TÜRKİYE’DE
E-ÖĞRENME:
Gelişmeler ve Uygulamalar IV
Doç. Dr. T. Volkan YÜZER
Prof. Dr. Gonca Telli YAMAMOTO
Prof. Dr. Uğur DEMİRAY
Ocak 2013, Eskişehir
ii
Önsöz
Sevgili okurlar bir kez daha merhaba…
Dünya iletişim ve öğrenme açısından hızlı bir dönemden geçmektedir.
Özellikle 20. yüzyıldaki gelişmeler bu dönemi ortaya çıkaran
dinamiklerin başında gelmektedir. İletişim alanında yaşanan
gelişmeler iki ana başlık altında toplanabilir. Bunlardan birincisi canlı
yayın özelliğine sahip kitle iletişim araçlarının, radyo ve televizyonun
ortaya çıkışıdır. Bu araçlarla beraber enformasyonun, olayların, yorum
ve gözlemlerin dünyanın herhangi bir yerine anında ulaşması mümkün
olmuştur. Diğer bir ifade ile iletişimdeki kitlesel anındalık ilk olarak
radyo ve televizyon ile ortaya çıkmıştır. 20. yüzyılın son
dönemlerinde dünya çapında kullanılmaya başlanan internet ise bir
kişinin ihtiyaç duyduğu enformasyona, bilgiye anında ulaşmasını
sağlamıştır. Bu iletişim ortamı ile kişiler artık ihtiyacına göre bilgiye
ulaşmaya başlamıştır. Dolayısıyla, internetin de enformasyona
ulaşmada, dünya çapında bireysel anındalık farkını ortaya çıkaran
iletişim aracı olduğu söylenebilir.
Öğrenme uygulamaları da iletişim alanında yaşanan gelişmelerden
etkilenmiştir. Bunun sonucunda da uzaktan öğrenme olarak
adlandırılan öğrenme biçiminde daha önce benzeri görülmemiş
şekilde gelişmeler yaşanmıştır. Radyo, televizyon ve sonrasında
internet ortamlarındaki uygulamalar insanoğlunun gündeminde
yerlerini almıştır. Bu uygulamalarda önemli bir ayrıntı etkileşimlilik
kavramında yatmaktadır. Birbirini etkileyen durumları belirten
etkileşimlilik, internet ortamlarında etkin bir şekilde kullanılmaktadır.
Enformasyonu ya da bilgiyi arayan kişiler ya da öğrenenler, bu
ortamda etkin bir şekilde iki yönlü iletişimi (etkileşimi)
kullanmaktadırlar. Böylece pasif dinleyiciler ya da izleyiciler kavramı
yerini aktif kullanıcılar kavramına bırakmakmış ve (öğrenme
açısından) büyük bir yenilik ortaya çıkmıştır. Etkileşimli ortamların
kullanıldığı ve aktif öğrenenlerin bu ortamlarda yer aldığı uygulamalar
da e-öğrenme kavramı altında bir araya toplanmıştır.
iii
E-öğrenme uygulamaları açısından başarılı öğrenme ortamlarının
yapılandırılması ve devam ettirilmesi anlamında ele alınacak konular
da, e-öğrenme ortamlarının çeşitliliğinden dolayı değişik başlıklar
altında incelenebilir. Ayrıca, iletişim araçlarının gelişimi ve yeni
iletişim teknolojilerinin ortaya çıkışı 21. yüzyılda da devam ettiğinden
dolayı, e-öğrenme de gelişmeye ve değişik uygulamalarla gündeme
gelmeye devam etmektedir. E-öğrenme teknolojileri, içerik geliştirme
çalışmaları, çok kültürlü öğrenen ortamlarının oluşturulması, öğrenenöğreten-içerik etkileşimleri, mobil öğrenme gibi konular e-öğrenme
sözkonusu olduğunda incelenen ve incelenebilecek ilk konular olarak
akla gelmektedir.
Türkiye’de E-Öğrenme: Gelişmeler ve Uygulamalar adlı kitap
serisinin 4. Kitabı olan bu kitapta ise e-öğrenme dört ana başlık altında
ele alınıp incelenmektedir. Bu başlıklar:
E-öğrenmede içerik geliştirme
E-öğrenmede yeni yönelimler
Bilgiye ulaşım
Uygulama örnekleri
olarak ayrılmıştır.
E-öğrenme konusunda bilgi edinip, konuyu daha ayrıntılı öğrenmek
ya da daha önceden bilgisi olup son dönemlerde hangi konuların
gündemde
olduğunu
bilmek
isteyenler,
akademisyenler,
profesyoneller ve araştırmacılar açısından bu kitabın da daha önceki
üç kitap gibi söylemek istedikleri bulunmaktadır.
Bilginin paylaşıldıkça değer kazandığına inanarak, herkese keyifli
okumalar dileriz.
Editörler,
Ocak 2013, Eskişehir
iv
EDİTÖRLERE İLİŞKİN
Doç. Dr. T. Volkan YÜZER, Anadolu Üniversitesi, Eskişehir.
T. Volkan
YÜZER,
Anadolu
Üniversitesi,
Açıköğretim Fakültesi, Uzaktan Öğretim Bölümü’nde
öğretim
üyesidir.
Doktorasını
Anadolu
Üniversitesi’nde tamamlamıştır. Araştırma konuları
arasında yeni iletişim teknolojileri, senkron ve
asenkron öğrenme, uzaktan eğitim, e-öğrenme, möğrenme, t-öğrenme, çevrimiçi iletişim, etkileşim ve
öğrenme ve etkileşimli televizyon yer almaktadır.
Alanında 17 yıllık bir deneyime sahiptir. Bu süre
içerisinde iletişim ve e-öğrenme konularında birçok ders vermiş, yüksek
lisans ve doktora tez danışmanlıkları yapmış, alanı ile ilgili projelere katılmış
ve proje yürütücüsü olmuştur. Ayrıca, yurtiçi ve yurtdışı dergilerde hakemlik
yapmış, yurtdışı kurumlarda proje hakemliği de yapmıştır. Verdiği dersler
uzaktan eğitim, iletişim ve bilgi teknolojileri konuları üzerinedir.
T. Volkan Yüzer
Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
Yunusemre Kampüsü, 26470 Eskisehir
İş Tel:0222 3350580 dahili 2467
E-posta: vyuzer@anadolu.edu.tr
Prof. Dr. Gonca TELLİ YAMAMOTO, Okan Üniversitesi, İstanbul.
Gonca Telli YAMAMOTO Anadolu Üniversitesi’nde
Doktora çalışmalarını Yükseköğretimde Pazarlama üzerine
gerçekleştirdi.
Doktora
sonrasında
Yeditepe
Üniversitesi’nde Öğretim görevlisi olarak MBA programı
kapsamında çeşitli dersler verdi. Maltepe Üniversitesi'nde
görev yaptı. Halen Okan Üniversitesi, Uygulamalı Bilimler
Yüksekokulu Bilişim Sistemleri ve Teknolojileri
Bölümünde öğretim üyesi ve Uzaktan Eğitim Merkezi
Müdürü olarak görev yapmaktadır. Aynı zamanda Okan Üniversitesi Sosyal
Bilimler Enstitüsü kurucu Müdürlüğü İşletme kurucu bölüm başkanlığı gibi
görevlerde bulunan Yamamoto ağırlıklı olarak pazarlama ve bilgi
teknolojileri konuları üzerinde çalışmalar yapmaktadır. Yamamoto Okan
v
Üniversitesinde, işletme, iletişim ve pazarlama ile konularda derslere
girmektedir. Yamamoto’nun pazarlama ve e-öğrenme alanında ulusal ve
uluslararası pek çok kitabı ve makalesi bulunmaktadır. Son yıllarda özellikle
mobil pazarlama ve e-öğrenme üzerinde araştırmalarını yoğunlaştıran
Yamamoto’nun yazmış olduğu “Mobilized Marketing and The Consumer
Technological Developments and Challenges” başlıklı kitabı ABD’de
İşletme Referans Kitapları arasında yer almaktadır.
Gonca Telli YAMAMOTO
Okan Üniversitesi. Uzaktan Eğitim Merkezi
Hasanpaşa Kampüsü Kadıköy /İstanbul,
İş: 90 216 325 4818/125
GSM: 90 542 241 2238
E-posta: gonca.telli@okan.edu.tr
Blog: http://goncatelli.blogspot.com
Prof. Dr. Uğur DEMİRAY, Anadolu Üniversitesi, Eskişehir.
