It”, (2015),
https://www.youtube.com/watch?v=Wsa71p-TVok&t=700s, (Erişim tarihi: 4 Ocak 2018).
5. “Bitcoin: he End of Money as We Know It”, (2015).
9
ANALİZ
BLOCKCHAIN
TEKNOLOJISI VE
KRIPTO PARALAR
Kripto paraların çıkışıyla alakalı farklı görüşler
mevcuttur. Bunlar arasında en dikkat çekeni
son yaşanan finans krizinin ardından merkez
bankaları ve finans kurumlarına duyulan güven
bunalımı gösterilebilir.6 2008’de patlak veren
küresel finans krizi dünya finans sisteminde pek
çok değişime neden olmuş, ülke borsaları çökerken kredi derecelendirme kuruluşları itibar
kaybetmiş, finans kuruluşları ve şirketler ilasın
eşiğine gelmiş, büyük bankalar batmıştır. Ancak
hepsinden öte insanların finans sektörüne bakışları değişmiş ve bankalara duydukları güven
ciddi şekilde zedelenmiştir. Finans piyasalarının
çöküşü sonrası ortaya çıkan Bitcoin finansal sistemin başarısızlığına ve güçlü rezerv para birimlerine (dolar ve euro) alternatif bir model olarak
sunulmuştur.7
Küresel kriz patlak verdikten sonra kripto
para birimi Bitcoin ilk kez Sathoshi Nakamoto
tarafından yazılan ‘‘Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System” isimli makalede ortaya çıktı.8
6. Yanis Varofufakis, ‘‘Bitcoin and the Dangerous Fantasy of ‘Apolitical’ Money”, https://www.yanisvaroufakis.eu/2013/04/22/bitcoin-and-the-dangerous-fantasy-of-apolitical-money, (Erişim tarihi:
28 Aralık 2017); Mariana Dahan ve Michael Casey, “Blockchain
Technology: Redefining Trust for a Global, Digital Economy”, he
World Bank, 16 Haziran 2016.
7. Aneta Vondráčková, “Regulation of Virtual Currency in the European Union”, Charles University in Prague Faculty of Law Research Paper No. 2016/III/3, 11 Ocak 2017.
8. Satoshi Nakamoto ismi popülerliğini Bitcoin üzerine yazdığı
teknik bir makale sayesinde kazanmıştır. Ancak bu ismin takma
olduğu ve Bitcoin’in bir kişiden ziyade bir grup programcı tarafından oluşturulduğu iddia edilmektedir. Kimliği bilinmeyen Satoshi
Nakamoto ismi o kadar önem kazandı ki, ABD’li finans profesörü Bhagwan Chowdhry kripto para biriminin icadını bir devrim
olarak görerek onun yaratıcısı olan Satoshi Nakamoto’yu Nobel
Ekonomi Ödülü’ne aday gösterdi. Bhagwan Chowdhry, “I (shall
happily) Accept the 2016 Nobel Prize in Economics on Behalf of
Satoshi Nakamoto”, Hufington Post, 11 Haziran 2015.
Bunun yanı sıra Bitcoin özelinde kripto paranın mucidinin kim olduğuna ilişkin artan merak ve şüpheler ortaya ilginç gelişmelere neden oldu. İspanyol bir girişimci Satoshi Nakamoto’nun Peşinde ismi
ile bir çizgi roman bile çıkarmıştır. Alex Preukschat, Josep Busquet
ve José Ángel Ares, “Bitcoin: he Hunt of Satoshi Nakamoto”, Europe Comics, 27 Kasım 2015.
10
Küresel kriz sonrasında insanların finans dünyasına güvenini kaybettiği dönemde alternatif bir
para birimi hakkında yazılmış teknik bir analizin
yayınlanması zamanlaması bakımından oldukça
manidardır. İlgili makale kripto para birimi olan
Bitcoin’i şifreleme kanıtı üzerine kurulu ve iki tarafın birbiri ile doğrudan bağlantılı olduğu elektronik bir ödeme sistemi şeklinde tanımlamaktadır. Bitcoin’i açıklayan çalışma bankalar tarafından sunulan aracılık hizmetlerini eleştirmekte ve
elektronik ticaretin yükselen trendini göz önünde bulundurarak ticaretin gerçekleşmesi için
bankalara ihtiyaç olmadığını vurgulamaktadır.9
Makale teknik açıdan kripto paraların altyapısı
olan blockchain teknolojisinin geliştiriciler tarafından nasıl hazırlandığını ve işlediğini ortaya
koymaktadır. Makale aynı zamanda küresel kriz
sonrası güven probleminin teknoloji sayesinde
nasıl çözüleceğine yeni bir anlayış kazandırmaya
çalışmaktadır.
Bu çerçevede makalede kripto paraların
en büyük özelliği olarak arkasında para basma
gücüne sahip otoritelere duyulan güven yerine
matematik kurallarıyla temellendirilen ve bilgisayar algoritmalarına dayanan güven öne sürülmüştür.
2009 yılında Bitcoin ile gündeme gelen
blockchain teknolojisi büyük bir devrim olarak görülmektedir. Peki nedir bu blockchain?
Blockchain kısaca içerisinde kayıtların birbirine kriptografik elementlerle bağlı olduğu (hash
fonksiyonları) sürekli büyüyen dağıtık bir veri
tabanıdır.10 Merkezi bir sistemi olmamakla beraber veriler sisteme entegre olan kullanıcılar
tarafından depolanmaktadır. Şifrelenmiş işlem
takibini sağlayan dağıtık veri tabanı olan block9. Satoshi Nakamoto, “Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash
System”, https://bitcoin.org/bitcoin.pdf, (Erişim tarihi: 28 Aralık
2017).
10. Eric Piscini, Gys Hyman ve Wendy Henry, “Blockchain: Trust
Economy”, içinde Tech Trends 2017, 7 Şubat 2017, https://www2.
deloitte.com/insights/us/en/focus/tech-trends/2017/blockchaintrust-economy.html, (Erişim tarihi: 2 Şubat 2018); “How Blockchain
Tech Could Change the Way We Do Business”, BBC, 22 Ocak 2016.
setav.org
BLOCKCHAIN TEKNOLOJISI VE BITCOIN
chain en basit ifade ile dijital yahut dağıtılmış
defteri kebir (Distributed Ledger TechnologyDLT) olarak tanımlanmaktadır.11 Blockchain
teknolojisiyle kripto para birimleri iki tarafın
ihtiyaç duyduğu aracıyı ortadan kaldırarak yerine matematiksel kesinliği olan bir teknoloji getirmektedir. Bunun da güven mekanizması işlevi
gördüğüne işaret edilmektedir.12
Kripto paraların çalışmasını sağlayan ve
altyapısını teşkil eden blockchain teknolojisinin
aracı gerektirmemesi ve şefaf oluşunun yanında
en güçlü yanı sahip olduğu yüksek güvenliktir.
Blockchain işlem sürecini hızlandırması, maliyetleri düşürmesi, güvenliği artırması ve operasyonel işleyişi kolaylaştırması gibi kullanıcılara
sağladığı faydalar yönüyle büyük bir potansiyel
barındırmaktadır. Kripto paraların yaygınlaşmaları neticesinde üçüncü taralara olan ihtiyacı ortadan kaldıran blockchain teknolojisinin
merkezileşmemiş sistemi, transferleri anonim ve
çok düşük (binde bir gibi) bir maliyetle gerçekleştirmesi sebebiyle finansal sistemde önemli bir
değişim veya yıkıcı (disruptive) etki meydana
getirebilir.13
Blockchain teknolojisinin en büyük özelliği merkezi olmayan bir doğrulama sistemine
sahip olmasıdır. Bu açıdan dijital dönüşümün
yaşandığı en etkili alanlardan biri olarak gösterilmektedir. Dijital kayıt deposu vazifesi görebilen blockchain gayrimenkul, araç ve değerli
varlıkların kanıt ve kaydından doğum, evlilik
ve ölüm belgelerinin tutulmasına, seçimlerin
gerçekleştirilmesi ve akıllı kontratların yönetilmesinden finansal dokümanların saklanması, işlenmesi ve yönetilmesine kadar çok farklı
11. Alexis Collomb ve Klara Sok, “Blockchain/Distributed Ledger
Technology (DLT): What Impact on the Financial Sector?”, Digiworld Economic Journal, Sayı: 103, (3rd Q. 2016), s. 93-110.
12. “he Promise of the Blockchain: he Trust Machine”, he Economist, 31 Ekim 2015.
13. Mehmet İnhan, “Bilişim Devrimi Işığında Kripto Para II”, Sarkaç, 3 Ocak 2018; Laura Shin, “Bitcoin Blockchain Technology in
Financial Services: How he Disruption Will Play Out”, Forbes,
14 Eylül 2015.
setav.org
alanlarda uygulanabilen değerli bir teknolojidir.
Blockchain teknolojisi bireysel kullanıcılara
dijital kimlik üzerinde bugüne kadar benzeri
görülmemiş bir kontrol imkanı sağlamaktadır.
Dolayısıyla küresel açık bir hesap defteri olan
blockchain sadece kripto paraların üretiminde
değil birçok farklı alanda saklama, yönetme ve
depolama gibi işlemler için kullanılmaktadır.
Dijital kimliğe sağladığı imkan onu güven ekonomisinin anahtarı kılmaktadır.14
Blockchain teknolojisinin en büyük özelliği
merkezi olmayan bir doğrulama sistemine sahip
olmasıdır. Bu açıdan dijital dönüşümün yaşandığı
en etkili alanlardan biri olarak gösterilmektedir.
Bu açıdan blockchain sadece finans sektörü ile sınırlı kalmamakta, dijital teknolojinin
sunduğu imkan işletmeler tarafından da fırsata dönüştürülmektedir. Bu yönüyle blockchain
teknolojisinin tsunami gibi yavaş yavaş geldiği
ve dördüncü sanayi devriminin merkezinde yer
aldığı öne sürülmektedir.15 Öyle ki önümüzdeki süreçte teknolojinin hayatımızda meydana
getireceği büyük etkinin sosyal medya, büyük
veri, robotlar ya da yapay zeka ile gerçekleşmeyeceğini ifade eden Don Tapscott gerçek devrimin sanal-dijital paranın temelini oluşturan
blockchain olduğunu ifade etmektedir.16 Sosyal
medyada dolaşan “asıl marifet buluttaydı, fakat
herkes yağmura şiir yazdı” cümlesi Bitcoin ve
blockchain ilişkisine dikkat çekmek için çok yerinde bir mesaj vermektedir.
14. Piscini, Hyman ve Henry, Blockchain: Trust Economy.
15. William Mougayar ve Vitalik Buterin, he Business Blockchain:
Promise, Practice, and Application of the Next Internet Technology,
(Wiley, 2016).
16. Don Tapscott ve Alex Tapscott, Blockchain Revolution: How
the Technology Behind Bitcoin Is Changing Money, Business, and the
World, (London: Portfolio, 2016).
11
ANALİZ
Blockchain vasıtasıyla uluslararası alanda
farklı sektörlerin teknolojiyle entegre olmasını
sağlayan önemli adımlar atılmaktadır. Bu çerçevede son dönemlerde blockchain teknolojili
işlemler için yapılan birkaç girişimi örnek verebiliriz. Uluslararası ticaretin kolaylaştırılması
yolunda dijital teknolojinin sunduğu imkanları
kullanan teknoloji devi IBM Avrupa’nın en büyük bankaları arasında bulunan Deutsche Bank,
HSBC, KBC, Natixis, Rabobank, Societe Generale ve Unicredit gibi finans kuruluşları ile
blockchain teknolojisi üzerinden dijital ticaret
zinciri konsorsiyumu kurma girişiminde bulunmuştur.17 IBM’nin ilgisi UBS, Bank of Montreal, CaixaBank, Erste Group ve Commerzbank
ile blockchain tabanlı ticaret finansmanı platformu için kurduğu ortaklık ile devam etmiştir.18 Benzer şekilde daha önce de Wells Fargo
ile Commonwealth Bank of Australia arasında
ABD’den Çin’e gerçekleştirilen pamuk sevkiyatında parasal işlemler için blockchain teknolojisi kullanılmıştı. Bu tür gelişmeler önümüzdeki
süreçte özellikle finans sektörünün blockchain
gibi dijital teknolojinin getirdiği fırsatlara daha
hızlı uyum sağlayacağını göstermektedir.19
Dünyanın en büyük deniz taşımacılığı operatörlerinden olan Danimarka menşeli Maersk
Line şirketi uluslararası sularda seyreden gemi
ve yüklerin (konteyner) operasyonunda zaman
ve maliyetten kazanmak, sürecin hızlanması
ve evrakların prosedüründen kurtulmak amacıyla IBM ile stratejik iş birliği yoluna giderek
blockchain altyapısını kullanmaya başlamıştır.20
17. Arjun Kharpal, “Blockchain Technology is Moving into the
Financial Mainstream With IBM and Seven European Banks”,
CNBC, 29 Kasım 2017.
