Dedikodu Kitab›
Haz›rlayan
Emine GÜRSOY NASKAL‹
K‹TABEV‹
‹çindekiler
Girifl • 1
EDEB‹YATTAN ÖRNEKLER
Ahmet Hamdi Tanp›nar’da Dedikodu
Yunus Al›c› • 5
Halide Edib Ad›var'›n Sonsuz Panay›r Roman›nda
Toplumsal ‹liflkiler Aç›s›ndan Dedikodunun Rolü
Dilan Yamaç • 53
Hüseyin Rahmi Gürp›nar’›n Toraman Roman›nda
Dedikodu
Banu Antakyal› • 69
Türk Edebiyat›nda Bülbülname ve Kufllar›n
Bülbül Hakk›ndaki Dedikodusunun Hikâyesi
Özkan Dafldemir • 85
M›s›rl› Kad›nlar ve Züleyha
Özkan Dafldemir • 97
Sebe Melikesi Belk›s’›n Kusuru
Özkan Dafldemir • 103
D‹L VE DED‹KODU
Anadolu A¤›zlar›nda “Dedikodu” Söz Varl›¤›
Hanife Yaman • 115
Dedem Korkut’un Dedikodu Fiilleri
Fatma Sibel Bayraktar • 131
“Kov” Kelimesi Üzerine
Rabia Aksu • 143
Mevlânâ’n›n Mesnevi’sinde Dedikodu Hakk›nda Geçen
Beyitlerin Göstergebilimsel Çözümlemesi
Ceren Selvi - Mustafa Yasin Baflçetin • 151
DED‹KODUNUN ‹fiLEV‹
Kad›n Folkloru Ba¤lam›nda Dedikodu ve ‹fllevleri:
Mentefle/Mu¤la Örne¤i
Damla Torun • 175
Kad›nlar Aras› ‹letiflim: Dedikodunun Gücü
Sanem Kulak Gökçe • 187
Dedem Korkut’un Dedikodu Fiilleri
*
Fatma Sibel Bayraktar
Dede Korkut kitab›n›n hemen bafl›nda “ozan eydür kar›lar dört
dürlüdür...” diye bafllayan bölümde “geldük ol kim tolduran topdur:
depdügince yerinden örü turdu. Elin yüzün yumad›n obanuh ol uc›ndan
bu uc›na ol uc›na çarp›fldurd›, kov kovlad›, dih dihledi öyledence gezdi...” (6a/7-9) diye anlatt›¤› kad›n türü sabah kalkar kalkmaz dedikoduya bafllayan kad›nd›r. Dedikodu yapma fiili burada çarp›flt›rmak, kov kovlamak ve dih dihlemek fleklinde vurgulu bir flekilde verilmektedir. Biz de bu çarp›c› üçlemeyi konu alaca¤›z.
Çarp-: ‘çarpmak, vurmak’ anlam›ndaki fiil Tuncer Gülensoy’a
göre (2007: 221-222); “<*çap- (DLT ‘yans›ma’ [-r- türeme ünsüzdür.] Buradan hareketle Anadolu a¤›zlar›nda çarp›fltur- <çarp-›fl-t›r‘tokatlamak’ (DS III, 1084), ‘dövmek’ gibi olumsuz anlamlar içermektedir” diyerek aç›klad›¤› içinde inorganik bir ‘r’ türemesi oldu¤u fikri ortak kabul gören bu fiilin Erol’un Eski Türkçeden Eski
Anadolu Türkçesine anlam de¤iflmelerini inceledi¤i eserinde: “çap‘›n Uygur Türkçesi döneminde ‘çamurla s›vamak’ fleklinde zamanla kullan›mdan düflen bir anlam› vard›r. Sözcü¤ün bu anlam› Tarama Sözlü¤ü’nde çarp- fiilinde görülür.” Erol’a göre (2008: 753) “Me*
Dr., Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyat› Bölümü Ö¤retim Üyesi, Edirne. fsibel@trakya.edu.tr
132 • Dedikodu Kitab›
tinler tarand›¤›nda sadece Dede Korkut’ta karfl›m›za ç›kan bu sözcü¤ün buradaki anlam› da ‘ya¤ma etmek, vurmak, bask›n yapmak’ t›r.