Uğur DEMİRAY, ilk, orta ve lise öğrenimini
İstanbul’da tamamladı. 1981 yılında Eskişehir
Anadolu Üniversitesi, İletişim Bilimleri
Fakültesi Sinema ve Televizyon Bölümünden
mezun oldu ve aynı yıl, fakülteye asistan oldu. 9
Eylül 1986 yılında “Doktor” ünvanı kazandı. 30
Ekim 1989 tarihinde “Doçent” oldu. 1995
Mayıs’ında profesör olan Demiray, Halen,
Eskişehir Anadolu Üniversitesi, İletişim Bilimleri Fakültesinde öğretim
üyeliğini sürdürmektedir. Demiray, 1990–91 öğretim döneminde The British
Council Research Scholarship ile İngiltere’de bir yıl araştırmalar yaptı.
Demiray’ın ulusal ve uluslararası yayın ortamlarında yayınlanmış 100ün
üzerinde kitap, makale, bildiri ve çeviri çalışmaları bulunmaktadır.
Anadolu Üniversitesi Yunus Emre Kampus 26470-Eskişehir
Tel: +90 222 335 0581 dahili: 5262
GSM: +90 542 232 21 167 Faks: +90 222 320 4520
E-posta: udemiray@anadolu.edu.tr ya udemiray33@gmail.com
URL: http://ugurdemiray.com http://tojde.anadolu.edu.tr
vi
YAZARLAR LİSTESİ (Alfabetik Soyad Sırasına göre)
Ayşen BAKİOĞLU, Marmara Üniversitesi, İstanbul.
Ahmet BAŞAL, Yıldız Teknik Üniversitesi, İstanbul.
Ertuğ CAN, MEB, İstanbul.
Gaye TOPA ÇİFTÇİ, Akdeniz Üniversitesi, Antalya.
Tülay DARGUT, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Çanakkale.
Birim BALCI DEMİRCİ, Okan Üniversitesi, İstanbul.
Tülay GÖRÜ DOĞAN, Çukurova Üniversitesi, Adana.
Gülsün EBY, Anadolu Üniversitesi, Eskişehir.
Mehmet FIRAT, Anadolu Üniversitesi, Eskişehir.
Burçin İSPİR, Anadolu Üniversitesi, Eskişehir.
Hafize KESER, Ankara Üniversitesi, Ankara.
Nilgün ÖZDAMAR KESKİN, Anadolu Üniversitesi, Eskişehir.
Hülya COŞKUN ÖZKAN, Okan Üniversitesi, İstanbul.
Zehra KAMIŞLI ÖZTÜRK, Anadolu Üniversitesi, Eskişehir.
Alaattin PARLAKKILIÇ, Gülhane Askeri Tıp Akademisi, Ankara.
Ali SEMERCİ, Kırıkkale Polis Meslek Yüksek Okulu, Kırıkkale.
Ünsal SIĞRI, Kara Harp Okulu Savunma Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
Mediha TEZCAN, Anadolu Üniversitesi, Eskişehir.
Gonca TELLİ YAMAMOTO, Okan Üniversitesi, İstanbul.
Işıl KABAKÇI YURDAKUL, Anadolu Üniversitesi, Eskişehir.
T. Volkan YÜZER, Anadolu Üniversitesi, Eskişehir.
vii
viii
TÜRKİYE’DE E-ÖĞRENME:
Gelişmeler ve Uygulamalar IV
ÖNSÖZ…………………....…………....………....….…..……………iii-iv
EDİTÖRLERE İLİŞKİN…………….…………….…....……….........v-vi
YAZARLAR LİSTESİ……..…………………………….…....……......vii
İÇİNDEKİLER………………………..…………....…….……….......ix-xi
AYRINTILI İÇERİK…………………….…………….…………xiii-xxiv
SONSÖZ……………………….………………....…………………..…281
YENİ YÖNELİMLER
BÖLÜM: 1
Özgür Telif (Copyleft) Hareketi ve Uzaktan Eğitim..........…...........…3-14
Gülsün EBY, Anadolu Üniversitesi, Eskişehir.
BÖLÜM: 2
Açık ve Uzaktan Öğretimde
E-Öğrenme Araçları ve Yeni Yönelimler………………….…………15-27
Mehmet FIRAT, Anadolu Üniversitesi, Eskişehir.
Işıl KABAKÇI YURDAKUL, Anadolu Üniversitesi, Eskişehir.
BÖLÜM: 3
Uzaktan Eğitimde Podcast Kullanımı …….…….…………….……..29-47
Burçin İSPİR, Anadolu Üniversitesi, Eskişehir.
E-ÖĞRENMEDE İÇERİK GELİŞTİRME
BÖLÜM: 4
E-Değerlendirme ve Bireyselleştirilmiş Testler…………..………….51-65
Birim BALCI DEMİRCİ, Okan Üniversitesi, İstanbul.
Hülya COŞKUN ÖZKAN, Okan Üniversitesi, İstanbul.
ix
BÖLÜM: 5
E-Öğrenme’de Yabancı Dil Dersine Yönelik
İçerik Geliştirme ve Yazarlık Araçları…..…………….…..……….67-80
Ahmet BAŞAL, Yıldız Teknik Üniversitesi, İstanbul.
BÖLÜM: 6
IPTV’de Eğitim Amaçlı İçerik Geliştirme ve Arayüz Tasarımı......81-93
Tülay DARGUT,
Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Çanakkale.
BİLGİYE ULAŞIM
BÖLÜM: 7
E-Öğrenme Bariyerleri…….........................................………….....97-134
Ali SEMERCİ, Kırıkkale Polis Meslek Yüksek Okulu, Kırıkkale.
Hafize KESER, Ankara Üniversitesi, Ankara.
BÖLÜM: 8
Masaüstü Sanallaştırmasının
E-Öğrenme Ortamında Kullanılması………...……………………135-146
Alaattin PARLAKKILIÇ,
Gülhane Askeri Tıp Akademisi, Ankara.
BÖLÜM: 9
Engelli Öğrenenler için Uzaktan Erasmus Çalışmaları..………...147-160
Gaye TOPA ÇİFTÇİ, Akdeniz Üniversitesi, Antalya.
BÖLÜM: 10
İnternet-Tabanlı Ortamlarda Bilgiye Ulaşmak…..……………..161-177
T. Volkan YÜZER, Anadolu Üniversitesi, Eskişehir.
Zehra KAMIŞLI ÖZTÜRK, Anadolu Üniversitesi, Eskişehir.
UYGULAMA ÖRNEKLERİ
BÖLÜM: 11
Lisansüstü Öğrenimde E-Öğrenme Uygulaması Kapsamında
“Bütünsel E-Öğrenme Yaklaşımı” Önerisi..…………………..…181-192
Ünsal SIĞRI, Kara Harp Okulu Dekanlığı,
Savunma Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
x
BÖLÜM: 12
Türkiye’de Uzaktan Eğitim Uygulamalarının Analizi...…………193-206
Gonca TELLİ YAMAMOTO, Okan Üniversitesi, İstanbul.
Ertuğ CAN, MEB, İstanbul.
BÖLÜM: 13
Türkiye’de Uzaktan Eğitim Yöntemiyle Yürütülen
Bilgisayar Mühendisliği Eğitimi Uygulamaları……………….….207-225
Tülay GÖRÜ DOĞAN, Çukurova Üniversitesi, Adana.
Gülsün EBY, Anadolu Üniversitesi, Eskişehir.
BÖLÜM: 14
Açık ve Uzaktan Eğitimde Akreditasyon…...………………..……227-241
Ayşen BAKİOĞLU, Marmara Üniversitesi, İstanbul.
Ertuğ CAN, MEB, İstanbul.
BÖLÜM: 15
Akıllı Telefonlar ve Tablet Cihazlar için Geliştirilen
Mobil Sağlık Uygulamalarına Genel Bakış..……………………....243-261
Nilgün ÖZDAMAR KESKİN, Anadolu Üniversitesi, Eskişehir.
BÖLÜM: 16
Nüfus, Ekonomi Ve Uzaktan Eğitim:
Türk Yükseköğretiminde 2010-2011 Öğretim Yılı Mezunları..….263-279
Mediha TEZCAN, Anadolu Üniversitesi, Eskişehir.
SONSÖZ……..………………………………………………………..….281
xi
xii
TÜRKİYE’DE E-ÖĞRENME:
Gelişmeler ve Uygulamalar IV
AYRINTILI İÇERİK
ÖNSÖZ…………………....…………....………....….…..……………iii-iv
EDİTÖRLERE İLİŞKİN…………….………………....………..........v-vi
YAZARLAR LİSTESİ……..………………………………....….…......vii
İÇİNDEKİLER………………………..…………....………….….......ix-xi
AYRINTILI İÇERİK…………………….………….………..…..xiii-xxiv
SONSÖZ……………………….………………....…………………..…281
YENİ YÖNELİMLER
BÖLÜM: 1
Özgür Telif (Copyleft) Hareketi ve Uzaktan Eğitim..........…...........…3-14
Gülsün EBY, Anadolu Üniversitesi, Eskişehir.