18. Martin Arnold, “Banks Team Up With IBM in Trade Finance Blockchain”, Financial Times, 4 Ekim 2017; Arjun Kharpal,
“Blockchain Technology is Moving Into the Financial Mainstream
With IBM and Seven European Banks”, CNBC, 26 Haziran 2017.
12
Bu bağlamda gıda güvenliğine yönelik global tedarik zincirini blockchain teknolojisiyle izlemek
için dünyanın en büyük gıda devleri Walmart,
Unilever, Nestle, Dole, Kroger gibi şirketler de
IBM ile anlaşmıştır.21
İsveç tapu sicil kayıtlarının saklanması ve
yönetilmesini blockchain ile gerçekleştirmek
için adım atmıştır.22 Küresel teknoloji şirketi
Bitfury arazi tapusu tescili için pilot ülke olarak
Gürcistan ile anlaşma imzalamıştır. Aynı şirket
kısa bir süre sonra Ukrayna ile en büyük devlet
blockchain anlaşmasını gerçekleştirerek ülkenin
tüm elektronik verilerinin söz konusu sistemin
altyapısına yerleştirilmesini hedelemiştir.23
Güney Kore’de Seul hükümeti ihtiyaç duyduğu blockchain tabanlı teknolojiler için Samsung ile anlaşmaya giderken, Hong Kong ve
Singapur ticaret konusunda yaşanan sorunları
gidermek ve ticari platformlarını birleştirmek
için blockchain teknolojisinden yararlanacaklarını açıklamıştır.24
Yazıcılarıyla ünlü teknoloji şirketi Xerox’un da elektronik belgelerin güvenli bir şekilde gözden geçirilmesi için blockchain teknolojisine yatırım yaptığı haberlere yansımıştır.25
Özetle dijitalleşmenin çıktısı blockchain teknolojisinin getirdiği fırsatlar finans, sağlık, bilim,
sanayi gibi farklı sektör ve alanlarda hayatımızı
kolaylaştırmakta ve iş yapış şekillerimizi değiştirmektedir.
21. “IBM Announces Major Blockchain Collaboration with
Dole, Driscoll’s, Golden State Foods, Kroger, McCormick and
Company, McLane Company, Nestlé, Tyson Foods, Unilever and
Walmart to Address Food Safety Worldwide”, IBM, 22 Ağustos
2017.
22. Gertrude Chavez-Dreyfuss, “Sweden Tests Blockchain Technology for Land Registry”, Reuters, 16 Haziran 2016.
23. Gertrude Chavez-Dreyfuss, “Ukraine Launches Big Blockchain
Deal With Tech Firm Bitfury”, Reuters, 13 Nisan 2017.
19. Arjun Kharpal, “Major Banks Trade Cotton Using Blockchain
in a Move hat Could Transform a Major Industry”, CNBC, 24
Ekim 2016.
24. Song Su-Hyun, “Samsung SDS Wins Blockchain Project from
Seoul Metropolitan Govt”, he Korea Herald, 26 Kasım 2016; Elzio
Barreto, “Hong Kong, Singapore to Link Up Trade Finance Blockchain Platforms”, Reuters, 25 Ekim 2017.
20. Gertrude Chavez-Dreyfuss, “IBM, Maersk in Blockchain
Tie-Up for Shipping Industry”, Reuters, 6 Mart 2017.
25. Stan Higgins, “Xerox Patent Applications Reveal Plan for
Blockchain Records System”, Coindesk, 17 Ağustos 2017.
setav.org
BLOCKCHAIN TEKNOLOJISI VE BITCOIN
BITCOIN VE
ALTCOINLERIN
IŞLEVI NEDIR?
Blockchain teknolojisinin popülaritesi kripto para birimi olan Bitcoin ile beraber önemli
ölçüde artmıştır. Çıktığı günden bu yana gerek
işlem hacmi gerekse piyasa değeri açısından değerine değer katan Bitcoin son yılların fenomen
olgusu haline gelmiştir. Bitcoin genellikle hükümetlerden bağımsız, ütopik kripto anarşist bir
topluluğun fikrinden doğan ve merkezi olmayan, şifreli ağa sahip dijital bir değer olarak tarif
edilmektedir. Bununla beraber Bitcoin’in artık
söz konusu topluluğun kontrolünü aştığı açıkça
görülmektedir.26 Şüphesiz Bitcoin’i farklı kılan
en büyük özellik bir otoriteye ihtiyaç duymadan
doğrudan alıcı ile satıcı arasında dijital alanda el
değiştirmesidir. Kripto paraların altyapısını teşkil eden blockchain teknolojisine dayanan Bitcoin bu özelliği ile iki tarafın ihtiyaç duyduğu
otoriteyi ortadan kaldırarak matematiksel kesinliği olan bir teknolojiyle “güven mekanizması”nı
tesis etmektedir.27
Kripto para birimi şeklinde tanımlanan
dijital/sanal paralar işlem maliyetlerinin çok düşük olması ve işlemlerin oldukça hızlı gerçekleştirilebilmesine imkan sağlaması sebebiyle hem bir
transfer hem de yatırım aracı olarak görülmektedir. Bu tarz dijital/sanal paralara ihtiyaç duyulmasının sebebi insanların daha özgür olmak, paralarını rahat, ucuz ve güvenli bir şekilde transfer
etmek istemesidir.28 Bir diğer önemli etmen ise
bankacılık sistemine olan güven bunalımını sanal para birimleri ile telafi etme arayışı içerisinde
olmalarıdır. Bitcoin’in büyük bir değişim rüzgarı
getirdiği ve bunun başarılı olması durumunda
“bankacılık ve ticaret yöntemlerimizi radikal bir
şekilde değiştireceğine, milyarlarca kişiyi modern, entegre, dijital ve küreselleşmiş ekonomideki yeni pazarlara taşıma potansiyeline sahip
olduğuna” işaret edilmektedir.29
TABLO 1. EN GÜÇLÜ KRIPTO PARA BIRIMLERI
(PIYASA HACMI, DEĞERI, GÜNLÜK HACMI VE ORANI, 2018)
Kripto Paralar
Sembol
Toplam Piyasa
Değeri (Dolar)
Güncel Değeri
(Dolar)
1 Günlük Ortalama
Hacmi/Değeri (Dolar)
Kripto Paralar
İçinde Yüzdesi
Bitcoin
BTC
133,925,007
7,947,6
11,792,800
35,36
Ethereum
ETH
78,235,387
802,71
5,315,660
20.66
Ripple
XRP
30,129,548
0,772
1,907,880
7,96
Bitcoin Cash
BCH
16,426,880
968,91
596,955
4.34
Cardano
ADA
9,780,183
0,377
1,246,710
2,58
Litecoin
LTC
8,166,372
148,19
922,754
2,16
Neo
NEO
7,401,810
113,87
724,572
1,95
Stellar
XLM
6,884,729
0,373
418,426
1,82
Eos
EOS
5,515,333
8,44
1,184,200
1,46
Nem
XEM
5,400,438
0,600
74,682
1,43
26. Paul Vigna ve Micheal J. Casey, Kriptopara Çağı, (Buzdağı
Yayınevi, Ankara: 2017), s. 15; Aaron van Wirdum, “Bitcoin Returns to Its Cypherpunk Roots: An Interview With Lupták and
Sip of Hackers Congress Paralelní Polis”, Bitcoin Magazine, 28
Eylül 2016.
setav.org
27. “he Promise of he Blockchain: he Trust Machine”, he Economist, 31 Ekim 2015.
28. “Fokus Programı”, Av.Kadir Kurtuluş, Bloomberg, 28 Haziran
2017.
29. Vigna ve Casey, Kriptopara Çağı, s. 225
13
ANALİZ
2017 yıl sonu itibarıyla yükselmekte olan
piyasa değerleriyle en güçlü on kripto para biriminin durumu Tablo 1’de yer almaktadır.
Bitcoin’in piyasaya arz edilmesi ve artan talep
sonrasında sayıları binleri bulan çeşitli sanal
para birimleri mevcuttur. Bitcoin sonrasında
geliştirilmiş Ethereum, Ripple, Bitcoin Cash ve
Litecoin gibi birçok çeşitli sanal para birimleri
ortaya çıkmıştır.
Aşağıda detayları verilen bu kripto para
birimleri Bitcoin’den sonra geliştirilmiş olmalarından dolayı altcoin (alternative coin) şeklinde tanımlanmaktadır. 2017 yılı sonu itibarıyla
1.367 adet kripto para birimi mevcuttur. Bunlar 7.467 piyasada işlem görmektedir. Toplam
piyasa değerleri (total market capitalization)
612 bin 925 milyar dolar, bir günlük işlem hacimleri ise (volume 24 hour) 31 bin 416 milyar
dolardır. 7 Şubat 2018 itibarıyla kripto para birimlerinin sayısı 1.506 adettir ve bunlar 8.608
piyasada işlem görmektedir. Toplam piyasa değerleri 386.226.509 milyar dolara kadar düşüş
göstermiştir ve bir günlük işlem hacimleri 35
milyar dolardır.
Bu para birimleri arasında piyasa büyüklüğü, kullanıcı sayısı, birtakım firma ve şirketler
tarafından kabul edilmesi yönüyle adından en
çok bahsettiren Bitcoin’dir. Bitcoin çıktığı günden bu yana değerine değer katmaktadır. Tüm
kripto para birimleri arasında Bitcoin’in pazar
payı yaklaşık yüzde 35, toplam büyüklüğü ise
133 milyar dolardır.
Bitcoin Nedir?
Kripto para pazarının en büyük para birimini
Bitcoin oluşturmakta ve kısaltması BTC ile ifade
edilmektedir. Bitcoin’in en küçük birimi “satoshi”
olarak tanımlanmakta ve 100 milyon satoshi 1 BTC (1 sathoshi=0,00000001 Bitcoin)
olarak hesaplanmaktadır. Kolay bir kullanımı
olan Bitcoin alınıp satılabilir ve hızlıca transfer
edilebilir. Blockchain denilen gelişmiş bir teknolojiyi barındıran Bitcoin’in oluşturulması ve
değiştirilmesini denetlemek için şifreleme (kriptografi) ilkeleri kullanılmaktadır. Bitcoin’in en
önemli ayırıcı özelliği dolar veya euro gibi standart itibari para (fiat money) birimlerine kıyasla
bir kişi, grup, şirket, merkezi otorite veya hükümet tarafından değil bir yazılım algoritması ile
kontrol edilmesidir.
Blockchain altyapısının kullanıldığı kripto
para birimleri içerisinde Bitcoin piyasa değeri
ile diğerlerinden ayrılmaktadır. Kripto paralar
içerisinde en güçlü konumda olan Bitcoin’in
arzı 21 milyon ile sınırlıdır. Sistemin doğru işlemesi koşuluyla 2140 yılına gelindiğinde dolaşımdaki maksimum Bitcoin miktarı 21 milyona
ulaşacak ve büyüme oranı sıfıra yakınsayacaktır.
GRAFIK 1. ÇIKTIĞI GÜNDEN BU YANA BITCOIN’IN DEĞERI (DOLAR)
Kaynak: www.worldcoinindex.com
14
setav.org
BLOCKCHAIN TEKNOLOJISI VE BITCOIN
Mevcut algoritmaya göre 2140’tan sonra Bitcoin arzı sıfırlanacaktır.30 Bitcoin arzının sınırlı
olması son dönemlerde yükselen talep sonucu
yaşanan değer artışının kaçınılmaz olduğunu
göstermektedir.
Bitcoin 2008 yılında gündeme gelmiştir.
2010 yılında piyasaya girdiğinde değeri 0,07
dolardır. 2011 yılı başına kadar maksimum 1
dolardan piyasada işlem gören Bitcoin 2012’de
13 doları görmüş, 2013’te 266 dolar ile çıkışını
sürdürmüş ve 2016’yı 960 dolar ile kapatmıştır.