Yani çap-‘›n sonradan yayg›nlaflan anlamlar›. Oysa ki Tarama Sözlü¤ü’nde çarp- fiilinin karfl›s›nda bu anlamlara hiç de¤inilmemifltir.
Yani, bu sözcükte çap- fiilinin tam tersine bir anlam genifllemesi
vard›r.” fieklinde izah edilmektedir.
Erol taraf›ndan Dede Korkut’tan çarp-: ya¤ma etmek, vurmak,
bask›n yapmak fiili için verilen örnek: “Andan flirügüven uç›ndan
Gökçe Deniz’e de¤in il çarpd›” (2008:255.2) Olarak verilmifltir. Burada geçen anlam› tart›flmaya aç›k de¤ildir. Ancak bizim sözünü etti¤imiz çarp›fldurd›, kov kovlad›, dih dihledi üçlemesinde anlam soyutlanarak de¤iflmektedir.
Atmaca da eski O¤uz Türkçesinden günümüze anlam de¤iflmelerini inceledi¤i eserindeki ‘çarpmak’ maddesinde (2016:459); Uygur Türkçesi döneminde var olan ‘çamurla s›vamak’ anlam›n›n
Erol’un dedi¤i gibi kaybolmad›¤›n›, TAS’da bu anlam›n devam etti¤ini belirtmektedir. -r- sesinin bir türeme oldu¤u konusunda ise
her iki yazar da hem fikirdir. Ayn› eserde TAS’ta ‘s›vamak, sürmek,
bulaflt›rmak’; Dede Korkut’ta ‘ya¤ma etmek, vurmak, bask›n yapmak (255-2)’; PN’de çarp- ‘vurmak, çarpmak’ (14a/02) somut ve
soyut anlamlar›nda kullan›lm›flt›r. 20. yüzy›l›n bafllar›nda Kâmûs-›
Türkî’de ve günümüzde TS’de 1. h›zla de¤mek, vurmak, 2. etkisiyle birdenbire hasta etmek, 3. varl›¤›na inan›lan bir gücün öfkesine
u¤ramak, 4. el çabuklu¤u ile çalmak, 5. kurnazl›kla zorla ele geçirmek, 6. kalp, h›zl› h›zl› vurmak, 7. biri çarp›lan öbürü çarpan denilen iki say› verildi¤inde çarpan› çarp›landaki birim kadar ço¤altmak, 8. Mecazlaflm›fl çekicili¤i ile etkilemek, flafl›rtmak mecazi anlam›n› yeni kazanm›flt›r. DS’de kelime ‘koflturmak’(III-1084) olarak
geçer. Görüldü¤ü üzere Bat› Türkçesinde sözcük son yüzy›lda çarp›c› bir anlam genifllemesi sürecine girmifltir.
Çetin, çal- ve çap- fiillerini inceledi¤i makalesinde “çap- fiilinde Clauson’a gönderme yaparak anlam›nda ‘ses ç›karmak’›n ön
planda oldu¤unu söyler. Kutadgu Bilig’de bir kez ‘yüzmek’ anlam›n-
Dil ve Dedikodu • 133
da kullan›lm›flt›r. (KB 73) bu anlam da ses taklidi olarak oluflturulmufltur. Tietze çarp- fiilinin sadece O¤uz grubu dillerinde görüldü¤ünü söylemektedir (2002, s. 478).”
Kanar’›n (2011:169-170) Eski Anadolu Türkçesi Sözlü¤ü’nde
çap-: 1. at sürmek, at koflturmak, 2. koflmak, 3. vurmak, çarpmak,
4. kesmek, 5. sald›rmak, 6. yarmak; çarp: 1. sürmek, 2. s›vamak, 3.
bulaflt›rmak, 4. bask›n etmek, 5. ya¤malamak fleklinde birbirine yak›n anlamlar içeren iki farkl› fiil olarak karfl›m›za ç›kmaktad›r.
Kaçalin (2017: 33) O¤uzlar›n Diliyle Dedem Korkudun Kitab›
adl› kitab›nda çap›flturd›: kofluflturdu Yzm. çarp›flturd›’ çarp›flt›rd›’
olarak aç›klar. Elbette koflmak fiili de buradaki anlama uygun olarak “elini yüzünü yumadan oban›n o ucundan bu ucuna kofluflturdu,
dedikodu etti” olarak aç›klam›flt›r. Çap- fiilinin koflmak anlam› da
oldu¤undan bu aç›klama oldukça uygun görülmektedir.