Bu bölümle, uzaktan eğitim bağlamında özgür telif (copyleft)
hareketi tanıtılmaya çalışılmaktır. Söz konusu bu çerçevede, özgür
telif hareketinin tarihçesi üzerinde durulmakta ve farklı özgür telif
yöntemleri hakkında bilgiler verilmektedir. Daha sonra ise yazar,
özgür telif hareketinin arkasında yer alan ideolojileri sorgulanarak;
özgür telif hareketi üzerine yapılan eleştirileri tartışılmaktadır. Son
olarak, özgür telif hareketinin, günümüzde ve gelecekteki
potansiyeli küresel, yerel ve küreyerel bağlamda ele alınmaktadır.
xiii
BÖLÜM: 2
Açık ve Uzaktan Öğretimde
E-Öğrenme Araçları ve Yeni Yönelimler………………….…………15-27
Mehmet FIRAT, Anadolu Üniversitesi, Eskişehir.
Işıl KABAKÇI YURDAKUL, Anadolu Üniversitesi, Eskişehir.
Bilgisayar ve internet teknolojileri profesyonel, akademik, ticari ve
bireysel yaşamla bütünleşmiş durumdadır. Bunun en temel
sebeplerinden biri ise bilişim teknolojilerinin e-öğrenme araçlarıyla
birlikte öğrenme deneyimlerine zaman ve mekandan bağımsız,
esnek, etkileşimli ve yenilikçi bir yapı kazandırmasıdır.
Bilgisayar ve internet teknolojilerinin yaygınlaşmasıyla birlikte
elektronik ortamda öğrenme fikri dünya çapında büyük ilgi
görmüştür. Artık e-öğrenme araçları hemen herkes tarafından daha
kolay ulaşılmakta ve kullanılmaktadır. İyi yapılandırılmış bir eöğrenme ortamı öğrenme sürecini destekler biçimde enformasyon
sağlamakta ve eğitsel içerik her zaman ve her yerden ulaşılabilir
olabilmektedir. Bu nedenle e-öğrenme teknolojileri ve bu
teknolojilere ilişkin gelişmeler bireylerin e-öğrenme materyallerine
olan taleplerini arttırdığı gibi eğitsel tasarımı, açık ve uzaktan
öğretimle uğraşan eğitimciler için önemli bir beceri haline
getirmiştir. Bu bölümde e-öğrenme ve e-öğrenmede meydana
gelen dönüşümlerle birlikte açık ve uzaktan öğretimde kullanılan
e-öğrenme araçları ve bu araçların e-öğrenme amaçlı kullanım
potansiyelleri irdelenmiştir. E-öğrenmenin kavramsal uygulama
boyutları, e-öğrenmenin geçirdiği dönüşümler, yaygın olarak
kullanılan e-öğrenme araçları ve bu araçların açık ve uzaktan
öğretimde kullanım potansiyelleri incelenmiştir.
BÖLÜM: 3
Uzaktan Eğitimde Podcast Kullanımı …….…….…………….……..29-47
Burçin İSPİR, Anadolu Üniversitesi, Eskişehir.
Dijital teknolojilerin öğrenme sürecine katkısı göz ardı edilemez
bir gerçektir. Özellikle yetişkin eğitiminde sanal bir sosyal ortam
oluşturan
dijital
teknolojiler,
öğrenme
sürecinin
gerçekleştirilmesi veya desteklenmesinde oldukça önemli bir
yere sahiptirler. Podcast teknolojisi uzaktan eğitim
etkinliklerinde öğretim faaliyetlerini
sürdürmek veya
desteklemek için kullanılabilecek dijital teknolojilerdendir.
Podcast, internet üzerinden gerçekleştirilen radyo yayınlarının
xiv
kullanıcı tarafından dijital bir ses çalara yüklenmesine ve dilenen
bir zamanda yayının dinlenmesine olanak tanıyan “işitsel”
özellikli bir dijital uygulamadır.Teknolojik gelişmelerin etkisiyle
podcast uygulamalarına ait içerik çeşitlenmiştir.
Ses
podcastlerinin yanı sıra görüntü ve geliştirilmiş podcast
uygulamaları da günümüzde podcast yayıncılığında giderek artan
bir öneme sahip olmaktadır. Podcast yayıncılığındaki en önemli
iletim teknolojisi RSS teknolojisidir. RSS teknolojisi bir sisteme
abone olan web kullanıcısının otomatik olarak medya içeriğine
yönlendirilmesini sağlayan teknolojidir..
E-ÖĞRENMEDE İÇERİK GELİŞTİRME
BÖLÜM: 4
E-Değerlendirme ve Bireyselleştirilmiş Testler…………..………….51-65
Birim BALCI DEMİRCİ, Okan Üniversitesi, İstanbul.
Hülya COŞKUN ÖZKAN, Okan Üniversitesi İstanbul.
Günümüzde e-öğrenme ortamlarında,
farklı özellik ve
seviyedeki kişiler için birçok konuda değişik eğitim içeriği
hazırlanmaktadır. Geleneksel öğrenme ortamlarına göre zaman,
mekan ve maliyet gibi avantajlar sunması sebepleriyle, içerik
aktarımı için yaygın olarak kullanılan e-öğrenme ortamları,
maalesef ölçme-değerlendirme aşamasında ülkemizde halen çok
yaygın ve etkili olarak kullanılmamaktadır. Ülkemizde
kullanılan e-değerlendirme sistemleri, geleneksel çoktan seçmeli
sınavların web üzerine aktarılmış halidir. Geleneksel çoktan
seçmeli testlerin; her bireye aynı soruların gelmesi, bireylerin
yetenek seviyelerine uygun soruların sorulamaması, maliyet ve
zaman kaybı, sınav kaygısını artırması, öğrencilerin
sıkılmalarına neden olması, kopya çekme ihtimalini artırması
gibi dezavantajları bulunmaktadır.
Oysa dünyadaki birçok merkezi sınav sisteminde, çoktan seçmeli
testler bilgisayar teknolojisiyle birleştirilerek her bireye özgü bir
sınav hazırlanmaktadır. Bu tür sınavlarda, her seviyeden
öğrenciye uygun soru sorulabilmesi için, her bireyin sınav
anında verdiği cevaba göre sonraki soru, veritabanından uygun
xv
zorluk
derecesindeki
sorular
arasından
seçilerek
belirlenmektedir. Bu bölümde “bireyselleştirilmiş test” ya da
“adaptif test” olarak isimlendirilen bu testlerin ne olduğu,
avantaj ve dezavantajları, uygulama alanları incelenerek; eöğrenme ortamlarında ölçme-değerlendirme aşamasındaki
kullanımları, katkıları ve olumsuz etkileri ele alınmaktadır.
BÖLÜM: 5
E-Öğrenme’ de Yabancı Dil Dersine Yönelik
İçerik Geliştirme ve Yazarlık Araçları…..…………………..……….67-80
Ahmet BAŞAL, Yıldız Teknik Üniversitesi, İstanbul.
Küreselleşen dünyada yabancı dil bilmek ve bu dili etkin bir
şekilde kullanmak önemlidir. Türkiye’de yabancı dil öğretimi
için ülke kaynaklarından harcanan miktar oldukça hatırı sayılır
boyuttadır. Ancak toplumun her kesiminde yabancı dil
eğitiminin yetersizliği noktasında uzlaşılmaktadır. Bu durumun
nedenlerinden bir tanesi yabancı dil eğitiminde kullanılan
materyallerin etkileşimli ve öğrenciyi motive edici olmaktan öte
çoğunlukla basılı materyaller ya da tek yönlü teknoloji içeriyor
olmasıdır. Yabancı dil eğitimi son yıllarda geleneksel yüz yüze
verilen eğitimden e-öğrenme ortamlarına doğru kaymaktadır.
Her iki öğretim ortamında da verilen yabancı dil eğitiminin daha
verimli olabilmesinin yollarından biri ders içeriklerinin öğrenciyi
motive edici ve daha etkileşimli unsurlar içermesidir. Yabancı
dil öğretmenleri sadece hazır içerikleri öğrencilere aktarma değil,
aynı zamanda bu içerikleri girdikleri sınıflara göre uyarlama,
geliştirme, ekleme ve çıkarma yapma ya da tamamıyla yeni bir
materyal tasarlama rollerini üstlenmektedirler. Bu görevlerini
yerine getirirken onların ihtiyaç duyduğu şey içerik
geliştirmelerine yardımcı olacak temel bilgisayar bilgisiyle
kullanabilecekleri yazarlık araçlarıdır. Bu bölümün amacı
özellikle ülkemizde yaygın olarak öğretimi yapılan İngilizce’ye
yönelik ders içeriği geliştirme konusunda öğretmenlere yardımcı
olacak mevcut ücretsiz yazarlık araçlarını irdelemektir. Bu
araçlar özellikle e-öğrenme’de kullanılacak ders içeriklerini
hazırlama noktasında ele alınmış ve İngilizce dersinde nasıl
kullanılabileceğine dair öneriler sunulmuştur.
xvi
BÖLÜM: 6
IPTV’de Eğitim Amaçlı İçerik Geliştirme ve Arayüz Tasarımı......81-93
Tülay DARGUT,
Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Çanakkale.