2017 yılına 960 dolar ile giriş yapan Bitcoin yıl
boyunca inanılmaz bir performans göstererek
20 bin dolar seviyelerine kadar çıkmıştır (Grafik
1). Bitcoin’in bu kadar kısa bir sürede çok ciddi şekilde değer kazanması dünya gündeminde
geniş yer bulmuş ve “dijital/sanal altın” olarak
lanse edilmiştir. Bitcoin’in cezbedici performansı
birçok kişinin yatırımlarını kripto para birimlerine yönlendirmelerini tetiklemiştir. Kripto para
birimlerine yönelim sonucu Bitcoin’e talep de
artmış, piyasa hacmi ve fiyatını hızla yukarıya
taşımıştır. Ancak Bitcoin’in bu derece hızlı değer kazanması çıkış amacını aşarken aşırı dalgalanması nedeniyle de spekülatif bir yatırım aracı
olarak görülmesine neden olmuştur. Yatırımcı ve
kullanıcıların zarar etmesine neden olan bu aşırı
dalgalanma Bitcoin’in balon olduğu tezini desteklemiştir.
2017 yıl sonu itibarıyla dolaşımda 16 milyon 762 adet Bitcoin bulunmaktadır. 21 milyon
olarak sabit bir düzeye sahip olan Bitcoin arzının
artışı giderek azalmaktadır. Bitcoin arzının sınırlı
tutulmasının temelinde altın karşılığı para gibi
işlem görmesini sağlama amacı yatmaktadır. Bitcoin’in fiyatı dahil olduğu piyasalardaki arz talep
ilişkisine göre belirlenmektedir. Herhangi bir yasal para birimine bağlı olmamasına rağmen kullanıcıların ellerindeki Bitcoin’leri gerçek piyasada
değiştirebileceği çeşitli platformlar (alım-satım
30. Pavel Ciaian, Miroslava Rajcaniova ve d’Artis Kancs, “he Economics of BitCoin Price Formation”, Applied Economics, Cilt: 48,
Sayı: 19, (2016), s. 1799-1815.
setav.org
yapan çevrimiçi borsalar) bulunmaktadır. Bitcoin ve altcoin borsaları günümüz finans kesiminin
kullandığı konvansiyonel borsalardan farklıdır.
Söz konusu borsalarda işlem gören kripto paralar
herhangi bir ülkeye bağlı olmamakta ve açılış-kapanış saatleri bulunmamaktadır. Aynı zamanda
kullanıcıların Bitcoin’lerini gerçek paraya dönüştürmelerine imkan sağlayan çeşitli platformalar
da mevcuttur.31
Bitcoin alım-satım işlemlerinin en fazla Japonya ve ABD’nin para birimleri ile gerçekleştirildiği görülmektedir. Aşağıdaki tabloda Bitcoin
işlemlerinde kullanılan para birimlerinin cinsine
bakıldığında Japon yeninin yüzde 46,5, ABD
dolarının yüzde 32,5, avronun yüzde 8,6 ve Kore
wonunun yüzde 5,8 paya sahip olduğu görülmektedir. Tabloda Türk lirası cinsinden yapılan
işlemlerin ilk onda yer aldığı görülmektedir. TL
ile yapılan Bitcoin alım-satımı işlemlerinin payı
yaklaşık binde 4 civarındadır (Tablo 2).
TABLO 2. BITCOIN IŞLEMLERINDE KULLANILAN
PARA BIRIMLERI
Para Birimleri
Toplam İşlem
Hacmi (Yüzde)
Bitcoin Adedi
Japon Yeni
46,59
492.811,58
ABD doları
32,58
344.644,41
Euro
8,61
91.130,63
Kore wonu
5,89
62.269,24
Avustralya doları
1,97
20.826,17
Pound
0,77
8.110,84
Rus rublesi
0,53
5.639,15
Polonya zlotu
0,40
4.234,07
Brezilya reali
0,36
3.851,24
Türk lirası
0,34
3.577,37
Kaynak: https://www.coinhills.com/market/currency (7
31. Bitcoin ve bazı kripto paraların değişim platformlarının en fazla
işlem görenleri arasında Binance, Bithumb, Bitfinex, Bitrex, OKEx,
Coinbase, Polloniex gibi borsalar sayılabilir. Detaylı bilgi için bkz;
https://coinmarketcap.com/exchanges/volume/24-hour, (Erişim
tarihi: 5 Ocak 2018).
15
ANALİZ
TABLO 3. YERLI KRIPTO PARA BORSALARININ 24 SAATLIK HACIMLERI (DOLAR)
Borsa
Bitcoin
Paribu
30.000,500
BTCTürk
9.422,860
Koinim
1.552,420
Koineks
817,849
Ethereum
Litecoin
Dash
Dogecoin
Ripple
Stellar
Toplam
Hacim
30.000,500
11.494,000
20.916,860
1.635,000
706,195
607,708
3.187,420
47,828
2.205,860 2.120,230
1.302,390
7.808,060
Kaynak: coinmarketcap.com
Tablo 2’de görüldüğü üzere kripto paraya
olan talep dünyada olduğu gibi Türkiye’de de
artmaktadır. Türkiye’de 2017 sonu itibarıyla
dört adet kripto para borsası Paribu, BTCTürk,
Koinim ve Koineks faaliyet göstermektedir.
Kripto para borsalarından BTCTürk’ün 360’ı
kayıtlı olmak üzere 55 bin aktif kullanıcısı mevcuttur.32 Bu kripto para borsalarının 24 saatlik
hacimlerinin toplamı yaklaşık 62 milyon dolardır (Tablo 3). Kripto para borsaları arasında en
fazla işlem Koineks’te yapılmasına rağmen Paribu 30 milyon dolar değeri ve bir günlük hacmiyle en değerli borsadır.33 Söz konusu borsalarda
sınırlı sayıda kripto para birimi işlem görmekte
ve bu borsalar alıcı ile satıcıyı buluşturan platformlar olarak aracılık hizmetinden komisyon
almaktadır. Türkiye’de kripto para birimlerine
artan ilgi işlem yapan kullanıcı sayısının son altı
ayda 9 binden 42 binin üzerine çıkması şeklinde dikkat çekici boyutlarda kendini gösterirken,
kullanıcıların alım-satım işlemlerinde yaşadığı
gecikmeler önemli bir sorun olarak gündeme
gelmektedir.34
Bitcoin Hizmeti
Bitcoin daha fazla uluslararası platformlarda
ödeme aracı olarak kabul edilmeye başlanmıştır. Türkiye’de de Bitcoin’in kabul eden işletme
sayıları hem artmakta hem de çeşitlenmektedir.
Gayrimenkul, restoran ve eğitim gibi sektörler32. Jülide Yiğittürk Gürdamar, “Bitcoin’i ‘Altın’ Olarak Tanımlamak
Gerek”, Dünya, 25 Aralık 2017.
16
de kabul edilmeye başlanmıştır.35 Türkiye’deki
aracı kripto para borsası BTCTürk kur riskine
karşı işletmelerin korunması başta olmak üzere
kullanıcıların e-ticaret ve alışverişlerde Bitcoin ile ödeme yapmasını sağlamaya yönelik çalışmalar içerisinde olduğunu belirtmiştir.36 Bu
kapsamda Türkiye’de kripto para birimlerinin
kullanımı yaygınlaşırken birtakım regülasyonlara da ihtiyaç duyulduğu açıktır. Kripto para
birimleri ve borsaları ile birlikte blockchain teknolojisinin uluslararası alanda etkisi artarken
Türkiye’nin bu girişimlere ilgisinin münferit girişimlerin ötesine geçmesi sağlanmalıdır. Buna
örnek olarak Akbank yurt dışı para transferlerini daha rahat bir biçimde gerçekleştirebilmek
için blockchain teknolojisini kullanmaya başlamıştır.37
Bitcoin’in kullanımı hem internet hem de
alışveriş işlemlerinde yaygınlaşmaktadır. Bitcoin
ATM’leri ve Bitcoin kabul eden işletme sayısı her
geçen gün artmaktadır. Bitcoin’i E-Bay, Amazon,
Dell, Microsoft, Subway, Tesla ve Bloomberg
gibi çok sayıda işletme ödeme aracı olarak kabul etmektedir.38 Bitcoin dijital bir para olarak
popüler hale gelirken fiziksel anlamda dünyanın
farklı ülkelerinde kurulan ATM’ler ile de hizmet
vermektedir. 2017’nin sonu itibarıyla dünya üze35. “Daireleri Bitcoin ile Satacak”, Dünya, 19 Eylül 2017; “Kasap
Döner Bitcoin Kabul Edecek”, Dünya, 28 Aralık 2017; “Kripto Para
Bitcoin Eğitim Sektöründe de Kabul Gördü”, İHA, 23 Aralık 2017.
Bitcoin kabul eden işletmeler hakkında daha fazla bilgisi için bkz;
www.coinmap.org, (Erişim tarihi: 7 Ocak 2018).
36. Gürdamar, “Bitcoin’i ‘Altın’ Olarak Tanımlamak Gerek”.
33. 7 Şubat 2018 verileridir. Bilgi için bkz; www.coinmarketcap.com.
37. “Blockchain Teknolojisi Akbank’ta”, AA, 27 Nisan 2017.
34. “Bitcoin Yatırımcılarının İsyanı Sosyal Medyaya Damgasını
Vurdu”, Haber Türk, 20 Aralık 2017.
38. Jonas Chokun, “From Who Accepts Bitcoins As Payment? List
of Companies, Stores, Shops”, 99 Bitcoins, 6 Aralık 2017.
setav.org
BLOCKCHAIN TEKNOLOJISI VE BITCOIN
GRAFIK 2. ÜLKELERE GÖRE BITCOIN ATM SAYISI
Kaynak: “Coin ATM Radar”, www.coinatmradar.com
rinde toplam 61 ülkede 1.963 Bitcoin ATM’si
mevcuttur ve 11 bini aşkın işletme tarafından
Bitcoin ödeme aracı olarak kabul edilmektedir.39
Söz konusu ATM’ler Bitcoin’in yanı sıra bazı altcoinlere de hizmet vermektedir ve bunların oranı
yaklaşık yüzde 35’tir. Bu ATM’ler şu oranda diğer altcoinlere hizmet vermektedir: Litecoin yüzde 32, Ether yüzde 14, Dash yüzde 8 ve Bitcoin
Cash yüzde 5.40
Bitcoin hizmeti veren ATM’lerin yüzde
60’a yakını ABD’de bulunmaktadır. ABD’de
1.197, Kanada’da 316, İngiltere’de 104 ve Avusturya’da 94 ATM hizmet vermektedir. Kıtalara
göre dağılımına bakıldığında ATM’lerin yüzde
96’sının Kuzey Amerika ve Avrupa’da bulunduğu dikkat çekmektedir. Asya’nın ATM sayısındaki payı yalnızca yüzde 2,4’tür. Bitcoin 2013
yılına kadar sınırlı dolaşıma sahip iken sonrasında yıllara göre popülaritesini artırmıştır. Bu
durum ATM sayısının artışında da görülebil39. “Bitcoin ATM Industry Statistics/Charts”, https://coinatmradar.
com, (Erişim tarihi: 3 Ocak 2018); “Coinmap”, http://coinmap.org,
(Erişim tarihi: 3 Ocak 2018). Yaşanan bu yeniliklerden uzak kalamayan Türkiye’de de Aralık 2013’te hizmet vermek üzere Atatürk Havalimanı’nda ilk kez açılan sanal para ATM’si kısa bir süre sonra servis
dışı kalmıştır. Bkz; “Bitcoin ATM Map”, https://www.coindesk.com/
bitcoin-atm-map, (Erişim tarihi: 3 Ocak 2018).
40. “Bitcoin ATM Industry Statistics/Charts”, https://coinatmradar.com, (Erişim tarihi: 3 Ocak 2018).
setav.org
GRAFIK 2. KITALARA GÖRE BITCOIN ATM SAYISI
(YÜZDE)
Kaynak: “Coin ATM Radar”, www.coinatmradar.com
mektedir. 2013 yılı sonunda yalnızca Bitcoin
hizmeti veren 4 ATM mevcutken 2014’te bu
sayı 327’ye çıkmış ve 2017 sonunda 1.963’e kadar ulaşmıştır. İstatistiksel veriler ortalama 2,5
günde bir Bitcoin ATM’sinin kurulduğunu göstermektedir.41
41. 3 Ocak itibarıyla toplam ATM sayısı 2017 yılı için 2019 verilmiştir. 2017 Aralık sonunda ise bu sayı 1963’e düşmüştür. “Bitcoin
ATM Industry Statistics/Charts”, https://coinatmradar.com, (Erişim tarihi: 3 Ocak 2018).
17
ANALİZ
GRAFIK 3. BITCOIN ATM SAYISININ YILLARA GÖRE ARTIŞI
Kaynak: “Coin ATM Radar”, www.coinatmradar.com
Bitcoin kullanımının yaygınlaşmasına dair en
çarpıcı örneklerden biri olarak para ile vatandaşlık
veren Vanuatu ülkesi gösterilebilir. Son dönemde birtakım ülkeler ekonomilerini canlandırmak
için yatırım yoluyla vatandaşlık vererek finansal
kaynakları kendilerine çekmektedir.42 Güney Pasifik’te küçücük bir ada ülkesi olan Vanuatu 200
bin dolar karşılığında vatandaşlık vermektedir.