Biz de çarp›fldur- sözcü¤ünü soyut bir anlam kazanm›fl olarak
‘sözcükleri çarp›flt›rmak’ yani ‘dedikodu etmek’ olarak yorumlamak
istiyoruz. Bu anlam› ile hiçbir sözlükte yer almamas›na karfl›n; Gülensoy’da (2007: 221-222) çarp›fl- ‘birbirine çarpmak, tokuflturmak’
ve çarp›t- ‘e¤mek’ anlamlar› ile TDK sözlü¤ündeki mecazi anlam›
‘yanl›fla ve kötü duruma götürmek’ olarak verilmifl olmas› bizi [çarp›flt›rmak: sözcükleri ‘birbirine çarpmak, e¤ip bükmek, de¤iflik anlamlar ç›kar›lmas›na neden olmak’] yorumu Dede Korkut’taki kullan›m flekli ile uyumlu görülmektedir. Çarp›fldurd›, kov kovlad›, dih
dihledi yap›s› Dede Korkut’ta pek çok kez karfl›m›za ç›kan çoklu yap›lara da örnek teflkil edecek türden bir üçlemeye iflaret etmektedir.1 Kerime Üstünova (1997:25). “Dede Korkut Destanlar›nda Üçlemeler, Dörtlemeler, Befllemeler” adl› makalesinde eserde 45 üçleme belirlemifltir. ‹kilemelerin etkisiyle anlam› pekifltirmek, güçlendirmek ve kavram› zenginlefltirmek amac›yla kullan›lm›fl olan üçlemeler mesajlar›n daha iyi vurgulanmas›n›, kal›c› olmas›n› sa¤lar.
1
Bkz. F. Sibel Bayraktar (2014) “Kutadgu Bilig’de Üçlemeler, Dörtlemeler ve
Befllemeler”, Teke Dergisi.
134 • Dedikodu Kitab›
Burada tolduran topdur diye s›n›fland›r›lan han›mefendilerin ‘sabah
kalkar kalkmaz dedikoduya bafllamalar›’ vurgulu bir flekilde verilmifltir.
Dede Korkut’ta geçen ikinci sözcük, ayn› kökten isim ve fiil
flekli kullan›larak oluflturulmufl olan bir akustik ikilemedir: kov kovlamak. Bu deyim ilginç bir tabir olarak karfl›m›za ç›kmaktad›r. Kaçalin (2017: 595) O¤uzlar›n Diliyle Dedem Korkudun Kitab› adl› eserinde kov isim flekli için: “krfl. Ar. kavl~kaul (<k-v-l) olmal› bez
(<Ar. Bayz) cep (<Ar. cayb) h›r (<Ar. Hayr), mil (Ar. Mayl), sel
(Ar. Sayl), fl›h (<Ar. fiayh) örneklerindeki gibi kal biçimi beklenirken kal ‘deli, bunak’ (Clauson EDPT 1972: 614b.s.) ile kar›flmamas› için dil mant›¤› kau> kou >kov seyrini izlemifl olmal›d›r.” aç›klamas›n› yaparak sözcü¤ün Arapça ‘kavl’ sözcü¤ünün bozulmufl flekli
oldu¤u iddias›nda bulunmaktad›r.
kov- fiili için Özlem Ayazl›’n›n (2016:161) Eski Uygurca Din
D›fl› Metinlerin Karfl›laflt›rmal› Söz Varl›¤› adl› eserinde “kov” isim
flekli için bir madde bafl› bulunmazken “kov-” fiili için: ‘sürmek, itmek, kovmak’. kov ‘arkas›ndan konuflma’ ad› ile efl sesli olan kelime ‘takip etmek, izlemek, kovalamak’ ve anlam genifllemesi ile
‘bask› yapmak, s›k›flt›rmak’ anlamlar›ndad›r (EDPT 580b). Yani Eski Uygur Türkçesinde kov ismi madde bafl› olmamas›na ra¤men
kov- fiili ile iliflkilendirilmifl ve takip etmek’ten sonraki aflamada bask› yapmak anlam›nda kullan›lan bir fiil olarak vas›fland›r›lm›flt›r.