Geleneksel televizyon ile gerçekleştirilmeye başlanan eğitim
çalışmaları, özellikle eğitimin bireyselleştirilememesi ve
televizyon ile etkileşimin canlı yayınlar dışında çoğunlukla tek
yönlü olması gibi eksiklerinin bulunmasından dolayı
popülerliğini zamanla kaybetmiş ve yerini, kullanıcılarına eğitim
sürecinde daha aktif olabilecekleri olanaklar sunan, Web
ortamında
gerçekleştirilen
e-öğrenme
uygulamalarına
bırakmıştır. Ancak, geleneksel televizyon ile eğitim sürecinde
hissedilen eksikliklerin, günümüzde kullanımı giderek artan
etkileşimli televizyonlar ile giderileceği düşünülmektedir.
Etkileşimli televizyon kapsamında ele alınan son teknolojilerden
biri IPTV’dir. IPTV’nin, Web ortamının etkileşim ve
kişiselleştirme özellikleri ile televizyon programlarını
bütünleştirmesi
sonucu
izleyiciler
evlerinde
bulunan
televizyonları ile TV programını izlemeye devam ederken aynı
zamanda etkileşimli içeriği de kullanarak izledikleri programdan
daha fazla yarar sağlayabilirler. Bu doğrultuda IPTV’nin eğitim
sürecinde kullanılması ile hem televizyonun hem de Internet
ortamının üstünlüklerine sahip olması açısından, öğrenenlerin
gerekli etkileşim türlerinden yararlanarak daha etkili ve
bireyselleştirilmiş bir eğitim almaları sağlanabilir. Ancak her ne
kadar sahip olduğu teknolojik üstünlükler çok olsa da doğru,
planlı ve amaca uygun olarak hazırlanıp sunulmadıkça istenilen
olanaklar sağlanamayabilir. Bu nedenle eğitim uygulamalarında
kullanmadan
önce
IPTV’nin
eğitim-öğretime
nasıl
uyarlanabileceği konusunda çeşitli araştırmalar yapılmalı ve
doğru bilgiler ışığında programlar geliştirilmelidir.
Bu bölümde, IPTV’nin temel özellikleri ve e-öğrenme
bağlamında kullanılabilirliğinden kısaca bahsedilecek olup,
etkileşimli programlar kapsamında kullanıcıların alışkın olduğu
bilgisayar ortamından farklılıkları temel alınarak IPTV eğitim
içeriklerinin nasıl hazırlanacağı ve bu programlarda dikkat
edilmesi gereken genel arayüz tasarım ilkelerine değinilecektir.
xvii
BİLGİYE ULAŞIM
BÖLÜM: 7
E-Öğrenme Bariyerleri…….........................................………….....97-134
Ali SEMERCİ, Kırıkkale Polis Meslek Yüksek Okulu, Kırıkkale.
Hafize KESER, Ankara Üniversitesi, Ankara.
Bilgi ve iletişim teknolojilerindeki gelişmelere paralel olarak
e-öğrenme (elektronik öğrenme), b-öğrenme (karma öğrenme),
m-öğrenme (mobil öğrenme), u-öğrenme (kablolu, kablosuz,
mobil ve algılayıcı sistemlerle her yerde öğrenme) gibi
uygulamalar günümüz eğitim dünyasında farklı şekillerde
kullanılmaktadır. Mevcut şartlarda her bireye, her kurum ve
kuruluşa
uyan
standart
bir
e-öğrenme
uygulaması
bulunmamaktadır. E-öğrenme her öğrenen için farklı bir tecrübe
olmakta, farklı bir etki yaratmaktadır.
Her e-öğrenme uygulamasında bariyerle karşılaşılması ya da her
e-öğrenme uygulaması için aynı bariyerlerin ortaya çıkması söz
konusu değildir. E-öğrenme sürecinde bariyer olarak algılanan
faktörlerin belirlenmesine yönelik çalışmalar, bariyerlere ilişkin
farklı sınıflandırmaların yapılmış olduğunu, e-öğrenmenin
başarısını etkileyen faktörler ile e-öğrenme sürecinde bariyer
olarak algılanan hususlar arasında anlamlı bir ilişki bulunduğunu
göstermektedir.
Çalışmada e-öğrenme sürecini olumsuz etkileyerek kısmen ya da
tamamen başarısız kılma, ilgili tarafların algılarını olumsuz
yönde etkileme potansiyeli bulunan bariyerler alanyazın
taramasına dayalı olarak tespit edilmiştir. E-öğrenme sürecinde
karşılaşılan bariyerlerin kişilere, kurumlara ve çalışılan duruma
göre farklılık göstermesi nedeniyle standart bir bariyer azaltma
stratejisi geliştirilmesi ya da önerilmesi mümkün olmamakla
birlikte, bariyer olarak algılanan hususların en aza indirilmesine
yarayacağı düşünülen bariyer azaltma stratejileri üzerinde
durulmaktadır.
xviii
BÖLÜM: 8
Masaüstü Sanallaştırmasının
E-Öğrenme Ortamında Kullanılması………...……………………135-146
Alaattin PARLAKKILIÇ,
Gülhane Askeri Tıp Akademisi, Ankara.
Masaüstü sanallaştırması çoklu masaüstü ortamlarının fiziksel
olarak tek bilgisayar üzerinde kullanılmasını sağlayan bilgisayar
modelidir. Uzak sanal masaüstü istemciler yerel disk, merkezi
işlem birimi ve hafızalara sahip değillerdir. Dağıtık yerlerde
bulunan istemciler merkezi sunucuların disk, program, yazılım
ve donanımlarını kullanırlar. Masaüstü sanal sistemlerle okullar
hem donanım ve yazılım harcamalarını azalttıkları gibi daha
fazla öğrenciye bilgisayar kaynaklarına erişim imkanı sağlarlar.
Ayrıca sanal masaüstü sistemler merkezden yönetim, arıza
giderme ve bakım hizmetinin daha kolay ve kısa sürede
yapılmasını sağlar. Bilgi ve ağ güvenliği, masaüstü sanallaştırma
teknolojisinde daha fazla kontrol edilebilir ve zafiyetler yok
denecek seviyeye indirilebilir. Öğrenciler, öğretmen ve idareciler
bilgilerine herhangi bir yerde, herhangi bir zamanda ve farklı
bilgisayar sistemleri ile erişebilirler. Sanal Masaüstü
sistemlerinin farklı modelleri vardır. Bunlardan en fazla
kullanılanı paylaşımlı masaüstü sanallaştırmalı modeldir.
Bu modelin çalışma sistemi tamamen merkezi sunucunun
kaynaklarını kullanmaya dayanır ve tamamen donanım temelli
bir yapıya sahiptir.
BÖLÜM: 9
Engelli Öğrenenler İçin Uzaktan Erasmus Çalışmaları..………...147-160
Gaye TOPA ÇİFTÇİ, Akdeniz Üniversitesi, Antalya.
1987 yılından bu yana, Amerika’dan Asya’ya dünyada 2
milyondan fazla, farklı uluslardan yükseköğretim öğrencisi,
Erasmus Öğrenci değişim programı kapsamında başka bir
Avrupa ülkesinde öğrenim hayatının bir dönemini geçirmiş; o
ülkenin insanlarını ve kültürünü de tanıma imkânı elde etmiştir.
Program, sunduğu hareketlilik olanağı ile Avrupa halklarının
birbirlerini
algılamasındaki
önyargıların
yükseköğretim
çevrelerinde kırılmasını sağlamaktadır. Bu programlar kişisel,
akademik ve mesleki gelişim açısından değerlendirildiğinde de
xix
katılımcılara sağladığı yararlar açısından önem teşkil etmektedir.
Tüm yükseköğretim öğrencileri gibi üniversitelerde eğitim gören
engelli öğrenciler de değişim programlarından yararlanma
hakkına sahiptir. Buna karşın, gerek fiziksel sınırlılıkların ortaya
çıkarabileceği sorunların düşünülmesi, gerekse özel durumlardan
dolayı oluşabilecek sınırlılıklar için ulusal ajans tarafından ortak
belirlenen herhangi bir yol haritasının bulunmaması başladığı
günden bu güne engelli öğrencilerin bu değişim programlarına
başvuru oranının düşük seviyelerde kalmasına neden olmuştur.