Ayrıca ülke ödeme olarak Bitcoin’i de kabul etmesiyle bu alanda bir ilki gerçekleştirmiştir.43
BITCOIN MADENCILIĞI
VE ÇEVRESEL BOYUTLARI
Bitcoin’in ilk çıktığı dönemlerde madencilik yapanların sayısının az olması sebebiyle çok kısa
zamanda yüksek miktarda Bitcoin üretmek
mümkündü. Mevcut durum itibarıyla hem sistemin zorlaşması hem de madencilik yapanların
çoğalması Bitcoin üretimini zor ve oldukça maliyetli kılmaktadır. Bitcoin madenciliği (Bitcoin
mining) hem işlemleri doğrulayan hem de kayda
geçiren kişileri tanımlamaktadır. Bu bakımdan
42. Şerif Dilek, “‘Yatırım Yoluyla Vatandaşlık’: Ekonomik Aktiviteye Katkı Sağlar Mı?”, SETA Perspektif, Sayı: 162, (Ocak 2017).
43. Natasha Bach, “You Can Buy Citizenship To his Island Nation For Only 44 Bitcoin”, Fortune, 10 Ekim 2017.
18
Bitcoin üretimi ve işlemleri doğrulama süreci
madenciler tarafından yapılmaktadır. Madenciler blockchain sisteminin güvenliğini ve kripto
para transferlerinin gerçekleşmesini sağlarken
yaptıkları işlemler dağıtılmış veri defterine kaydolmaktadır. Blockchain teknolojisi açık hesap
olduğundan tüm kullanıcılar işlemlerini kontrol
edebilmektedir. Madenciler harcadıkları elektrik
enerjisi ve sağladıkları işlem gücüyle sistem doğrulama ve kayıt hizmeti karşılığında ürettikleri
Bitcoin’i dolaşıma sokmakta, dolaşıma giren Bitcoin madencilerin cüzdan hesaplarına geçmektedir. Böylece Bitcoin madencileri bir yandan fiziksel olarak tükettikleri enerji ve sağladıkları hizmet
karşılığında Bitcoin dolaşımını sağlarken diğer
yandan kazanç elde edebilmektedir.44 Bitcoin ilk
çıktığında madencilik işlemi için Microsoft Outlook programını indirip çalıştırmak yeterliyken
günümüzde madencilik işlemi daha az karlı hale
gelmiş ve zorlaşmıştır. Giderek artan kullanıcı sayısı ve işlem zorluğundan dolayı kişi ve kurumlar
daha fazla kazanç elde etmek için özel depolarda
geniş, pahalı ve sadece Bitcoin madenciliğine tahsis edilmiş makinelere yatırım yapmaktadır.45
44. Mehmet İnhan, “Bilişim Devrimi Işığında Kripto Para II”, Sarkaç, 3 Ocak 2018.
45. Vigna ve Casey, Kriptopara Çağı, s. 70.
setav.org
BLOCKCHAIN TEKNOLOJISI VE BITCOIN
GRAFIK 4. BITCOIN ENERJI TÜKETIMI (TWH/YILLIK)
Kaynak: digiconomist.net
Bitcoin madenciliği için tüketilen enerji
miktarı birçok ülkenin enerji tüketiminden fazladır. İngiltere merkezli enerji fiyatı karşılaştırma
platformu Power Compare, Bitcoin madenciliğinin küresel enerji tüketiminin daha fazla artmasına neden olduğuna işaret etmektedir. Power
Compare raporuna göre Bitcoin’in yıllık ortalama enerji tüketimi 2017 Kasım ayında yüzde
30 oranında artış kaydederek 32 TWh olmuştur.
2017 sonu itibarıyla Bitcoin’in enerji tüketimi
ortalaması ise 37 TWh’ye yaklaşmıştır.46 Grafik 4’te Bitcoin işlemleri için tüketilen enerjinin
2017 içerisindeki tüketim seyri görülmektedir.
2017’nin sonuna doğru tüketimin hızlı bir artış
kaydettiği dikkat çekmektedir.
Tablo 5’te ise ülkelerin elektrik tüketimi ve
Bitcoin madenciliğiyle tüketilen enerji miktarları karşılaştırılmaktadır. Tabloda dikkat çekildiği
üzere Bitcoin madenciliği elektrik tüketimi açısından yirmiden fazla Avrupa ülkesi ile beraber
175 ülkeyi geride bırakmaktadır. Ülke sıralaması olarak bakıldığında enerji tüketiminde Bitcoin’in Katar’ın hemen üzerinde 57. sırada yer
aldığı görülebilmektedir. Bitcoin’in enerji tüketimi, dünyanın toplam elektrik ihtiyacının binde
17’sine denk gelmektedir. Bitcoin madenciliği
için elektrik ihtiyacının bu şekilde devam etmesi
durumunda Ekim 2018 itibarıyla İngiltere’nin
toplam enerji tüketimini (309 TWh) ve Temmuz 2019’da da ABD’yi (3,913 TWh) geçeceği
tahmin edilmektedir.
Bitcoin enerji tüketim endeksine göre harcanan elektriğin maliyetinin 1.86 milyar dolar olduğu tahmin edilmektedir. Bitcoin’in astronomik
düzeyde enerji tüketmesinin temelinde “güvenlik”
olgusu gösterilmektedir. Bilindiği gibi Bitcoin
işlemlerinde merkezi bir otoritenin olmayışı sistemin kendisini saldırı ve yolsuzluğa karşı korumasını gerekli kılmakta ve bu görev madenciler
tarafından yerine getirilmektedir.47 Pahalı elektrik kullanmalarına ve enerji yoksunu olmalarına
rağmen kripto para trenini kaçırmak istemeyen
birçok kullanıcı/ülke çözümü elektrik enerjisinin
ucuz olduğu yerlerde madencilik yapmakta bulmaktadır. Elektrik ve madencilik için kullanılan
cihazların fiyatlarının yüksek olması sebebiyle
ülkemizde Bitcoin üretimi oldukça maliyetlidir.
Fakat Çin gibi hem elektrik hem de madencilik
makinelerinin ucuz olduğu ülkelerde üretim oldukça yaygındır.
46. Bitcoin Energy Consumption Index, https://digiconomist.net/
bitcoin-energy-consumption, (Erişim tarihi: 4 Ocak 2018).
47. Didem Eryar Ünlü, “Bitcoin 2020’de Dünyanın Tüm Enerjisini Tüketecek”, Dünya, 20 Aralık 2017.
setav.org
19
ANALİZ
TABLO 5. ÜLKELERIN VE BITCOIN
MADENCILIĞININ ELEKTRIK TÜKETIMI
Ülke
20
Elektrik
Tüketimi
(TWh, Yıllık)
Bitcoin
Madenciliğinde
Yapılan Tüketimin
Oranı
Çin
5.920
% 0,62
ABD
3.913
% 0,94
Rusya
1.065
% 3,44
Hindistan
1.001
% 3,66
Japonya
934
% 3,93
Almanya
533
% 6,88
Kanada
528
% 6,95
Brezilya
518
% 7,08
Güney Kore
495
% 7,41
Fransa
431
% 8,51
İngiltere
309
% 11,87
İtalya
291
% 12,60
Suudi Arabistan
272
% 13,48
Tayvan
249
% 14,70
Meksika
238
% 15,41
İspanya
234
% 15,67
Avustralya
224
% 16,37
İran
218
% 16,82
Güney Afrika
212
% 17,30
Türkiye
207
% 17,71
Endonezya
195
% 18,81
Tayland
164
% 22,36
Mısır
143
% 25,64
Ukrayna
143
% 25,64
Polonya
142
% 25,82
Malezya
131
% 27,99
İsveç
127
% 28,87
Norveç
126
% 29,01
Vietnam
125
% 29,34
Arjantin
116
% 31,61
Hollanda
108
% 33,95
Birleşik Arap
Emirlikleri
96
% 38,20
Kazakistan
91
% 40,30
Filipinler
90
% 40,43
Pakistan
82
% 44,72
Finlandiya
81
% 45,27
Belçika
81
% 45,27
Venezuela
78
% 47,01
Avusturya
69
% 52,61
Şili
66
% 55,56
Çekya
60
% 61,12
Kolombiya
60
% 61,12
İsrail
59
% 61,32
İsviçre
58
% 63,22
Kuveyt
54
% 67,91
Yunanistan
53
% 69,19
Cezayir
49
% 74,84
Romanya
48
% 76,40
Özbekistan
48
% 76,40
Singapur
47
% 77,69
Portekiz
46
% 79,72
Bangladeş
46
% 79,72
Hong Kong
42
% 87,31
Irak
42
% 87,31
Yeni Zelanda
40
% 91,68
Peru
39
% 94,03
Katar
34
% 107,85
Kaynak: Power Compare and Bitcoin Energy Consumption
Index48
* TWh: Kilowatt saat
48. Ülkelere ait veriler Power Compare sitesinden, Bitcoin ile ilgili güncel veriler ise Digiconomist’ten alınmıştır. Detaylı bilgi için
bkz; www.powercompare.co.uk/bitcoin ve www.digiconomist.net/
bitcoin-energy-consumption, (Erişim tarihleri: 4 Ocak 2018).
setav.org
BLOCKCHAIN TEKNOLOJISI VE BITCOIN
Bitcoin madenciliğinin enerji tüketiminin
giderek artması yeni sorunları gündeme getirmektedir. Bitcoin madencilik işlemlerinin yarısından fazlası Çin’de yapılırken (yüzde 58) onu
yüzde 16 ile ABD takip etmektedir. Yapılan bir
araştırmaya göre Çin’deki bir Bitcoin merkezi tarafından Bitcoin madenciliği için tüketilen enerjinin kömürden elde edildiği ortaya konulmuştur.49 Bu konudaki diğer bir çalışmada elektriğin
görece ucuz olduğu Çin özerk bölgesinde yer
alan İç Moğolistan’da dünyanın en büyük Bitcoin madeni olduğu ifade edilmektedir. Bitmain
firmasının dijital Bitcoin madeninde gerçekleşen
işlemler için tükettiği elektrik enerjisini termik
santrallerden elde ettiği açıklanmıştır. Ancak
Bitcoin madenciliği için 1 kW kömürden elektrik üretmek için 0,6-1 kg karbondioksit ve 40
mW elektrik için toplam 24-40 ton karbondioksit ortaya çıkmaktadır. Bu da Boeing 747 yolcu
uçağının bir saatte ortaya çıkardığı karbondioksit
emisyonuna eşittir.50
Bitcoin madenciliği için tüketilen enerjinin
çevreye etkisinin büyük olacağı ve bu şekilde
sürdürülemeyerek cazibesini yitireceği öne sürülmektedir.51 Bu yüzden Bitcoin için tüketilen
enerjinin karbondioksit salınımı küresel ısınma
ve çevre sorununa sebep olarak gösterilmektedir.52 Citigroup yaptığı araştırmada ihtiyaç duyulan elektrik miktarının artışını sürdürmesi durumunda Bitcoin sisteminin çökebileceğini ileri
sürmektedir.53
49. “Coal Is Fueling Bitcoin’s Meteoric Rise”, Bloomberg, 15 Aralık 2017; Garrick Hileman ve Michel Rauchs, “Global Cryptocurrency Benchmarking Study”, he Cambridge Centre for Alternatve
Finance, (2017).
50. “A Deep Dive in a Real-World Bitcoin Mine”, Digiconomist,
25 Ekim 2017.
51. Eric Holthaus, “Bitcoin Could Cost Us Our Clean-Energy Future”, Grist, 5 Aralık 2017, https://grist.org/article/bitcoin-couldcost-us-our-clean-energy-future, (Erişim tarihi: 5 Şubat 2018).
52. “What Impact Bitcoin Has on the Environment?”, Daily Sabah, 1 Ocak 2018.