Erol’da kov isim flekli ile bulunmamaktad›r; kov- fiili için öncelikle Clauson’a gönderme yaparak (1972: 580) “ko:v’la efl sesli fiil:
‘takip etmek, kovalamak, izlemek’ vb. baz› genifllemifl anlamlarla,
mesela ‘zulmetmek’. Ku-, ve ko¤- dahil genifl bir flekil alan›yla pek
çok modern flivede yafl›yor; GB Osm., Tkm, kov-: ünlü Tkm.de k›sa olmas›na ra¤men Kaflgarl›’n›n alternatif flekli ko:v- muhtemelen
orijinal bir flekil idi” aç›klamas›na yer vermifltir. Erol’un inceledi¤i
eserlerde de benzer sonuçlar elde etmifltir: ‘kovmak, sürmek, takip
etmek, peflinden gitmek’ vb. (2008: 373)
Dil ve Dedikodu • 135
Divanü Lügati’t Türk’te ‘kov/kov-‘ sözcü¤ü bulunmamas›na karfl›n kova: O¤uz lehçesinde kova, kov›: içi bofl→kow›, kovuk içi bofl olan
fley→kow›k sözcükleri yan›nda soyut anlam›yla kow› er: talihsiz
adam 545/445 tamlamas› dikkat çekmektedir. Görüldü¤ü gibi Kaflgarl› Mahmut taraf›ndan sözcü¤ün O¤uzlara ait oldu¤u bildirilmektedir.
Kutadgu Bilig’de de “kov” ad flekli ile ilgili madde bafl› yokken,
“kov-: kovmak, sürmek” maddesi görülmektedir. (KB III: . 273)
Aysu Ata’n›n Karahanl› Türkçesi-Türkçe ‹lk Kur’an Tercümesi
adl› eserinde sözcü¤ün isim ve fiil haline rastlanmaz. Ayn› flekilde
Emek Üflenmez’in Türkçe ‹lk Kur’an Tercümelerinden Özbekistan
Nüshas›’nda da sözcük yoktur. Suat Ünlü’nün Do¤u ve Bat› Türkçesi Kur’an Tercümeleri Sözlü¤ü adl› eserinde ise kov: dedikodu, g›ybet
T‹EM 40 270 a/2; kov-: yan›ndan uzaklaflt›rmak, kovmak T‹EM
4061b/10, kovuc›: kovan, yan›ndan uzaklaflt›ran T‹EM 40176b/7 olarak verilmifltir. Ayn› eserde kovlafl-: çekifltirmek, dedikodusunu yapmak T‹EM 40 92a/1 maddesi de yer almaktad›r.
Atmaca ‘kovmak’ maddesinde Clauson’dan Erol ile ayn› al›nt›lar› yaparak “Sevortyan (1997: 7-8) sözlü¤ünde kelimenin kökeni
için baz› araflt›rmac›lar›n görüfllerine yer vermifltir: Menges qov/qog
ve *qob, *qob- kelimesini kontaminasyonlu (~bulaflma) ihtimal
üzerinde durmufltur... *qob, *qob- isim ve fiil flekli, Mo¤olca xobla‘dedikodu yap-‘da vard›r. fiçerbak kelimenin asli fleklini kog-‘kov-,
takip et-‘ olarak vermifltir. Poppe Mo¤olcadan hareketle *guw<*gub- ve gub- kelimelerine yer vermifltir.
Atmaca’n›n inceledi¤i eserlerde kov- fiilinin ‘takip etmek, izlemek, kovalamak, sürmek, peflinden gitmek, uzaklaflt›rmak, sürüp
ç›karmak’ anlamlar›n›n tekrarland›¤› görülmektedir. FFANG’da
kov- ‘kovmak, kovuflturmak’ anlam› verilmifltir. 20. yüzy›l›n bafllar›nda Kâmûs-› Türkî’de kelimenin EOT metinlerinde geçen 1. bulundu¤u yerden ay›r›p ç›karmak, uzaklaflt›rmak, sürmek 2. kabul
etmemek, geri çevirmek, reddetmek 3. arkas›na düflmek, takip et-
136 • Dedikodu Kitab›
mek’ anlamlar› yan›nda ‘birinin gizli tutmak istedi¤i bir durumu
haber vermek, kovuculuk etmek’ anlam›n› da ekleyerek anlam
dairesini geniflletmeye bafllam›flt›r. Günümüzde TS’ de kelimenin
‘1. sert ve küçük düflürücü sözlerle gitmesini söylemek, savmak,
defetmek, 2. bir yerden sürüp ç›karmak, kovalamak’ anlamlar›n›n
yan›nda ‘1. ifline son vermek, ortadan kald›rmak, 2. Mecazlaflm›fl
‘gözetmek’ anlamlar›n› da ekleyerek anlam dairesini somut ve soyut yollarla geniflletmifltir. (2016: 586)” aç›klamas› bulunmaktad›r.