Bu bağlamda; engelli öğrenenlerin Erasmus değişim programı
çerçevesinde katılmak istedikleri programları uzaktan eğitimle
sürdürebilme olanakları ile ilgili var olan durum araştırılmış,
programın ayrılmaz bir parçası olan kültürel gelişim için
oluşturulabilecek sosyal ortamlar incelenerek uzaktan eğitimle
yapılabilecek değişim programlarının üstünlükleri ve
sınırlılıkları belirtilmiş ve gelecek çalışmalar için önerilerde
bulunulmuştur.
BÖLÜM: 10
İnternet-Tabanlı Ortamlarda Bilgiye Ulaşmak…..……………..161-177
T. Volkan YÜZER, Anadolu Üniversitesi, Eskişehir.
Zehra KAMIŞLI ÖZTÜRK, Anadolu Üniversitesi, Eskişehir.
1993 yılından sonra dünya genelinde kullanılmaya başlayan
internet, radyo ve televizyon gibi kitle iletişim araçlarının
yanında bilişim çağının vazgeçilmez iletişim ortamlarından biri
olmuştur.
Ancak, bir kişi internet ortamında bilgiye ulaşmaya çalışırken,
şüphesiz karşısına teknolojik sorunlar ve bilgiye ulaşma
konusunda bazı zorluklar çıkabilir. Bu çalışmada, bir kişinin
internet ortamında bir bilgiye ulaşma eylemi içindeyken, bilgiye
erişimini engelleyebilecek ya da süresini uzatabilecek etmenlerin
neler olduğu sistematik bir biçimde ortaya çıkarılmaya
çalışılmaktadır.
Ayrıca, belirlenen etmenlerin, çok ölçütlü karar verme yöntemi
ile önem dereceleri de ayrıntıları ile tartışılacaktır.
xx
UYGULAMA ÖRNEKLERİ
BÖLÜM: 11
Lisansüstü Öğrenimde E-Öğrenme Uygulaması
Kapsamında “Bütünsel E-Öğrenme Yaklaşımı” Önerisi.……..…181-192
Ünsal SIĞRI, Kara Harp Okulu Dekanlığı,
Savunma Bilimleri Enstitüsü, Ankara
E-öğrenmede anahtar aktörler eğiticiler, öğrenenler, eğitim
yöneticileri ve destek personeli olmakla birlikte, e-öğrenme
programları anılan dört aktörden birisi veya bazıları tarafından
ve geleneksel pedagojik yöntemi esas alan analitik yaklaşımla
geliştirilir ise, elde edilebilecek sonuçlar programın
beklentilerine cevap vermeyebilir. E- öğrenmenin etkili
olabilmesi için analitik yaklaşım yerine, modern pedagojik
yaklaşımı ve sistem düşüncesini esas alan bütünsel bir
yaklaşımla ele alınmalıdır. Yöneticiler, eğiticiler, destek
personeli ve öğrenenlerin hepsi sürece dâhil edilerek e-öğrenme
ortamları tasarımlanmalıdır. Bu çalışmada, Kara Harp
Okulundaki lisansüstü öğrencilerin yurtdışında icra edilen bir eöğrenme uygulamasına katılımı sağlanmış ve sonuçlar
üzerindeki algılamalar ortaya konmuştur. Likert ölçeği
kullanılarak oluşturulan anket ile e-öğrenme eğitim
programlarına katılan lisansüstü öğrencilere, bir dönem süren eöğrenme uygulamasının ardından etkili e-öğrenme için gerekli
olan faktörler kapsamındaki algılamaları sorulmuştur. Eöğrenmenin etkinliği ve kalitesi için e-öğrenmedeki aktörlerin
hepsinin önemli birer parça olduğu bulgular tarafından
doğrulanmıştır. Ancak buna karşılık, önemli bileşenlerin her
birinin etkinliğini ve e-öğrenmenin genel başarısını analitik
yaklaşımla ele almanın yanıltıcı olabileceği değerlendirilmiştir.
Bu kapsamda bütüncül bir e-öğrenme yaklaşımının daha etkili
olabileceği üzerine bir varsayım ortaya konmuştur. Sonuç olarak;
bütünsel yaklaşımlı sistem düşüncesi, e-öğrenme programının
yöneticilerine büyük resmi görmelerinde, tüm sistem bileşenleri
arasındaki etkileşimi anlamalarında, program yöneticilerinin
hızla değişen karmaşık çevrede karar verme yeteneklerinin
geliştirilmesinde
daha
fazla
yardımcı
olabileceği
değerlendirilmiştir.
xxi
BÖLÜM: 12
Türkiye’de Uzaktan Eğitim Uygulamalarının Analizi...…………193-206
Gonca TELLİ YAMAMOTO, Okan Üniversitesi, İstanbul.
Ertuğ CAN, MEB, İstanbul.
Teknolojide meydana gelen hızlı gelişmeler ile mobil öğrenme
olanaklarının artması, uzaktan eğitim alanına yönelik bazı yasal
düzenlemelerin yapılmaya başlaması gibi gelişmeler bireylerin
uzaktan eğitime yönelik yaklaşımlarını değiştirmektedir. Ayrıca,
günümüzde uzaktan eğitime olan talep artışı gibi faktörler
sayesinde Türkiye’de devlet ve vakıf üniversitelerinin uzaktan
eğitime ve e-öğrenmeye yönelik ilgisi ve çabası her geçen gün
artmaktadır. Bu çalışma ile Türkiye’de uzaktan eğitim hizmeti
sunan devlet ve vakıf üniversitelerinin uzaktan eğitim
hizmetlerinin genel bir analizi yapılmak istenmektedir.
Türkiye’de uzaktan eğitim hizmetlerinin gelişmesine katkı
sağlamak amacıyla gerçekleştirilen bu araştırmanın verileri,
literatür taraması, yasal düzenlemeler ve birincil kaynak olarak
Türkiye’de uzaktan eğitim hizmeti sunan yükseköğretim
kurumlarının web sayfalarının incelenmesi ile elde edilmiştir
BÖLÜM: 13
Türkiye’de Uzaktan Eğitim Yöntemiyle Yürütülen
Bilgisayar Mühendisliği Eğitimi Uygulamaları……………….….207-225
Tülay GÖRÜ DOĞAN, Çukurova Üniversitesi, Adana.
Gülsün EBY, Anadolu Üniversitesi, Eskişehir.
Günlük yaşamda sıklıkla kullanılan teknoloji kavramı,
tarihöncesi çağlardan küresel çağ olarak adlandırılan yirmi
birinci yüzyıla kadar olan süreçte; ilkel aletler, tekerlek, metal
araçlar, buharlı makineler ve küresel fiber optik ağlar gibi farklı
biçimlerde karşımıza çıkmaktadır. Temel teknolojilerdeki bu
gelişim ve değişim sosyal, politik, ekonomik, toplumsal ve
eğitimsel alanlardaki değişim ve dönüşümleri de beraberinde
getirmekte ve dünya görüşümüzü şekillendirmektedir. Yirmi
birinci yüzyılda geçerli dünya görüşü ise eleştirel düşünebilen,
disiplinlerarası çalışabilen, mesleki anlamda bilgi, beceri ve
yeterliliklerini sürekli olarak güncelleyip geliştirebilen, diğer bir
değişle öğrenmesini hayat boyu sürdürebilen bireyleri
gerektirmektedir.
xxii
Yirmi birinci yüzyıl bireylerinden beklenen bilgi, beceri ve
yeterliliklerin kazandırılmasında uzaktan eğitimin rolü kuşkusuz
büyüktür. Uzaktan eğitim uygulamaları, güncel teknolojilerle ve
değişen öğrenme anlayışlarıyla birlikte öğrenme sürecini
tasarlayarak, öğrenenlere çağın gerektirdiği yetkinlikleri
kazandırmada katkı sağlayabilmektedir. Söz konusu teknolojileri
üreten ve geliştiren kişiler olarak mühendislerin eğitiminde de
uzaktan eğitim uygulamalarının etkili ve verimli bir yöntem
olduğu söylenebilmektedir. Bu çalışmada, Türkiye’de uzaktan
eğitim yöntemiyle yürütülen mühendislik eğitimi uygulamaları
amacı, kapsamı ve yöntemi bakımından ele alınarak ayrıntılı bir
biçimde incelenecektir. Bu anlamda çalışmanın, ileride
yürütülmesi
amaçlanan
uzaktan
mühendislik
eğitimi
uygulamaları için bir örnek oluşturacağı düşünülmektedir.
BÖLÜM: 14
Açık ve Uzaktan Eğitimde Akreditasyon…...………………..……227-241
Ayşen BAKİOĞLU, Marmara Üniversitesi, İstanbul.
Ertuğ CAN, MEB, İstanbul.