53. “Citigroup: by 2022 Bitcoin Mining Can Become Unprofitable”, 10 Kasım 2017, https://hype.codes/citigroup-2022-bitcoin-mining-can-become-unprofitable, (Erişim tarihi: 5 Ocak
2018).
setav.org
KRIPTO PARALARIN
GÜVENLIĞI VE RISKLERI
Paranın tarihsel dönüşüm serüveninde güven olgusu belirleyici bir etkendir. Güven çerçevesinden bakıldığında kağıt paranın arkasında devlet
bulunmaktadır. Elektronik parada ise regülasyon
güvene karşılık gelmektedir. İlk para örnekleri
olan altın veya gümüş paraların bizatihi kıymeti de güvene karşılık gelmektedir. Siyasi ya da
ekonomik kriz dönemlerinde dijital (elektronik)
paraya karşı olası bir güven bunalımında insanların kağıt/metal paraya yöneldikleri yaşanan
tecrübelerden hatırlanmaktadır. 2013 yılında
Güney Kıbrıs’ta yaşanan bankacılık krizi sonrasında insanlar başka ülkelere rahat bir biçimde
para gönderebilmek ya da paralarını ülke dışına
çıkartmak için alternatif bir para birimi Bitcoin’i
tercih etmişlerdir.54 Böylesi kriz dönemlerinde
Bitcoin ve diğer kripto para birimleri alternatif
bir liman işlevi görürken, birçok Avrupa ülkesinde bankacılık sektörünün yaşadığı kriz kripto paraların gelecekteki etkisini gündeme getirmiştir.55
Hatırlanacağı üzere Avro Krizi’nden en olumsuz
etkilenen ülkelerden biri olan Yunanistan’da Maliye Bakanı Yanis Varoufakis, Troyka ile gerçekleştirilen müzakerelerde Bitcoin’e geçme tehdidinde
dahi bulunmuştur.56 Bu çerçevede Güney Kıbrıs’ta yaşanan krizin ardından Bitcoin’e ilgi daha
da artmıştır. Yunanistan örneğinde görüldüğü
gibi başta bankaların hizmet sun(a)madığı yerler
olmak üzere İtalya, İspanya ve Portekiz gibi kriz
yaşayan Akdeniz ülkelerinde Bitcoin yüksek talep
görmüştür. Para çekme ve transfer işlemlerinin
ülkenin finansal sisteminden bağımsız bir şekilde
gerçekleştirilmesini sağladığı için Bitcoin popü-
54. Jef Cox, “Bitcoin Bonanza: Cyprus Crisis Boosts Digital Dollars”, CNN, 27 Mart 2013; Güney Kıbrıs’ta yaşanan süreç ile ilgili
bkz; Vigna ve Casey, Kripto Para Çağı, s. 163-164.
55. “Is Bitcoin the Future of Currency?”, BBC, 11 Temuz 2013.
56. Anastasios Papapostolou, “Yanis Varoufakis: ‘Greece Will
Adopt the Bitcoin If Eurogroup Doesn’t Give Us a Deal’”, Greek
Reporter, 1 Nisan 2015.
21
ANALİZ
ler hale gelmiştir.57 Bu çerçevede kripto paraların
günümüz paralarından tek farkı nesnel olmaması
ve arkasında bir yasal otoritenin bulunmamasıdır.
Ancak kripto paraların dayandığı blockchain teknolojisinin sahip olduğu yüksek güvenlik otorite
olgusuna karşılık gelmektedir.
Citigroup yaptığı araştırmada ihtiyaç
duyulan elektrik miktarının artışını
sürdürmesi durumunda Bitcoin sisteminin
çökebileceğini ileri sürmektedir.
Kripto para birimleriyle ilgili en çok merak
edilen istikrarlı/sürdürülebilir, güvenli ve zaman
içinde yok olabilir olup olmadığıdır. Mevcut
durumda Bitcoin’in kullanıldığı yerler sınırlıdır, hiçbir kurum ya da kişi tarafından kontrol
edilmemekte ve güvencesi bulunmamaktadır.
Bitcoin ve diğer para birimlerinin fiziksel anlamda karşılığı olmadığından sadece sanal ortamda
değer ifade etmekte ve güvenliğini sağlayabilecek
bir otorite de bulunmamaktadır. Bu sebeple her
bir kullanıcı parasını korumak durumundadır ve
bu “wallet” denilen hesap cüzdanlarına benzer
bir uygulama sayesinde gerçekleştirilmektedir.
Cüzdan şifresinin kaybedilmesi ya da yanlışlıkla
başka bir hesaba Bitcoin gönderilmesi durumunda bu işlemin geri dönüşü bulunmamaktadır ve
yasal olarak hak iddia edilebilecek bir kurum
bulunmamaktadır. Bunun en büyük riski ise şifrenin kaybolması veya hacklenme gibi dezavantajları barındırmasıdır. Bu gibi sorunların giderilmesi için her bir cüzdana karekod dediğimiz
QR kodları verilmektedir. Böylece QR okuyucu
kullanılarak bir diğer hesaba doğru ve hızlı şekilde Bitcoin gönderilebilmektedir.
57. Tom Chatfield, “Bitcoin and the Illusion of Money”, BBC, 18
Kasım 2014; Jenima Kelly, “Fearing Return to Drachma, Some
Greeks Use Bitcoin to Dodge Capital Controls”, Reuters, 3 Temmuz
2015; Anastassios Adamopoulos, “Greeks Protect heir Money by
Converting hem to Bitcoin”, Greek Reporter, 3 Temmuz 2015.
22
Vergi ve masraftan muaf bir para birimi
olarak nitelendirebileceğimiz Bitcoin’in üretim
ve transferi herkes tarafından izlenebilmektedir. Günümüzde piyasalardaki dolar, avro ya da
TL miktarı izlenemezken Bitcoin bu tarz konvansiyonel para birimlerinden temelde ayrışarak
rahatça izlenebilmektedir. İsteyen herkes piyasadaki Bitcoin miktarını görebilmekte, bununla
birlikte cüzdanlar arası transferler çerçevesinde
hangi tarihte kaç Bitcoin’lik işlem yapıldığı da izlenebilmektedir. Bu açıdan Bitcoin oldukça şeffaf bir sistem üzerine kurulmuştur. Bitcoin diğer
para birimlerinin aksine münferit olarak üretilebilmektedir.58
Bitcoin ve diğer dijital para birimleri fırsatlar barındırdığı gibi riskleri de mevcuttur.
Kripto para birimleri ödeme kolaylığı ve masrafsız para gönderimi gibi nedenlerden dolayı
bir fırsat niteliğindedir. Fakat daha önce de bahsedildiği gibi herhangi bir kurum ve ya merkez
tarafından idare/kontrol edilmediğinden güvenlik açısından birtakım riskler içermektedir. Popülaritesi arttıkça Bitcoin ile alakalı olumlu veya
olumsuz birçok haber görmek mümkündür. Bu
haberler ya sistemin daha aktif kullanılmasına ya
da temkinli davranılmasına sebebiyet vermektedir. Örneğin bazı üniversitelerin harç tahsilatını,
kimi işverenlerin de maaş ödemelerini Bitcoin
ile gerçekleştirmesi bir fırsat olarak görülmektedir.59 Bununla birlikte ABD menşeli JP Morgan CEO’sunun Bitcoin’i “dolandırıcılık” olarak
görmesi ve “Bitcoin alanı kovarım”60 açıklaması
Bitcoin’e olan talebi ve piyasadaki değerini etkilemiştir. Bitcoin’in artan popülerliği karşısında,
kısa sürede sayıları binlere ulaşan altcoinler ortaya çıkmıştır ve bunların çoğunun geleceğinin
58. “Bitcoin: he End of Money as We Know It”, (2015).
59. “Can Bitcoin Be Used to Pay For a College Education”, Bitcoinist.net, 25 Ekim 2016, http://bitcoinist.com/can-bitcoin-beused-to-pay-for-a-college-education, (Erişim tarihi: 5 Şubat 2018);
Ashleigh Nghiem, “Bitcoin: Would You Want to Get Paid in Cryptocurrency?”, BBC, 27 Aralık 2017.
60. “Bitcoin is a Faud that Will Blow Up, Says JP Morgan Bss”, he
Guardian, 13 Eylül 2017.
setav.org
BLOCKCHAIN TEKNOLOJISI VE BITCOIN
olmadığı iddia edilmektedir. Bitcoin’in merkezi
olmayan yapısından esinlenen altcoinlerin hash
işlem gücü konusundaki silahlanma yarışı, aşırı
elektrik tüketimi ve bir endüstri halini alan Bitcoin madenciliğinin tekelleşmesi gibi olumsuz
özellikler taşıdığı vurgulanmaktadır.61 Ayrıca
kripto paraların denetimden uzak yapıları nedeniyle son dönemlerde bazı Asya ülkeleri yatırımcı ve madencilere yönelik yasaklama uygulamaları başlatmıştır. Bilindiği gibi Çin kripto
para ticaretini yasaklarken Güney Kore’nin de
kripto para borsalarına yönelik ambargo koyma
ihtimalinin olduğu görülmektedir.62
KRIPTO PARANIN
KÜRESEL ETKISI
Elektronik paranın yaygınlaşmasıyla beraber bilgi
güvenliği sorunu transferlerde yüksek maliyetler
ödenmesi gibi problemleri de ortaya çıkarmıştır.
Bu açıdan düşünüldüğünde insanların işlemlerini
güvenli, az maliyetli, hızlı ve özgürce yapabilecekleri sistemlere ihtiyaç duydukları söylenebilir. Bitcoin özelinde kripto para birimlerinin sağladığı
en büyük faydalar aracıları ortadan kaldıran elektronik bir transfer aracı olarak yüksek işlem hızı,
işlem bilgilerinin güvenliği ve düşük maliyettir.63
Hızlı, güvenli ve ucuz oluşu kripto paraları cazip
kılan en önemli unsurlardır. Uluslararası para
gönderiminde alınan komisyonlar yüzde 30’lara
kadar çıkmaktadır. Bitcoin herhangi bir bankaya
ihtiyaç duymadan sadece sahip olduğunuz cüzdan yoluyla istediğiniz cüzdana istediğiniz miktarda para göndermenizi mümkün kılmaktadır.
Bu küresel ekonomide müthiş bir hız demektir.
Aynı zamanda bu işlemler hiçbir otorite tarafın61. Vigna ve Casey, Kriptopara Çağı, s. 221.
62. David Meyer, “South Korea Follows China By Banning ICOs”,
Fortune, 29 Eylül 2017.
63. Betül Üzer, “Sanal Para Birimleri”, (Uzmanlık Yeterlik Tezi,
TCMB, Ödeme Sistemleri Genel Müdürlüğü Ankara: 2017), s. 67;
Joshua J. Doguet, “he Nature of the Form: Legal and Regulatory
Issues Surrounding the Bitcoin Digital Currency System”, Louisiana Law Review, Cilt: 73, Sayı: 4, (Yaz 2013).
setav.org
dan kontrol edilmemektedir. Uluslararası bir para
havalesi yaklaşık dört günde gerçekleşmekteyken
Bitcoin bu işlem süresini saniyelere kadar indirmektedir. Bu para bizim bildiğimiz haliyle sadece
ekranda beliren numaralardan ibarettir. Günümüzde Twitter üzerinden Bitcoin göndermek bile
mümkün hale gelmiştir.64
Bitcoin’in büyük borsalarda vadeli işlemlerde kullanılması uluslararası yatırımcılar açısından kripto paranın geleceği konusunda olumlu
bir hava oluşturmuştur. ABD türev regülatörü,
CME ve CBOE’de Bitcoin vadelilerinin işlem
görmesine izin verme kararının ardından Nasdaq
da bu yönde bir karar almıştır.65 CME’nin vadeli işlemlere başladığı gün Bitcoin yeni rekorlar
kırmıştır. Bitcoin özelinde yaşanan bu gelişme
kripto para birimlerinin dünyanın en büyük
borsalarında işlem görmeye başlaması, banka ve
devletlere alternatif olarak ortaya çıkan bir varlığın ana akım finans dünyasına girmesi açısından
büyük önem taşımıştır. Nitekim Bitcoin organize olmayan piyasalarda işlem yapamayan bazı
kurumsal finans şirketleri için de bu yolla işlem
yapma imkanı sağlamıştır.66
Bitcoin işlemleri için kullanıcıların vergi
ödememesi, hızlı ve herhangi bir aracı devreye
girmeden ücretsiz denilebilecek düzeyde para
transferi gerçekleştirmesi bankacılık sistemine
önemli bir meydan okumadır. Kuşkusuz kripto
paraların yıkıcı etkisi bankacılık sektöründe paranın sanallaşması açısından büyük bir değişimi
tetiklemektedir. Bu açıdan bankacılık sektörü ve
finans dünyasının kripto para konseptine sessiz
kalamayacağı ve orta vadede uyum sağlayacağı
öngörülmektedir. Amazon’un perakende ticaretteki liderlik rolü Uber’in taksi alternatileri
ve Airbnb’nin otel konseptinin yerine geçmesi
günümüz dünyasında alternatilerin özellikle öl64. “Bitcoin: he End of Money as We Know It”, (2015).