15. yüzy›l bafllar›nda Anadolu sahas›nda yaz›lm›fl olan Hüsrev
ü fiirin’de kov: haber, flayia, dedikodu, g›ybet anlam›nda geçer: Koyalum ilde olan kov u çav› /veli korhum bu çerb idüp zeban› 2738 b
Mertol Tulum’un 17. Yüzy›l Türkçesi Söz Varl›¤› adl› eserinde
ise kov: ‘kovcilik, kovlayifl, flikayet, flekva, gamz - accusatio; kovcil›k, gamz, gammazl›k, nakl, flikayet, mürafe‘at, der-duht - delatio.’
flekliyle yer ald›¤› gibi sözcü¤ün geliflmifl flekli olan kovalak maddesi
de yer almaktad›r. Kovalak: ‘ögünici, atüp tut›ci, ifllemedügin söyleyen, lafçi, laf ur›ci, laf-zen, farfara, çirtavi, fortaci, fuzuli, günl. Fuzul, günl. Fodol, pür tesallüf, hod-fürüfl, füflufl, hod-kam, hod-kame,
hod- sita - jactator; //yanflayici, yanflak, çok söyleyici, herze söz söyleyici, farfara, fortaci, çirtavi, geveze, ceveze, fahi, bes-guy, pür-guy,
puc - garrulus’ (2011:1141). Anlamlar› verilmifltir. Ayr›ca ayn›
eserde kovci, kovcilik, kovlamak, kovlanm›fl, kovlay›ci/kovlayici
bkz. kovci, kovlayifl bkz. kov maddeleri de ayn› anlam üzerinedir.
15. yüzy›lda oldu¤u gibi 17 yüzy›lda da Bat› Türkçesinde sözcü¤ün
ifllek bir flekilde isim ve fiil flekillerine, de¤iflik formlar›na ve ileri
ö¤esine (kovalak) rastlanmaktad›r.
Tuncer Gülensoy Köken Bilgisi Sözlü¤ü’nde durumu net olarak
anlatm›fl bulunmaktad›r: kov: ‘(hlk) yerip çekifltirme, g›ybet<ET
kov› ‘kof, bofl’ (EUTS,183; DLT); TT: kov+cu/culuk/la-; Anadolu
a¤›zlarnda kovculuk, kavculuk.’ Kovla-: ‘dedikodu yapmak, çekifltirmek <kov+› ‘içi bofl ve çürümüfl olan’ +la- ‘bofl fley söylemek’.
(2007: 547) K›sacas› tamamen O¤uz Türkçesinin mal› olan ve bu-
Dil ve Dedikodu • 137
gün de Anadolu a¤›zlar›nda varl›¤›na tan›k oldu¤umuz kov kovlamak tamlamas› ‘bofl söz söylemek’ anlam›na gelmektedir.2
Üçlemenin ayn› kökten isim ve fiil flekli kullan›larak oluflturulmufl olan di¤er tamlamas›: dih dihlemek’tir. Eski Türkçede t›n isim
hali ‘atem//soluk, nefes’ olarak geçer. Temel anlam› ‘nefes’ olan sözcük t›n- ‘nefes almak, dinlenmek’ fiili ile efl sesli olup daha sonra
anlam genifllemesi ile ‘ruh, can, yaflam’ anlamlar› ile de görülmüfltür (Ayazl› 2016: 237).” Orhun Yaz›tlar›nda, kat›gd› t›hla (KT G2);
Irk Bitig’de kah›m sab›n t›hlay›n (900) vb. fleklinde fiil halinde karfl›m›za ç›kar. Kafl. t›n ‘nefes’ ve t›:n ‘dinmifl’ fleklinde iki sözcük kaydetmifltir. Ancak Clauson ünlü uzunlu¤unun anlam fark› bak›m›ndan fazlaca önemi olmamas› gerekti¤ini çünkü ‘nefes’ anlam›nda da
t›:n fleklinde kullan›labildi¤ini belirtir. Eski Türkçeden beri soyut
anlama sahip olan sözcük Do¤u Türklerinde hala ‘nefes’ ve ‘can’
anlam›nda, Bat› Türklerinde ‘dinlenmek’ anlam›ndad›r. Dede Korkut’ta dih ‘yavafl sesle konuflulan, gizli konuflulan fley, g›ybet’ anlam›ndayken Tarama Sözlü¤ü’nde ‘ses seda’ anlam›nda görülür. (2008:
508) Bu durumda, sözcü¤ün anlam›n›n ‘nefes’ten ‘ses seda’ya oradan da ‘gizli konuflulan fley’e evrilece¤ini varsayarsak Dede Korkut’ta sözcü¤ün sonradan kazan›lm›fl olmas› gereken yani mecazlaflm›fl anlam› kullan›lm›flt›r diyebiliriz.