Türkiye’de 60’tan fazla yükseköğretim kurumunda önlisans,
lisans, yüksek lisans ve sertifika programları ile yürütülen açık
ve uzaktan eğitim uygulamalarında yaşanan hızlı niceliksel
gelişmelere karşılık, artan rekabet, küreselleşme ve uluslararası
açık ve uzaktan eğitim kurumlarının etkileri ile kalite ve
akreditasyon kavramları gündeme gelmeye başlamıştır.
Türkiye’de yükseköğretimde açık ve uzaktan eğitim alanında
akreditasyon yeterlilik düzeyini öğretmen, öğrenci, yönetici ve
personel görüşlerine göre belirlemek ve
bu alandaki
eksikliklerin giderilmesine yönelik öneriler geliştirebilmektir.
Araştırma ile yönetici, öğretmen, personel ve öğrencilerin
algılamalarına göre, uzaktan eğitim kurumunun ve
programının ölçek alt boyutlarını oluşturan uzaktan eğitimde
misyon, şeffaflık, örgüt yapısı, eğitim yönetimi, eğitim
programı, ölçme ve değerlendirme, öğrenci hizmetleri ve
akreditasyon alanlarında belli standartlara uygun olmadığı,
akreditasyonun yeterli düzeyde bulunmadığı ve bağımsız
akreditasyon kurumlarının oluşturulmasına ihtiyaç bulunduğu
anlaşılmaktadır.
xxiii
BÖLÜM: 15
Akıllı Telefonlar ve Tablet Cihazlar için Geliştirilen
Mobil Sağlık Uygulamalarına Genel Bakış..……………………....243-261
Nilgün ÖZDAMAR KESKİN, Anadolu Üniversitesi, Eskişehir.
Mobil sağlık, genel olarak sağlık hizmetlerinin mobil teknolojiler
aracılığıyla iletilmesi olarak tanımlanmaktadır. 21. Yüzyıl
açısından hastaların sağlık durumundaki anlık değişimler mobil
sağlık uygulamaları ile takip edilebilmektedir. Bununla birlikte
mobil sağlık uygulamasının içine entegre edilmiş simülasyonlar,
karar destek sistemleri, performans gelişim araçları sayesinde
sağlık çalışanları gereksinim duydukları bilgiye zaman ve
mekandan bağımsız olarak erişebilmektedir. Böylece mobil
sağlık uygulamaları sağlık çalışanlarının etkili karar verme
sürecini hızlandırırırken tıbbi hata yapma oranını en aza
düşürerek hastalara sunulan sağlık hizmetinin kalitesinin artırır.
Mobil sağlık uygulamalarının sunduğu bir diğer önemli fırsat ise
sağlık alanında çalışanların ve hastaların yaşamboyu
öğrenmesini desteklemesidir. Bu çalışmada akıllı telefonlar ve
tablet bilgisayarlar için geliştirilmiş mobil sağlık uygulamalarına
ilişkin var olan durum güncel örneklerle betimlenmiş ve sağlık
alanında mobil öğrenmeye yönelik öneriler sunulmuştur.
BÖLÜM: 16
Nüfus, Ekonomi ve Uzaktan Eğitim:
Türk Yükseköğretiminde 2010-2011 Öğretim Yılı Mezunları..….263-279
Mediha TEZCAN, Anadolu Üniversitesi, Eskişehir.
Uluslar, insan sermayesine yaptıkları yatırımlar yoluyla
kendilerini yeniden inşa etmektedirler. İyi eğitilmiş ve
yetiştirilmiş bir nüfus; bireylerin ve toplumların refahı, insan
hakları, demokrasi ve özgürlüklerin geliştirilmesi, yaşam
beklentisi, toplumsal bütünleşme ve doğal çevrenin korunması
için bir zorunluluktur. Eğitim, bireysel gelişme ve nüfus için çok
önemlidir. Bu çalışmanın teorik kısmında; nüfusbilim kavramı,
nüfus artışının ekonomiye etkisi, nüfus ve eğitim kavramları
teorik olarak açıklanmıştır. Çalışmanın uygulama kısmında ise;
Türkiye Cumhuriyetinin nüfusu yaş ve cinsiyete dağılımı
incelenmiştir. Türk yükseköğretiminde örgün ve uzaktan
eğitimde yaş ve cinsiyete göre nüfus dağılımı analiz edilmiştir.
SONSÖZ……..………………………………………………………..….281
xxiv
YENİ YÖNELİMLER
2
BÖLÜM 1
ÖZGÜR TELİF (COPYLEFT) HAREKETİ
VE UZAKTAN EĞİTİM
Doç. Dr. Gülsün EBY
Anadolu Üniversitesi,
Açıköğretim Fakültesi, Eskişehir
gkurubac@anadolu.edu.tr
ÖZET
Bu bölümün temel amacı, uzaktan eğitim bağlamında özgür telif (copyleft)
hareketini tanıtmaktır. Söz konusu çerçevede, özgür telif hareketinin
tarihçesi üzerinde durulacak ve farklı özgür telif yöntemleri hakkında bilgiler
verilecektir. Daha sonra, özgür telif hareketinin arkasında yer alan
ideolojileri sorgulanarak; özgür telif hareketi üzerine yapılan eleştiriler
üzerinde durulacaktır. Son olarak, bu yazıda özgür telif hareketinin,
günümüzde ve gelecekteki potansiyeli küresel, yerel ve küresel bağlamda ele
alınacaktır.
Anahtar Kelimeler: Özgür telif, copyleft, yayın hakları, uzaktan eğitim,
uzaktan eğitimde esneklik, açık kaynak, özgür içerik, GNU Projesi.
GİRİŞ
2010’lu yıllara gelindiğinde uzaktan eğitim bireylere, öğrenenlere, kendi
gereksinimleri ve beklentileri doğrultusunda esnek, ulaşılabilir ve
demokratik etkileşimli öğrenme ortamlarını sunmaya devam etmektedir. Bu
bağlamda özgür telif (copyleft) hareketi, kullanıcılara, uzaktan eğitim
ortamlarında sunulan farklı uygulama ve içeriklere sınırsız/özgür erişim ve
kullanım olanağı sağlayabilecek yeni bir yöntem ve uygulama olarak ortaya
çıkmaktadır.
Bu çalışmanın temel amacı, uzaktan eğitim bağlamında özgür telif (copyleft)
hareketini ayrıntılarıyla tanıtmaktır. Bu bağlamda, özgür telif (copyleft)
3
hareketinin tanımı, tarihçesi, yöntemleri, ideoloji ve eleştirisi ile küreyerel
bağlamda bugünü ve yarını tartışılacaktır.
ÖZGÜR TELİF (COPYLEFT) HAREKETİ NEDİR?
Özgür telif (copyleft), genel anlamıyla, bir bilgisayar programının veya
yazılımının kendisinin, genişletilmiş veya değiştirilmiş sürümlerinin özgür
yazılım haline getirilmesi için geliştirilmiş, özel bir yöntem ve uygulamadır.
Bir başka değişle özgür telif hareketi çerçevesinde ya bir bilgisayar
programının telif hakları (copyrigth) tamamen ortadan kaldırılarak kamu
malı haline getirilir ya da telif hakları çerçevesinde bilgisayar programının
dağıtımı, paylaşımı ve motife etme işlemleri tasarımcı ve kullanıcısı
bağlamında lisanslanarak güvence altına alınır. Kısacası, özgür telif hareketi
bilgisayar programı üzerinde telif hakkını kullanmanın bir yoludur; ancak,
bu o programın telif hakkından tamamen vazgeçmek anlamına da
gelmemektedir.
Özgür telif hareketinin sembolü, daire içinde yer alan ters c harfinden
oluşmaktadır (Şekil 1). Bu sembol, telif hakları (copyright) sembolünün tam
tersidir. Özgür telif hareketi sembolü, Internet sayfalarında, HTML kodları
kullanılarak gösterilebilir; ancak, bu kodlar CSS3 veya Microsoft
BasicImage filtresini destekleyen tarayıcılarda çalışmaktadırlar.
Şekil1. Özgür Telif (Copyleft) Sembolü
Özgür telif’in İngilizce karşılığı “copyleft” sözcüğüdür; ancak, copyleft
sözcüğündeki "left" ifadesi, İngilizce'deki "to leave (terketmek, bırakmak)”
fiiline bir referans değildir; sadece "right (sağ)" yönünün tersi olan “sol”
sözcüğünü temsil etmektedir. Bu bağlamda, özgür telif (copyleft) sözcüğü
telif hakkı (copyright) sözcüğüyle oynayarak, uygulamada telif hakları
yasasının kullanımını tanımlamaktadır. Ayrıca, özgür telif hareketi bilgisayar
yazılımı, belgesi ve sanatı gibi alanlarda telif haklarını koruyarak
4
kullanımlarını sağlamaktadır. Bilindiği üzere telif hakkı, bir yapıtın diğerleri
tarafından yeniden üretilmesi, uyarlanması veya kopyasının dağıtımını
sınırlayan, düzenleyen veya yasaklayan yasalardır. Bu durumun aksine, bir
çeşit lisans olan özgür telif hareketinde, ürünü geliştiren kişi o ürünün bir
kopyasını yasal yollarla edinen her bir bireye çalışmasının yeniden
üretilmesi, uyarlanması ve dağıtımına izin verir. Özgür telif hareketinde, öte
yandan, ikinci kişiler tarafından kopyalanan ya da uyarlanan bilgisayar
uygulamaları, aynı lisans sözleşmesine uymak zorundadırlar.