65. Nick Baker ve Annie Massa, “Nasdaq Plans to Introduce Bitcoin Futures”, Bloomberg, 29 Kasım 2017.
66. “Bitcoin’de Yeni Vadeli Yeni Rekor”, Business HT, 18 Aralık
2017.
23
ANALİZ
çülebilir derece daha iyi, esnek, güvenli, hızlı ve
ucuz olmaları durumunda ne kadar yıkıcı olabileceğini göstermektedir. 67
Kripto para birimleri son yıllarda artan
popülaritesi ve olumlu yansımalarının yanında
ciddi eleştirilere de maruz kalmaktadır. Kripto para birimlerinin yasal altyapısının yetersiz,
aşırı dalgalı ve spekülatif oluşu, değerinin hızlı
artışı, kullanıcıların olası kayıp ya da sorunları
karşısında hesap veren bir otoritenin yokluğu,
illegal işlemler için kullanılmaya açık olması
risk ve belirsizlikler barındırmaktadır. Öncelikle
Bitcoin’in hızla yükselen değeri kripto paraların
aşırı dalgalılığının taşıdığı riskleri göstermektedir. İnsanların ödeme aracı olarak kullanacakları
parada öncelikli ihtiyaç duydukları “istikrarlı
bir fiyat”tır. Bunun kripto para birimlerinde görülememesi konvansiyonel paralara karşı daha
az kullanılmasına sebebiyet vermekte ve kısa dönemde genel kabul görmesini zorlaştırmaktadır.
Bitcoin’in değerinin aşırı dalgalı olması sebebiyle balon olduğuna dair Lale Çılgınlığı, Mississippi ve Güney Deniz Balonu, İnternet Balonu
ve Mortgage Krizi gibi örnekler verilmektedir.68
Buna rağmen kripto paraların değerindeki bir
dalgalanma yani “volatilite” yatırımcılar için bir
fırsat niteliği taşımaktadır. U.S Senate Comittee
on Homeland Security and Govermental Afairs
ve Washington hükümetinin bu konudaki regülatörleri Bitcoin gibi algoritmik devletsiz para
birimlerinin ticari ödemelerde potansiyel rol
oynayabileceğini vurgulamıştır.69
Kripto para birimlerinin altyapılarını teşkil
eden blockchain teknolojisinin güvenlik boyutunun güçlü olduğu sürekli vurgulanmaktadır.
Ancak Bitcoin ve diğer kripto para birimleri için
hizmet veren borsa ve cüzdanların hacklenmesi
67. “Kripto Para Burada ve Biraz Korkutucu”, DigitalTalks Ekibi,
23 Ağustos 2017, https://www.digitaltalks.org/2017/08/23/kriptopara-burada-ve-biraz-korkutucu, (Erişim tarihi: 5 Şubat 2018).
68. Richard Partington, “Bitcoin Bubble? he Warnings From History”, he Guardian, 2 Aralık 2017.
69. David Yermack, “Is Bitcoin a Real Currency? An Economic
Appraisal”, NBER Working Paper Series, No: 19747, s. 1-2.
24
güvenlik zaafiyetini ciddi bir şekilde gündeme
getirmektedir. Slovenya merkezli kripto para
birimi borsası NiceHash’e yönelik saldırıda 65
milyon dolar değerinde 4.700 Bitcoin’in çalındığı açıklandı.70 Buna benzer şekilde Güney Kore
merkezli kripto para borsası Youbit 2017 yılında
iki kez saldırıya uğradı. Youbit’e yönelik ilk saldırıda yaklaşık 4 bin Bitcoin çalınırken, son saldırıda söz konusu borsanın toplam mal varlığının
yüzde 17’si çalındı.71
Kripto para borsalarına yönelik saldırılar
bu alandaki güvenlik kaygılarını artırmaktadır.
En son bilgisayar korsanları tarafından saldırıya
uğrayan Youbit’in ilas başvurusu yapması daha
önce kripto para birimleri için hizmet veren Bitcoin’in en eski ve en büyük borsasının ilasını hatırlatmıştır. Hatırlanacağı üzere Tokyo merkezli
Mt. Gox’e yönelik saldırıda yaklaşık 850 bin Bitcoin’in kaybolduğu açıklanmış ve şirket 2014’te
ilas başvurusunda bulunmuştu. Daha sonrasında şirketin CEO’su dolandırıcılık suçlamasıyla
tutuklanmıştı. Yine Hong Kong merkezli Bitcoin borsası Bitfinex’e yapılan saldırı sonucu 120
bin Bitcoin çalınmıştı.72
Bu türden dijital hırsızlıklar kripto para
birimlerinin yaslandığı güvenlik olgusunu zedelemekte ve kullanıcı güvenliğinin korunmasını
gündeme getirmektedir. Bu bakımdan kripto
para birimlerinin en büyük söylem gücü şeklinde sunduğu merkezi bir otorite olmadan P2P
olarak tanımlanan “eşten-eşe” (peer to peer) dijital transfer sistemine ne kadar güven duyulacağı
uluslararası düzeyde tartışılmaktadır. Özellikle
kripto para birimlerinin altyapısını oluşturan
blockchain sisteminin güvenlik ağının yüksek
70. Samuel Gibs, “Bitcoin: $64m in Cryptocurrency Stolen in
‘Sophisticated’ Hack, Exchange Says”, he Guardian, 7 Aralık
2017.
71. “South Korean Cryptocurrency Exchange to File for Bankruptcy After Hacking”, Reuters, 19 Aralık 2017
72. Emma Dunkley, “Problems at Two Cryptocurrency Exchanges
Raise Security Concerns”, Financial Times, 20 Aralık 2017; Jessica Elgot, “Ex-boss of MtGox Bitcoin Exchange Arrested in Japan
Over Lost $390 m”, he Guardian, 1 Ağustos 2015.
setav.org
BLOCKCHAIN TEKNOLOJISI VE BITCOIN
düzeyde oluşundan dolayı siber suçluların farklı alternatileri devreye soktuğu görülmektedir.
Yapılan çalışmalara göre siber suçluların kullanıcıların kişiye özel kripto para cüzdanlarına
sızdıkları ve bu yöntemle yaklaşık 140 bin dolar
değerindeki Bitcoin’i çaldıkları açıklandı.73
Kripto para birimlerinin yasal statüsünün
belirsizliği ve resmi bir otorite tarafından regüle edilememesi devletsiz bir para birimi şeklinde
tanımlanmasını sağlarken illegal işler ve yeraltı
aktiviteleri için kullanımını da cazip hale getirmektedir.74 Özellikle devletler için “deep web”
(derin internet) olarak tanımlanan internetin derin ve karanlık (dark net) kısımlarında yasa dışı
işler için aktif bir şekilde kullanılması endişeye
sebep olmaktadır. ABD’de faaliyet gösteren İpek
Yol (Silk Road) ismindeki web sitesi üzerinden
sanal uyuşturucu trafiğinin yönetildiği ve para
yerine Bitcoin ile işlem yapılarak iki buçuk senede 1,2 milyar dolarlık uyuşturucu ticaretinin
gerçekleştirildiği ortaya çıkarılmıştır.75
Sanal para birimlerinin aşırı dalgalı oluşu
büyük bir handikaptır. Örneğin maaşların Bitcoin üzerinden ödendiği sistemde düzenli bir
sabit gelir imkanınız ortadan kalkar ve arz-talep
sonucu Bitcoin fiyatında yaşanan dalgalanma
gelirinizi doğrudan etkiler. Enlasyonun kontrol
edilip izlendiği ve fiyat istikrarının sağlanması
amacıyla merkez bankalarının rolünün yok sayıldığı bir ortamda kripto para birimlerinin kısa
sürede genele yayılarak yasal paranın önüne geçmesi olası değildir.76
Bitcoin ve diğer kripto para birimlerinin
önündeki diğer handikap ise kara para aklama
ve uyuşturucu ticareti gibi illegal işlemler için
kullanılabilmesidir. Kripto para birimlerinin kul73. “CryptoShuler: Trojan stole $140,000 in Bitcoin”, https://usa.
kaspersky.com/blog/cryptoshuler-bitcoin-stealer/13137/, (Erişim
tarihi: 3 Ocak 2018).
lanımının yaygınlaştığı platformların en başında
kara borsada mal alım-satımı, uyuşturucu ticareti ve kara para aklamak gösterilebilir.77 Bu gibi
sorunları bulunan Bitcoin ve diğerlerinin kısa
dönemde yasal karşılığı olan para birimlerinin
yerine geçmesi zordur.
Yasal altyapısı henüz oluşmayan kripto para
birimlerinin geleceğinin nereye evrileceği tartışılmaktadır. Ayrıca merkez bankalarının para
basmadaki tekel gücünü sarsacağı, devlet dışı
aktörler tarafından ulus-devletlerin egemenliğine
ortak olacağı ve sonrasında kendi politik güçlerini oluşturma sürecinde uygulayacakları bir
stratejileri olduğu da vurgulanmaktadır.78 Kara
para aklama ve uyuşturucu ticareti gibi yasa dışı
işlemlerin yapılıyor olması kripto para birimlerine yönelik en önemli eleştirilerdir. Ancak son
zamanlarda ABD tarafından potansiyel tehdit
olarak gösterilen Kuzey Kore’nin ekonomik yaptırımlardan dolayı bankacılık işlemleri için sanal
para alternatifini değerlendirdiği ve hatta bu işin
madenciliğine yatırım yaptığı iddia edilmektedir.
Bu konuda Güney Kore’nin sanal para birimlerine hizmet veren borsaların maruz kaldığı siber
saldırı konusunda Kuzey Kore’yi işaret etmesi
dikkat çekmiştir.79
Kripto paranın cezbedici yükselişi karşısında ülkelerin tepkisi merak edilmektedir. Özellikle 2017 yılında Bitcoin’in yükselişi farklı
mecralarda “Dolar ve euro gibi konvansiyonel
para birimlerine alternatif olur mu?” sorusunu
gündeme getirmiştir. Uluslararası alanda Bitcoin rüzgarı sürerken kripto paraların geleceği
ve yasal statüsü tartışmaları devam etmektedir.
Kripto paraları yasal bir zemine çekmeye çalışan ABD, Kanada ve Japonya gibi ülkeler bu
konuda ilk adımı atmıştır. ABD Bitcoin’i em77. Smith, Start Worrying When Investors Borrow to Buy Bitcoins.
74. “İnternette Devletsiz Para: Bitcoin”, AA, 26 Kasım 2013.
78. Üzer, Sanal Para Birimleri, s. 98.
75. “FBI, İnternetten Uyuşturucu Ticareti Yapan Zanlıyı Yakaladı”,
AA, 3 Ekim 2013.
79. Qin Chen, “Bitcoin ‘Mining’: A New Way for North Korea
to Generate Funds for the Regime”, CNBC, 11 Ocak 2018; Ben
Chapman, “Bitcoin Latest: North Korea Suspected of South Korean Cryptocurrency Exchange Hack”, Independent, 21 Aralık 2017.
76. Noah Smith, “Start Worrying When Investors Borrow to Buy
Bitcoins”, Bloomberg, 20 Aralık 2017.
setav.org
25
ANALİZ
tia olarak tanımlama yoluna giderken Japonya
çıkardığı sanal para yasası ile kripto parayı yasal ödeme aracı olarak meşrulaştıran dünyanın
ilk ülkesi olmuş, Kanada ise kripto paralar için
cazip bir merkez olma arayışını hem düzenleme hem de denetleme araçlarıyla birlikte sürdürmüştür. Avrupa’da kripto paralara yönelik
ilgi yakından takip edilmekte, kara para aklama
ve terör finansmanında kullanımını engellemeye yönelik düzenlemeler gerçekleştirilmektedir.
Buna karşılık Çin sanal para ticaretini yasaklarken Rusya da kripto paralara mesafeli davranan
ülkeler arasında yer almaktadır.80
Kripto para birimlerinin avantajlarının yanı
sıra içinde bulunduğu sürecin bir taraftan belirsizlik ve riskler taşıdığı gerçeği de göz ardı edilmemelidir. Bu süreçte birçok devlet kripto para
birimlerinin avantajlarından geri kalmamak yolunda olumlu bir pozisyon alma gayretindedir.