Kaçalin O¤uzlar›n Diliyle Dedem Korkudun Kitab› adl› eserinde
dig-leyü maddesini aç›klarken bir özellik üzerinde dikkatle durmufltur: “dihle- (<t›hla-) ile dih-le- (<tigi-le- ~tiki-le-) gibi iki ayr› taban
olmal›d›r. Bir önceki ‘kov kovla-’a denk olarak dig(i) dig(i)le- ‘fiskos,
fiskoslamak, fiskos etmek’ kullan›lmak istenmifl. Sözcü¤ün nesnel
karfl›l›¤› ile ‘gürültü gürültülemek’ diye bir anlam oturmuyor, bura2
Kayseri a¤z›: gov ‘g›ybet, çekifltirme’; govculuyitmek ‘g›ybet etmek’ (Bayraktar:
391); Kastamonu a¤z›: govlamak ‘birisine flikayette bulunmak’ (DS2110 DadayPeflman); govsak ‘hafif aral›k’ (Taflköprü); govflak ‘hafif, içi bofl’ (DS. 2110 AraçKarabüzey; govflamak ‘gevflemek, bollaflmak, yerinden oynamak’ (KF 1.312)
(Acar: 207) vb. as›l flekli ve birçok ileri ö¤esi ile Anadolu a¤›zlar›nda yaflayan
bir sözcüktür.
138 • Dedikodu Kitab›
da ya ‘gürültü ç›karmak’ olur ya da ‘gürültüye kulak vermek’ olur.
Sonra da dig dih-le- ‘fiskos dinlemek’ ortaya ç›km›flt›r. (2017: 595)”
demektedir.
Sözcü¤ün fiil hali de t›n- ‘nefes almak’ ve ‘dinlenmek’ fleklinde
iki anlaml›d›r. t›h- fiilinin ‘ses ç›karmak konuflmak’ anlam› Eski
Anadolu Türkçesinden sonra karfl›m›za ç›kmaktad›r. Kanar’›n sözlü¤ünde sözcü¤ün isim ve fiil hali; din: ‘dedikodu, çekifltirme’ ve din
dinlemek: ‘f›s›lt› dinlemek, kulak misafiri olmak’ (2011: 215) olarak
verilmifltir.3 Sevortyan <t›h+ + +la- fleklinde isim halinden yap›m
ekiyle oluflturulan flekli 1. dinle, dikkatle dinle, 2. duymak, 3. söz
dinlemek, 4. önemsemek, düflünerek dinlemek, 5. aramak, takip etmek olarak vermektedir. Menges sözcü¤ün Çince “t’ing: dinlemek,
dinlemeye dalmak”dan geldi¤ini söylemektedir. (Menges 341-345)
dih dihlemek t›pk› kov kovla-’ da oldu¤u gibi ayn› kökten isim
ve fiil flekli kullan›larak oluflturulmufl akustik bir ikilemedir. Kaçalin’e göre bu tabirde kov kovla-’dan etkilenip anlam›n tam oturmamas› göz ard› edilerek iç ahengin oluflturulmas› öncelikli say›lm›flt›r. Dede Korkut gibi O¤uzlar›n bafl yap›t› olan eserde benzer akustik
tekrarlar›n varl›¤› (av alma-, kufl kuflla-) vb. daima okuyanda sihirli
bir etki b›rak›r.