Bu tarz bir yaklaşım özgür telif kapsamında, çalışmanın yeniden üretildiği ve
uyarlandığı durumlarda, bilgisayar programının kullanıcı tarafından özgürce
çalıştırılabilmesini olanaklı kılar. Özgür telif lisansında bilgisayar
programının kaynak kodları, genellikle, lisans süresi ve üreticisinin adına da
referans verilerek, anonim bir sözleşmeyle paylaşılır.
Kısacası, özgür telif tipi lisanslar, telif hakları (copyright) yasasına farklı bir
yaklaşımdır. Telif hakları kavramında vurgu, tasarımcı ve kullanıcılara
tanınan hakların taraflar arası bir sözleşmeyle düzenlenmesidir. Oysa, özgür
telif uygulamasında, bilgisayar programının özgürce kullanılmasına olanak
sağlanır.
ÖZGÜR TELİF (COPYLEFT) HAREKETİNİN TARİHÇESİ
Özgür telif hareketine ilişkin ilk örneklerden biri, 1975 yılında People's
Computer Company (Halkın Bilgisayar Şirketi) dergisinde yayınlanan, Tiny
BASIC Projesi’dir. Bu projede Dennis Allison, BASIC programlama dilinin
basit bir sürümü için bir uygulama yazmıştı. Bu tasarım, metin dizini
desteklemiyor; ancak, sadece tam sayı aritmetiğinde kullanılıyordu. Bu
programın amacı, 2-3 kilobayt hafızalık bir alanda çalışmasını sağlamaktı.
Dergide yer alan Tiny BASIC içeriği daha sonra Tiny BASIC için Dr.
Dobb’s Journal (Dr. Dobb’un Dergisi) adını aldı ve "Calisthenics &
Orthodontia, Running Light Without Overbyte" adıyla yayınlanmaya
başlandı. Daha sonraları ise bir eğlence olarak bilgisayar programcılığıyla
ilgilenenler, evlerindeki bilgisayarlarda yazdıkları BASIC dili
yorumlayıcıları, Dr. Dobb's Journal ve diğer dergilere göndererek
yayınlamaya başladılar. 1976 yılının ortalarında, Tiny BASIC
yorumlayıcıları Intel 8080, Motorola 6800 ve MOS Teknoloji
5
6502 işlemciler için kullanımı hazırdı. Bu, İnternet’ten önce kolay dosya
transferine izin veren bir özgür yazılım projesiydi.
Dr. Dobbs Journal’da Mayıs 1976 sayısında Li-Chen Wang tarafından Intel
8080 mikroişlemci için geliştirilen Palo Alto Tiny BASIC yazılımına yer
verildi. İlk olarak, 1976 yılı Interface Age (Arayüz Çağı) dergisinde yayın
adı, yazar ad ve yayın tarihinin yanı sıra program “Li-Chen Wang tarafından
geliştirildi ve modifiye edildi.” açıklamasıyla birlikte "@COPYLEFT ALL
WRONGS RESERVED"1 ifadesi de yer aldı. Bu ifadede "@COPYLEFT
ALL WRONGS RESERVED" yer alan “wrong” sözcüğünün Türkçe
karşılıklarından biri olan “yanlış” anlamında değil, telif hakarında kullanılan
"@COPYRIGHT ALL RIGHTS RESERVED" ifaedesinde yer alan “rights”
sözcüğünün zıt anlamı olan “tersi” anlamında kullanılmıştır. Roger Rauskolb
ise yazıya kendi adını ekleyerek, bu çalışmanın özgür telif ile korunduğunu
belirtmiştir.
Özgür telif hareketine bir başka örnek ise Richard Stallman tarafından Lisp
yorumlayıcısı geliştirme sürecinde yaşananlarda rastlanmaktadır. Sybolics
şirketi, Stallman’dan geliştirdiği yorumlayıcıyı kamusal alanda
yayınlamasını istemiştir. Sybolics şirketi bu programı geliştirdikten sonra,
Stallman’ın erişimine izin vermedi. Bunun üzerine Stallman 1984 yılında,
“yazılım istifçiliği” adını verdiği “firmaya özel yazılımlara” ilişkin kültür ve
davranışları yok etmek için çalışmalara başladı. Stallman, telif hakları
yasasının yanlış anlaşılması ve yanlış uygulamalarını önlemek için 1988
yılında kendi telif hakkı lisansını geliştirdi. Stallman tarafından geliştirilen
ve “Emac Genel Kamu Lisansı (Emacs General Public License)” adıyla
yayınlanan bu lisans ilk özgür telif lisansı oldu. Daha sonra bu çalışma
“GNU Genel Kamu Lisansı (GNU General Public Lisans)” hareketine
öncülük etti. Böylelikle, ilk defa telif hakkını elinde tutan bilgisayar
programcıları ve şirketleri, en üst düzeyde kullanım haklarını, bilgisayar
kullanıcılarına devretmiş oldular.
Öte yandan, Stallman’ın yukarıda sözü edilen bu eylemi özgür telif hareketi
olarak adlandırılmadı. Stallman, bu kavramın kendisine 1984 ya da 1985’de
bir mektup yazan Don Hopkins tarafından "Copyleft—all rights reversed."
olarak önerildiğini söylemektedir. Aslında özgür telif kavramı, Greg Hill
ve Kerry Wendell Thornley tarafından 1970 yılında yazılmış olan Principia
Discordia adlı kitapta yer almaktadır. Büyük bir olasılıkla, Hopkins “özgür
telif (copyleft)” kavramını bu kitaptan esinlenmiş olabilir.
6
Öte yandan, özgür telif hareketi “açık kaynak yazılımları” ve “özgür yazılım
hareketi” sonrasında yeniden gündeme gelmiştir. Kısacası, “açık kaynak
yazılımları” ve “ özgür yazılım hareketi” özgür telifi kabul ederek, bu
hareketin bir şekilde savunucuları olmuşlardır:
“Açık kaynak yazılımları” ve “özgür yazılım hareketi” hem özgür
telif hem de özgür olmayan telif lisanslarını kabul etmektedirler.
“Açık kaynak yazılımları” için, Lawrence Rosen tarafından “Açık
Yazılım Lisansı” adı altında bir özgür telif lisansı geliştirilmiştir.
Rosen tarafından geliştirilen bu lisans, özgür telif hareketi
kapsamında geliştirilmiş olan en iyi uygulama lisansı olarak kabul
edilmektedir.
Bir özgür yazılım projesi olan GNU Projesi, bazı bilgisayar
programlarını özgür telif hareketi bağlamında yayınlamaktadır.
Aslında Richard Stallman tarafından yazılan, “GNU Genel Kamu
Lisansı (GNU General Public License)”, ilk özgür telif lisansı olarak
kabul edilebilir.
Öte yandan, Xiph.Org Foundation tarafından yürütülen bir özgür
yazılım ve açık kaynak projesi başlatıldı ve bu proje “Ogg
Vorbis” olarak isimlendirildi. Bu proje de özgür telif hareketine
destek vermektedir.
Özgür telif, kısacası, bir bilgisayar programının tüm değiştirilmiş ve
genişletilmiş sürümlerini özgür kılmaktır. Böylece, bilgisayar programının
diğerleri tarafından yasal olarak kullanımı garanti altına alınmaktadır.
ÖZGÜR TELİF (COPYLEFT) YÖNTEMLERİ
Özgür telif, aslında özgür yazılımların ayırt edici bir özelliği olarak Kabul
edilebilir. Öte yandan, bazı özgür yazılım lisanslarının özgür telifleri yoktur;
çünkü bilgisayar programının lisansına sahip olanlar, bu çalışmadan
türetilmiş olan çalışmaların aynı lisans altında dağıtılmasını
istememektedirler.
2010 yıllara gelindiğinde halde, hala hangi tür lisansın kullanıcılara daha çok
özgürlük tanıdığı tartışılmaktadır. Bu oldukça karmaşık bir konudur; çünkü
özgürlüğün kimin özgürlüğü olduğu açık ve net bir şekilde tanımlanmak
zorundadır; ayrıca, özgürlüğün nasıl maksimize edileceği ve kullanıcıların
bundan nasıl yararlanacağı, kişilere ve kurumlara göre değişebilmektedir.