Bunun yanı sıra kripto paralarda önemli düzeyde
bir volatilite görülmesi, illegal işlemlerde kullanılabilmesi, merkezi bir otoriteden yoksunluğu
ve fiziki niteliğe sahip olmaması hususlarında
vatandaşlarını uyarmaktadır.81 Bu gibi sorun
alanları devletlerin kripto para birimlerine karşı uygulamalarını şekillendirmekle birlikte halen birçok ülke bu konuda nasıl adım atacağına
karar vermiş değildir. Bazı ülkeler yarışı önde
bitirme telaşıyla kripto paralara yönelmekte ve
çeşitli politikalar uygulamaktadır. Diğer taraftan
Türkiye gibi kripto paraların yükselişini temelde
bir risk olarak gören ülkeler bu süreci yakından
izlemenin yanı sıra artan kullanıcı sayısı ve ilgi
sebebiyle aşırı değerlenmesini global bir saadet
zinciri ya da çılgınlık olarak görmekte ve bu konuda uyarılarda bulunmaktadır.82
80. Elif Nuroğlu, “Dünya Bitcoin’i tartışıyor”, AA, 11 Ocak 2018.
81. Abdurrahman Çarkacıoğlu, Kripto-Para Bitcoin, (SPK Araştırma Raporu, Ankara: 2016).
82. Bazı ülkelerde Bitcoin petrol veya buğday gibi bir tür emtia
kabul edilmektedir. Japonya, ABD, Kanada, İngiltere ve Avusturya
gibi ülkelerde Bitcoin yaygın olarak kullanılmakta ve her geçen kurulan Bitcoin ATM’lerinin sayısı artmaktadır. Danimarka, İsveç ve
Estonya kendi kripto paralarını tedavüle sokmayı hedelemektedir.
26
Bunlardan başka Bitcoin özelinde artan
ilgi kripto para birimlerinin fıkhi açıdan nasıl
bakıldığını da gündeme getirmektedir. Süleyman Kaya Türkiye, Mısır ve Filistin’deki fetva
kurumlarının Bitcoin özelinde kripto paralara
dönük görüşlerini incelemiştir. Yazara göre ilgili fetva kurumlarının ortak vurgusu kripto para
birimlerinin ciddi belirsizlikler (garar) taşıyan,
aldanma ve aldatma riski bulunan, belirli kesimlerin haksız ve sebepsiz zenginleşmesine yol açan
boyutları dolayısıyla kullanımının caiz olmadığıdır.83 Ancak Süleyman Kaya kripto paraların
değişim aracı ve değer saklama aracı olarak para
transferlerinde kullanılmasında fıkhen bir beis
olmadığını ve Bitcoin madenciliğinin meşru olduğunu vurgulamaktadır. Aynı zamanda kripto
paraların spekülasyon amaçlı kullanımının ve
manipülasyon yapılmasının meşru olmadığını
kara para aklamak, kaçakçılık yapmak gibi gayrimeşru işlerde kullanımının caiz olmadığını belirtmekle beraber zikredilen bu hususların dolaşımdaki her türlü para için de geçerli olduğunu
ifade etmektedir.84
Kripto paralara yönelik bu eleştiriler haklı
olmakla birlikte kağıt paranın kullanımının gittikçe azaldığı bir süreçte dijital paranın revaçta
olacağı ülkelerin merkez bankaları bu meyanda
olası imkan ve fırsatları değerlendirmelidirler.85
Bu kapsamda kripto para birimlerine kullanıcı
güvenliği açısından temkinli yaklaşmakla birlikte alternatif bir para birimi/emtia olarak değerlendirmek için altyapı çalışmaları yapılmalıdır.
Alternatif bir para birimi olarak kullanılması tartışılmakla beraber kripto paraların ulus
83. Süleyman Kaya, Kripto Paralar ve Fıkhi Açıdan Değerlendirilmesi, İSEFAM Rapor, Sakarya: 2018), s. 15-17.
84. A.g.e., s. 19.
85. Bu konuda Fed New York Şube Başkan Yardımcısı William
Dudley bir üniversitede yaptığı konuşma esnasında Bitcoin’i
spekülatif bir yatırım aracı olarak gördüğünü ifade etmesine
rağmen kendi dijital para birimlerini çıkarmak konusunda düşündüklerini söylemiştir. Jef Cox, “Federal Reserve Starting to
hink About its Own Digital Currency, Dudley Says”, CNBC,
29 Kasım 2017.
setav.org
BLOCKCHAIN TEKNOLOJISI VE BITCOIN
devletin en önemli güçlerinden biri olan para
basma tekeline bir meydan okuma olduğu söylenebilir. İşte tam burada merkez bankalarının
alternatif olarak kendi kripto paralarını çıkarmaları üzerine yapılan çalışmalar da mevcuttur.86 IMF Başkanı Christine Lagarde, Bitcoin
ve diğer dijital para birimleriyle ilgili konuşmasında bir taraftan bu tarz para birimlerinin
birtakım riskleri barındırdığını ve diğer taraftan
da kripto paranın ileride (uzun vadede) merkez
bankaları tarafından kullanılabilecek bir para
birimi olabileceğini ifade etmiştir. Lagarde dijital paraların küçümsenmemesi gerektiğini ve
merkez bankalarının engellemelerinin akıllıca
olmayacağını söyleyerek sanal para birimlerinin
daha etkili ve az maliyetli olması için bu teknolojiyi nasıl kullanacaklarına bakacaklarını belirtmiştir. Lagarde’ye göre istikrarsız para birimi
ve zayıf kurumlara sahip ülkelerin başka bir ülkenin para birimini benimsemek yerine (ABD
doları gibi) kendi sanal paralarının sürekli büyümekte olan kullanım alanlarını değerlendirebilirler. Kripto paraları alternatif olarak gören
Lagarde, bu yaklaşıma “dolarizasyon 2.0” şeklinde bir tanım getirmiştir.87
Günümüzde kripto paralar taşıdıkları risk
ve belirsizlikler sebebiyle bir ödeme aracı olmaktan ziyade bir yatırım ya da spekülasyon
aracı şeklinde kullanılmaktadır.88 Avrupa Merkez Bankası (ECB) Bitcoin’in regüle edilmesi
gerektiğini vurgulamıştır.89 Avrupa Birliği (AB)
sanal para birimlerinin kullanıldığı çevrimiçi
döviz platformlarına terör ve para aklamanın
önüne geçebilmek için katı kurallar getireceğini
86. Morten Bech ve Rodney Garratt, “Central Bank Cryptocurrencies”, BIS Quarterly Review, (Eylül 2017), s. 55-70; Michael Bordo and
Andrew Levin, “Central Bank Digital Currency and the Future of
Monetary Policy”, NBER Working Paper, No. 23711, (Ağustos 2017).
87. Christine Lagarde, “Central Banking and Fintech - A Brave New
World?”, IMF, Bank of England Conference, 29 Eylül 2017, https://
www.imf.org/en/News/Articles/2017/09/28/sp092917-central-banking-and-fintech-a-brave-new-world, (Erişim tarihi: 5 Şubat 2018).
açıklayarak, bu uygulama ile kara para aklama
ve terörü finanse etmeyi engelleyecek bir şefaflığın sağlanacağı vurgulanmıştır.90 AB Komisyonu Başkan Yardımcısı Valdis Dombrovskis,
Bitcoin ve diğer kripto paraların yatırımcı ve
tüketiciler açısından ciddi riskleri bulunduğuna
işaret ederek ciddi fiyat dalgalanmaları, yatırımların tamamen kaybolması, çeşitli operasyonel
ve güvenlik zafiyetleri, piyasa manipülasyonu
gibi risk ve eksikliklerinin olduğunu belirtmiştir.91 İngiltere ve AB hükümetleri Bitcoin dahil
sanal para birimlerinin regüle edilmesi konusunda önemli adımlar atmaktadır.92
Alternatif bir para birimi olarak kullanılması
tartışılmakla beraber kripto paraların ulus
devletin en önemli güçlerinden biri olan
para basma tekeline bir meydan okuma
olduğu söylenebilir.
Nobel ödüllü ekonomist Joseph Stiglitz,
devletin ana görevlerinden birinin para birimi
oluşturmak olduğunu ifade ederek Bitcoin’i bir
balon olarak tanımlamış ve sosyal açıdan herhangi bir anlamı olmadığından dolayı hemen
yasaklanması gerektiğini belirtmiştir.93 İngiltere’de finans sektörünü düzenleyen ve denetleyen Finansal Hizmetler İdaresi’nin (FSA)
Genel Müdürü Andrew Bailey Bitcoin’i kumar
90. “Francesco Guarascio, “EU Agrees Clampdown on Bitcoin
Platforms to Tackle Money Laundering”, Reuters, 15 Aralık 2017.
91. Jim Brunsden ve Hannah Murphy, “EU Financial Regulation Chief Warns of Signs of Bitcoin Bubble”, Financial Times, 20
Aralık 2017.
88. Üzer, Sanal Para Birimleri, s. 75.
92. Camilla Hodgson, “he UK and EU Want to Force Bitcoin
Users to Reveal heir Identities”, Business Insider, 4 Aralık 2017.
89. “EU Must Look at Regulating Bitcoin, ECB’s Nowotny Says”,
Reuters, 11 Aralık 2017.
93. Kevin Costelloe, “Bitcoin ‘Ought to Be Outlawed,’ Nobel Prize
Winner Stiglitz Says”, Bloomberg, 30 Kasım 2016.
setav.org
27
ANALİZ
oynamak ile eşdeğer tutarak bu para birimlerinin arkasında herhangi bir otoritenin olmamasından dolayı yatırım yapmanın risk taşıdığına
işaret etmiştir.94 Danimarka Merkez Bankası da
Bitcoin’i ölümcül olarak tanımlayıp uzak durulması gerektiğini vurgulamıştır.95 Amerikan
Merkez Bankası Başkanı Janet Yellen Federal
Açık Piyasa Komitesi’nin (FOMC) toplantısının ardından yaptığı açıklamada Bitcoin’in hayli “spekülatif ” olduğunu vurgulamıştır.96 Yine
benzer şekilde ekonomiden sorumlu Başbakan
Yardımcısı Mehmet Şimşek spekülasyon olarak
tanımladığı Bitcoin’den uzak durulması gerektiğini ifade ederek artan ilginin finans tarihinin
en büyük balonu olan Lale Çılgınlığını geçtiğini
açıklamıştır.97
Kripto paraların nasıl tanımlanacağı meselesi aynı zamanda vergilendirilmesi konusunda da
belirleyici olacaktır. Bu noktada bir para birimi
mi yoksa bir varlık (menkul kıymet) ya da emtia
olarak mı sınılandırılacağı önem taşımaktadır.
Henüz uluslararası zeminde bir konsensüsün olmaması, mevzuat eksikliği ve yasal dayanağının
belirsizliğine karşın piyasada bir değerinin oluştuğu görülmektedir. Mevcut durum itibarıyla
bazı ülkeler hukuki açıdan kripto para birimlerini emtia, bazıları da finansal varlık olarak kabul etmektedir. Yapılan çalışmalar Bitcoin’in de
uygun bir portföy çeşitlendirme aracı olduğu,
bazı borsalar ve dolar karşısında “hedge” olarak
kullanılabileceğini göstermektedir.98 Birçok hedge fondan kripto paralara artan bir talebin oldu94. Kamal Ahmed, “Regulator Warns Bitcoin Buyers: Be Ready to
Lose All Your Money”, BBC, 14 Aralık 2017.
95. Stine Jacobsen, “Danish Central Bank Head Issues Stark Warning on ‘Deadly’ Bitcoin”, Reuters, 18 Aralık 2017.
96. Craig Torres, “Yellen Says Bitcoin Is a ‘Highly Speculative Asset’”, Bloomberg, 13 Aralık 2017.
28
ğu görülmektedir.99 Bitcoin’in işleyişi hakkında
bilgi sahibi olmayan kullanıcılar tarafından bunun değişim aracı mı yoksa varlık şeklinde biriktirme aracı olarak mı görüldüğü üzerine bir
çalışma yapılmıştır. Çalışmada Bitcoin’in alternatif bir ödeme şeklinden ziyade bir yatırım aracı
olarak görüldüğü ortaya konulmuştur.100 Başka
bir çalışmada Bitcoin’in benzersiz yapısıyla hem
spekülatif hem de standart bir finansal varlık olduğuna işaret edilmiştir.101 Bunun yanı sıra Bitcoin ile diğer yatırım araçlarındaki volatilitenin
karşılaştırıldığı bir çalışmada Bitcoin piyasasının
aşırı spekülatif olduğu ortaya konulmuştur.102 Bu
anlamda Bitcoin özelinde kripto para birimlerini alternatif para biriminden ziyade spekülatif
bir yatırım aracı olarak değerlendiren çalışmalar
daha yoğunluktadır.103
Nihayetinde ulusal ve uluslararası platformlarda Bitcoin’in balon mu yoksa emtia,
para birimi ya da finansal yatırım aracı mı olduğu tartışmaları halen canlılığını korumakta ve
belirsizlik sürmektedir. Ancak Bitcoin özelinde
bakıldığında bu kripto para biriminin üretimini
yapan madenciler ve buna aracılık eden takas
platformlarının vergilendirilmesi ile birlikte bu
işlemleri yapan gerçek kişilerin düzenleyici ve
denetleyici bir otorite tarafından tanımlanması
gerektiği devletlerin öncelik alanları olarak gösterilebilir.