Dedem Korkut O¤uz Türklerinin paha biçilmez eseridir. Burada
önümüze ç›kan çarp- fiili Tietze’e göre sadece O¤uz grubu dillerinde görülmektedir. Buradaki çarp›fltur- ‘sözleri e¤ip bükerek yanl›fl
anlamalara sebep olmak’ anlam›na gelebilecek sözcükten baflka ‘bofl
3
Bugün Anadolu a¤›zlar›nda din- sözcü¤ünün ileri ö¤eleri kullan›lmaya devam
etmektedir: dindirmemek [→dindirmeme¤] ald›r›fl etmemek (Kr.; Kerkük), dindiynemeh: konuflulanlar› gizlice dinlemek (Ulufliran *fiiran-Gm.); dinelek/dihelek: 1. ukala, kendini be¤enmifl (kimse). (Peflman *Daday, -Ks.); dingeci
[dingeç]: maskara, soytar› (S›r›kl›-Sv.); dingik: edepsiz, terbiyesiz (*Ünye-Or.),
dingil (I): k›r›c› düflüncesizce konuflan (kimse) (Kavak, Baflara-Kn, Ceylanköy,
*Lüleburgaz-Krk.); dingildemek II: konuflmak (E. Hüyük *fiark›flla -Sv.); dingildemek III: 2. kuflkulanmak (Kozluca-Brd.; Akyaz› ve çevresi -Kc.; *Safranbolu
-Zn.; Lüleburgaz-Krk.), DS IV. Ayr›ca; dingildek gürültü ç›karan (TDYS. 30:
Taflköprü).
Dil ve Dedikodu • 139
söz söylemek’ anlam›ndaki kov kovlamak tamlamas› da O¤uzlara aittir. t›h- fiilinin ‘ses ç›karmak konuflmak’ anlam› da Eski Anadolu
Türkçesinden sonra karfl›m›za ç›kmaktad›r. Yani O¤uzlar›n dilincedir. Dedikodu yapan han›mlar›n fliddetle yerildi¤i eserde bunu daha da vurgulu anlatabilmek için üçlü bir söyleyifl tercih edilmifl, bunun için dilin engin denizlerinden inciler derlenmifltir.
K›saltmalar
DLT Divanü Lügati’t Türk
DS Derleme Sözlü¤ü
EDPT An etymological dictionary of pre-thirteenth century Turkish (bk.
Clauson, G. 1972).
EOT Eski O¤uz Türkçesi
ET Eski Türkçe
EUTS Eski Uygur Türkçesi Sözlü¤ü
FFANG Floransal› Flippo Agenti’nin Notlar›na Göre
GB Güney bat› fliveleri
KB Kutadgu Bilig
KT G2 Kül Tigin Yaz›t›
PN ‹bn-i Nasuh Pafla Pârs-Nâme
TAS Tarama Sözlü¤ü
TDK Türk Dil Kurumu
T‹EM Türk ve ‹slam Eserleri Müzesi
TS Türkçe Sözlük
TT Türkiye Türkçesi
Osm. Osmanl› Türkçesi
Tkm Türkmen Türkçesi (Güney bat› grubu)
140 • Dedikodu Kitab›
Kaynaklar
Acar, Ergün (2011), Kastamonu Yöresi Söz Varl›¤›; Gazi Yay., Ankara.
Adamovic, Milan (2009), Floransal› Flippo Agenti’nin Notlar›na Göre
(1533), Çev: Aziz Merhan, TDK yay., Ankara.
Arat, Reflit Rahmeti (1979), Kutadgu Bilig III ‹ndeks, Türk Kültürünü
Araflt›rma Enstitüsü, ‹stanbul.
Arat, Reflit Rahmeti (1988), Kutadgu Bilig Çeviri, Türk Tarih Kurumu Bas›mevi, Ankara.
Ata, Aysu (2004), Türkçe ‹lk Kur’an Tercümesi (Ryland Nüshas›) Karahanl› Türkçesi (Girifl- Metin-Notlar- Dizin), TDK yay., Ankara.
Atmaca, Emine (2016), Eski O¤uz Türkçesinden Günümüz Türkiye
Türkçesine Söz Varl›¤› ve Anlam Olaylar›, Palet yay›nlar›, Konya.