99. Evelyn Cheng, “here are Now more than 120 Hedge Funds
Focused Solely on Bitcoin, Digital Currencies”, CNBC, 27 Ekim
2017; Eddie Van Der Walt, “‘Buy Bitcoin’ Overtakes ‘Buy Gold’ as
Online Search Phrase”, Bloomberg, 7 Kasım 2017.
100. Florain Glaser vd., “Bitcoin-Asset or Currency? Revealing Users’
Hidden Intentions. Revealing Users Hidden Intentions”, Twenty Second European Conference on Information Systems, (Tel Aviv: 2014).
101. L. Kristoufek, “What Are the Main Drivers of he Bitcoin
Price? Evidence from Wavelet Coherence Analysis”, PLOS ONE,
10(4), (Nisan 2015).
97. Cagan Koc, “Bitcoin Is History’s Biggest Bubble, Turkey’s Simsek Says”, Bloomberg, 13 Aralık 2017.
102. C. Baek and M. Elbeck, “Bitcoins As an Investment or Speculative Vehicle? A First Look”, Applied Economics Letters, Cilt: 22,
Sayı: 1, 2015.
98. Anne Haubo Dyhrberg, “Hedging Capabilities of Bitcoin. Is it
the Virtual Gold?”, Finance Research Letters, Cilt: 16, (Ekim 2015),
s. 139-144; Elie Bouri vd., “On the Hedge and Safe Haven Properties of Bitcoin: Is it Really More han a Diversifier?”, Finance
Research Letters, Cilt: 20, (Eylül 2016), s. 192-198.
103. Dirk G. Baur, KiHoon Hong ve Adrian D. Lee “Bitcoin: Currency or Asset?”, Melbourne Business School, 2016 Financial Institutions, Regulation & Corporate Governance (FIRCG) Conference, 22
Şubat 2016; Jefrey Dorfman, “Bitcoin Is An Asset, Not A Currency”, Forbes, 17 Mayıs 2017.
setav.org
BLOCKCHAIN TEKNOLOJISI VE BITCOIN
SONUÇ
Teknolojinin gelişmesi ve yaygınlaşması paranın
dijitalleşmesine çok farklı bir boyut kazandırmaktadır. Günlük hayatımız ve iş yapış tarzımızda dijitalleşmenin getirdiği büyük dönüşümün
etkileri kolaylıkla görülmektedir. Akıllı robotlardan telefonlara, üç boyutlu yazıcılardan büyük
veriye kadar dijital dönüşüm baş döndürücü bir
hızla devam etmektedir. Kripto para birimleri
yaşanmakta olan bu dijital sürecin önemli bir
bileşenidir. Bitcoin ve altcoin olarak tanımlanan
kripto paralar kısa sürede küresel boyutta büyük
etki oluşturmuştur.
Kripto para birimleri birçok açıdan önemli gelişme yaşadıkları bir yılı geride bırakmıştır.
Ortaya çıktığı 2009 yılından bu yana gerek işlem hacmi gerekse piyasa değeri açısından değerine değer katan Bitcoin son yılların fenomen olgusu haline gelmiştir. Bitcoin’in fiyatı
2017’ye 970 dolar seviyelerinden giriş yapmış;
ancak yıl sonuna doğru yirmi kattan fazla değer
artışı kaydederek 20 bin dolar seviyelerine kadar yaklaşmış ve 14 bin dolar seviyelerinde yılı
kapatmıştır. Bitcoin’de yaşanan diğer önemli
gelişmeler kripto para birimlerine yönelik artan
bireysel ve kurumsal yatırımcı ilgisi, Bitcoin’in
yasal bir varlık olarak kabul edilmesi (Japonya)
ve kripto para birimlerinin büyük borsalarda
(CME, CBOE, Nasdaq) vadeli işlem görmeye
başlaması olmuştur. Bu gelişmeler Bitcoin özelinde kripto para birimlerine yönelik yatırımcı
ilgisini çekmeyi hedelerken, yaşanan aşırı dalgalanmanın azalmasına katkı sağlaması beklenmiştir. Yine de Bitcoin ve diğer kripto para
birimlerinin değerinde yaşanan istikrarsızlık ve
aşırı volatilite piyasada ne kadar tutunabileceklerine dair şüpheleri beslemiştir.
Blockchain teknolojisi popülaritesini kripto para birimi olan Bitcoin ile beraber artırmıştır. Önümüzdeki süreçte hayatımızda meydana
getireceği büyük etki neticesinde gerçek devrimin kripto paranın temelinde yatan blockchain
setav.org
teknolojisinde olacağı söylenebilir. Teknolojinin ilerlemesiyle birlikte insanlar daha çok
hıza ihtiyaç duyar hale gelmiştir. İnsanlar yanlarında cüzdan, çanta gibi eşyaları taşımakta ve
içlerindeki kartlarla alışverişlerini gerçekleştirmektedir. Teknoloji daha da ilerledikçe elbette
bu sistemin değişim ve dönüşümden geçeceği
hesaba katılmalıdır. Günümüz konvansiyonel
bankalarının yeni sürece uyum sağlamadıkları
takdirde bankacılık yapısının tehlike altında olduğu söylenebilir. Zira varılan bu yargı sadece
Bitcoin ya da buna bağlı olan dijital/sanal/kripto paraların etkisinden ziyade teknoloji, veri
ve bilginin ilerleyişiyle birlikte kaçınılmaz bir
hal alma süreci şeklinde okunmalıdır. Birçok
kesim tarafından tartışıldığı üzere Bitcoin ve
diğer kripto paralarda aşırı fiyat dalgalanmaları
yaşanabilir. Ancak burada değinilmek istenen
teknolojinin ilerleyişi karşısında kripto para
konseptinin gündelik ekonomik aktivitelerimizin kaçınılmaz bir parçası olacağı yönündedir.
Bitcoin ile alakalı “Bitcoin-Bildiğimiz Paranın
sonu” adlı belgeselde teknolojiyle birlikte her
bireyin kendi bankası olabilir gibi bir yargıdan
da bahsedilmektedir.104
Bitcoin özelinde görüldüğü gibi kripto
paraların henüz yeni olması, herhangi bir yasal
statülerinin olmaması ve yasa dışı işlemler için
kullanılma riskine rağmen alternatif bir ödeme
aracı olarak taşıdığı hız, düşük maliyet ve daha
az risk onları cazip kılmaktadır. Merkezi bir otoritenin denetimine tabii olmayan ve şifreler aracılığıyla gerçekleşen kripto paraların üretimine
ve altyapısını oluşturan teknolojiye büyük yatırımlar yapılmaktadır. Kripto paraların hem bir
yatırım aracı ve hem de para birimi olarak büyüme trendini sürdürebileceği yüksek bir ihtimal
olarak karşımızda durmaktadır. Bu açıdan kripto paralar yaygınlaşarak gelecekte transfer aracı
olmanın yanında alternatif bir yatırım aracı ve
para birimi olma potansiyeli taşımaktadır.
104. “Bitcoin: he End of Money as We Know It”, (2015).
29
ANALİZ
Bitcoin’in taşıdığı risk ve fırsatlar hükümetlerin buna sessiz kalmayacağını göstermektedir.
Nitekim mevcut durumda Bitcoin henüz rüştünü ispat etmemiş olmasına rağmen kripto paraların orta ve uzun vadede ciddi bir potansiyele
sahip olduğu görülmektedir.
Devletlerin bu para birimlerini küçümsemek yerine kullanıcıların mağdur olmasını
engelleyecek ve blockchain teknolojisinin ekonomik aktiviteye pozitif etkisini artıracak resmi
adımlar atmaları gerekmektedir. Özellikle her
geçen gün artan kullanıcı ve yatırımcı sayısı
devletlerin de bu değişime ayak uydurmak için
hukuki düzenlenmeler getirmelerini zorunlu
kılmaktadır. Bu yüzden devletler kripto paraları
balon ya da çılgınlık olarak görmenin ötesinde
fırsat ve riskleri değerlendirmek için alternatif
kullanımını yakından izlemeli ve tüketicilerin
korunması için yasal dayanak oluşturmalıdır.
Türkiye mevcut durumda bu teknolojinin teknik kısmıyla alakalı mühendislerini yönlendirerek çalışma yapmalarını, sistemin güçlü ve zayıf
yönlerini ortaya koymalarını bir program dahilinde organize etmelidir. Bununla beraber paranın dijitalleşmesi sürecinin devam ettiği hesaba
katılarak bu alanda yapılacak düzenlemelerle
30
birlikte gerek vergilendirme sistemi gerekse para
gönderiminde alınacak komisyonlarla ülkeye
faydalı olacak politikaların hayata geçirilmesi
gerekmektedir.
Bu bağlamda kripto paraların yaygınlaşarak
kabul edilme ihtimali şüphesiz devletlerin kağıt
para basma noktasındaki tekel gücüne yönelik
önemli bir meydan okumadır. Merkez bankaları
buna sessiz kalmayacaktır. Paranın dijitalleşmesi
sürecinde kripto para birimlerinin küresel ölçekte ortaya çıkışının merkez bankalarının para
politikaları üzerinde nasıl bir etkiye sahip olacağı
en fazla merak edilen konular arasındadır. Bilindiği gibi kripto paranın halihazırda bir pazarı/
borsası oluşmuş durumdadır. Bazı ülkeler sanal
para birimlerini emtia olarak kabul etmekte ve
kazançlarını vergilendirmeye tabii tutmaktadır.
Önümüzdeki süreçte muhtemelen devletlerin
blockchain teknolojisinin altyapısını kullanarak
dijital para birimlerini kontrol etmelerini gündeme getirecek ve bu yönde adımlar atılacaktır.
Bu çerçeveden bakıldığında merkez bankalarının
blockchain teknolojisine dayalı kendi dijital paralarını çıkarma girişimlerini ve bunun küresel para
sistemindeki olası etkilerini uzak sayılmayacak bir
gelecekte görmemiz kuvvetle muhtemeldir.
setav.org
K
ripto paralar için geçtiğimiz sene önemli gelişmeler yaşandı. Bu para birimleri arasında Bitcoin piyasa büyüklüğü, kullanıcı sayısı, bazı firma ve şirketler tarafından ödeme aracı olarak kabul edilmesi yönüyle ön plana çıktı.
Çıktığı 2009 yılından bu yana gerek işlem hacmi gerekse market kapitülasyonu
açısından değerine değer katan Bitcoin son yılların fenomen olgusu haline geldi. 2017’de yirmi kattan fazla değer artışı kaydeden Bitcoin sene sonuna doğru
20 bin dolar seviyelerine kadar yaklaştı. Bitcoin’i farklı kılan şey –aynı zamanda
Bitcoin’in en büyük özelliği– arkasında herhangi bir devlet ya da merkez bankası
gibi üçüncü bir tarafa/otoriteye ihtiyaç duymadan doğrudan doğruya alıcı ile satıcı arasında dijital alanda el değiştirmesidir.
Son yıllarda Bitcoin ve altcoinlere ilgi bireysel ve kurumsal yönden artış trendine
girerken bazı kripto para birimleri yasal bir varlık şeklinde kabul edildi ve büyük borsalarda vadeli işlem görmeye başladı. Bu açıdan Bitcoin rüzgarı ile oluşan
iyimser hava kripto para birimlerinin hem yatırım hem de para transferi işlemlerinde kullanılmaya başlamasıyla gündemde kendine geniş bir yer buldu.
Günümüzde özellikle gelişmiş ülkelerde kağıt para kullanımı gün geçtikçe azalmaktadır, harcamalar büyük oranda dijital paralarla gerçekleştirilmektedir. Henüz sürecin çok başında olsak da Bitcoin gibi diğer kripto paraların artan etkisi
ve onlara olan yüksek talep giderek alternatif bir para birimi işlevi görmelerini
sağlamaktadır. Bu sürecin sonunda Bitcoin belki gelecekte varlığını sürdürmese
bile kripto paralar ve blockchain (blok zinciri) teknolojisi yeni parasal düzende
önemli rol oynayacaktır. Bu çalışmada global ölçekte fenomen olan Bitcoin ve diğer kripto paralar analiz edilirken paranın dijital serüveni, blockchain teknolojisi,
Bitcoin üretimi (madencilik) ve çevresel boyutları incelenmektedir.
ANKARA • ISTANBUL • WASHINGTON D.C. • KAHIRE
www.setav.org