Ayazl›, Özlem (2016), Eski Uygurca Din D›fl› Metinlerin Karfl›laflt›rmal›
Söz Varl›¤›, TDK Yay., Ankara.
Bayraktar, Fatma Sibel (2000), Kayseri Merkez ‹lçe A¤z› (Metin-Gramer-Sözlük), Trakya Ünv. Sosyal Bilimler Enstitüsü Bas›lmam›fl
Dr. Tezi, Edirne.
Bayraktar, Fatma Sibel (2014), Kutadgu Bilig’de Üçlemeler, Dörtlemeler
ve Befllemeler, Teke Uluslararas› Türkçe Edebiyat Kültür, E¤itim
Dergisi 3/2, s. 29-53, Türkiye.
Clauson, G. (1972), An etymological dictionary of pre-thirteenth century
Turkish, Oxford University.
Çetin, Engin (2019), Türkçe çal- ve çap- Fiilleri Üzerine Bir ‹nceleme,
ÇÜTAD Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araflt›rmalar› Dergisi,
C. 4, S. 2, s. 375-390.
Derleme Sözlü¤ü (1993), III. Cilt / IV. Cilt, TDK Yay., Ankara.
Ercilasun, Ahmet B. - Ziyat Akkoyunlu (2014), Kâflgarl› Mahmud
Dîvânu Lugâti’t-Türk Girifl-Metin-Çeviri-Notlar-Dizin, TDK yay.,
Ankara.
Ergin, Muharrem (2009), Dede Korkut Kitab› II, TDK yay., Ankara.
Ergüzel, M. Mehdi (2009), ‹bn-i Nasuh Pafla Pârs-Nâme, TDK yay.,
Ankara.
Dil ve Dedikodu • 141
Erol, Hülya Aslan (2008), Eski Türkçeden Eski Anadolu Türkçesine Anlam De¤iflmeleri, TDK yay., Ankara.
Gülensoy, Tuncer (2007), Türkiye Türkçesindeki Türkçe Sözlerin Köken
Bilgisi Sözlü¤ü, TDK yay., Ankara.
Kaçalin, Mustafa (2017), O¤uzlar›n Diliyle Dedem Korkudun Kitab›,
TDK yay., Ankara.
Kanar, Mehmet (2011), Eski Anadolu Türkçesi Sözlü¤ü, Say yay., ‹stanbul.
Menges, K. H. (1995) The Turkic Languages and Peoples: An Introduction to Turkic Studies, Wiesbaden.
Özçelik, Saadettin (2005), Dede Korkut Araflt›rmalar, Notlar/Dizin/
Metin Gazi Kitabevi, Ankara.
fiemseddin Sami (2011), Kâmûs-› Türkî (Latin Harfleriyle) Haz. Raflit
Gündo¤du, Niyazi Ad›güzel, Ebul Faruk Önal, ‹deal Kültür &Yay›nc›l›k, ‹stanbul.
TDK Sözlü¤ü (1988), TDK yay., Ankara. Tietze, A. (2002), Tarihi ve
Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugat› 1. Cilt a-e (Sprachgeschichtliches und etimologisches wörterbuch des Türkei-Türkischen)
Zweiter Band A-E. Wien: Verlag der Östreichichen Akademie
der Wissenschaften.
Timurtafl, Faruk Kadri (1968), fieyhi’nin Husrev ü fiirin’i ‹nceleme- Metin, ‹stanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi Bas›mevi, ‹stanbul.
Tulum, Mertol (2011), 17. Yüzy›l Türkçesi ve Söz Varl›¤›, TDK Yay.,
Ankara.
Ünlü, Suat (2012), Do¤u ve Bat› Türkçesi Kur’an Tercümeleri Sözlü¤ü,
E¤itim Yay›nevi, Konya.
Üstünova, Kerime (1997), “Dede Korkut Destanlar›nda Üçlemeler,
Dörtlemeler, Befllemeler”, Bilge Dergisi, S. 13, s. 20-25.
Üflenmez, Emek (2013), Türkçe ‹lk Kur’ân Tercümelerinden Özbekistan
Nüshas›, Akademik Kitaplar, ‹stanbul.
Yeni Tarama Sözlü¤ü (1983), TDK Yay., Ankara.