7
Örneğin, GNU Özgür Dokümantasyon Lisansı’nda, bilgisayar programcıları
kendi çalışmalarının belli bölümlerine kısıtlama getirebilirlerken; bazı
kısımlarını tamamen özgür telif hareketi kapsamında kullanıcılara
sunabilmektedirler. Alandaki uygulamalar incelendiğinde üç çeşit özgür telif
yöntemi olduğu gözlenmektedir: 1) Güçlü özgür telif ve zayıf özgür telif; 2)
tüm özgür telif veya kısmi özgür telif ve 3) eşit haklara sahip (share-alike)
özgür telif.
Güçlü Özgür Telif ve Zayıf Özgür Telif
Bir özgür telif uygulamasının gücü, bir bilgisayar programı üzerine, üretici
ve kullanıcı arasında yapılan anlaşmayla, kullanıcıya ne kadar fazla ve
genişletilmiş hakların sunulduğuna bağladır. Bu bağlamda, zayıf özgür telif,
bir bilgisayar programı üzerinde kullanıcıya çok fazla söz hakkı tanımaz. Bu
tür özgür telif, genellikle, yazılım kütüphaneleri tarafından kullanılır.
Böylece, kütüphane özgür telif lisansı kapsamında yasal bir izin istemeden
çalışmaları diğer kütüphanelere bağlantısını yapabilmektedir. Zayıf özgür
telif kapsamındaki bir yazılım üzerinde yapılabilecek tek değişiklik,
yazılımın kendinde ya da bağlantısında değil, lisansında yapılabilecek
değişikliktir. Bu durum, bilgisayar programının özgür telife karşı olan
kütüphanelere de dağıtılmasına olanak sağlar. Böylece, yeniden lisanslamaya
gerek duyulmadan bilgisayar programının dağıtımı yapılabilir.
Yukarıda da söz edildiği gibi, “GNU Genel Kamu Lisansı (GNU General
Public License)”, özgür telif alında bilinen en iyi uygulamadır. “GNU İkinci
Derece Genel Kamu Lisansı (GNU Lesser General Public License)” ve
“Mozilla Kamu Lisansı (Mozilla Public License) uygulamalarında zayıf
özgür telif yöntemini kullanmaktadırlar.
“Tasarım Bilim Lisansı (Design Science License)” ise güçlü özgür telif
yöntemine iyi bir örnektir. Bu lisans, herhangi bir yazılım ya da dokümana
(sanat, müzik, spor, fotoğraf, video, vb.) uygulanabilmektedir. Free Software
Foundation Web sayfasında, “Tasarım Bilim Lisansı (Design Science
License)” yer almaktadır.
Tüm Özgür Telif ve Kısmi Özgür Telif
Tüm özgür telif, bilgisayar programının tüm parçalarının özgür telif lisansı
altında modifiye edilmesi ve dağıtılmasına izin verir. Kısmi özgür telif ise
bilgisayar programının bazı kısımlarının özgür telif lisansı altında modifiye
edilmesi ve dağıtılmasına izin verir.
8
Örneğin, GNU Pojesi’nde yer alan bazı bilgisayar programları tüm özgür
telif haklarını kullanırken; bazılarıysa kısmi özgür telif lisansından
yaralanmaktadırlar.
Bu çerçevede, kısmi özgür telif uygulamaları, “Özgür Yazılım Lisansı (Free
Software Licences)” uygulamalarından farklıdır; çünkü kısmi özgür telif
uygulamaları gerek kaynak kodlarının kullanılması gerek bu kaynak
kodlarının modifiye edilmesinde, her bir kullanıcıya aynı hakları
tanımayabilir. Burada önemli olan, bilgisayar yazılımı geliştiren kişinin
diğer kullanıcılara ne tür haklar tanıyacağı, özgür telif lisans ölçütleri
çerçevesinde saptamasıdır.
Eşit Haklara Sahip (Share-alike) Özgür Telif
Eşit haklara sahip özgür telif yönteminde, orijinal çalışmaya ilişkin her türlü
özgürlük kullanıcıya sağlanır.
Aslında her bir özgür telif yöntemi bir “Share alike” uygulamasıdır; ancak
eşit haklara sahip özgür telif uygulamasında lisans sahipleri daha sonrasında
bazı kurallar getirilebilir. Örneğin, bilgisayar programının reklam amaçlı
kullanımın kısıtlanabilir.
Bir başka sınırlama ise her tasarımcı çalışmasının tamamını diğerleriyle
paylaşmak istemeyebilir. Öte yandan, bazı eşit haklara sahip özgür telif
yöntemi, bilgisayar yazılımcısının tüm programını diğerleriyle paylaşmasını
isteyebilir. Bu çerçevede, bilgisayar programcısı, işbirliği yaptığı şirket
kendi kaynak kodları üzerinde değişiklik yapsa bile; bu kodlara ulaşma ve
yeniden değişiklik yapma hakkına sahiptir.
Yukarıdaki açıklamaların çerçevesinde, özgür telif yöntem ve uygulamaları
bilgisayar yazılımcısına, şirkete ve bilgisayar programı kullanıcılarına
sağlanan özgülükler açısından dört düzeyde ele alınabilir:
Özgürlük 0 Bilgisayar programını kullanma özgürlüğü
Özgürlük 1 Bilgisayar programı üzerinde çalışma
özgürlüğü
Özgürlük 2 Bilgisayar programını kopyalama ve
diğerlerine dağıtma özgürlüğü
Özgürlük 3 Bilgisayar programını modifiye etme
özgürlüğü ve modifiye edilmiş çalışmayı ve türetilmiş
yeni ürünü dağıtma özgürlüğü
9
ÖZGÜR TELİF (COPYLEFT)
HAREKETİNİN İDEOLOJİSİ VE ELEŞTİRİSİ
Özgür telif hareketinin babası sayılan Richard Stallman, aynı zamanda bu
uygulamanın ideolojisini de oluşturmuştur. Stallman, özgür telif hareketi
üzerine yaptığı çok sayıda konuşmada “Yazılım Patentlerinin Tehlikeleri
(The Dangers of Software Patents)" ve "Bilgisayar Ağı Çağında Telif Hakkı
ve Toplum (Copyright and Community in the Age of Computer Networks)"
gibi önemli konulara değinmiştir.
Bununla birlikte, Stallman ve kar amacı gütmeyen “Özgür Yazılım Vakfı
(Free Software Foundation)” telif haklarına (copyright) tamamen karşı
değildirler. Öte yandan, Stallman tarafından başlatılan bu hareket telif
hakları karşı atılmış ilk ciddi adım olarak algılanmalıdır. Bu bağlamda,
özgür telif hareketini destekleyenler, açık kaynak yazılımlarını daha az
düzeyde aşırı tutucu hareketlerle yönlendirilen olmaktansa, daha barışçıl
hareketlere dönüşen ideolojiler olduğunu kabul ederler.
Özgür telif hareketi, basit ve üniter bir ideoloji değildir. Özgür telif
hareketinde önemli olan nokta, üretilen, dağıtılan ve modifiye edilen ve
yeniden dağıtılan bilgisayar programlarının, benzer özgür telif lisansları
altında koruma altına alınmasıdır. Öte yandan, LibreSociety gibi gruplar
özgür telif uygulamalarında “Yaratıcı Ortak Alan (Creative Commons)” türü
uygulamalara tamamen karşıdırlar; çünkü LibreSociety her türlü ürünün
metalaştırılması ve kapitalistleştirilmesine karşıdırlar. Bilindiği üzere,
“Yaratıcı Ortak Alan (Creative Commons) amacına ulaşmak için bilgisayar
programı tasarımcılarına, yasanın kendilerine tanıdığı kimi hakları kamuyla
paylaşabilmelerine olanak sağlayan, özel olarak hazırlanmış telif lisansı
sözleşmeleri önermektedir.
Stallman tarafından kurulmuş olan “Özgür Yazılım Vakfı (Free Software
Foundation)” daha barışçıl bir yol izleyerek, türetilmiş her bir çalışmanın
özgür telif lisansı kapsamında dağıtımına zorlamaz. Bu bağlamda, özgür telif
hareketine gelen en büyük eleştiri, türetilmiş bir bilgisayar programının
mutlaka özgür telif lisansı çerçevesinde koruma altına alınması
zorunluluğudur.
Özgür telif lisanslarını, bir çeşit, “virüs (viral) telif hakları lisansı” olarak
kabul eden gruplar da vardır. Onlara göre, programın bir parçası bile özgür
telif lisansı ile koruma altına alındıysa, ürünün diğer bölümleri de bu
10
haklardan yararlanacaktır. Öte yandan, bu yaklaşımdaki sorun, bazı
bilgisayar programlarının bazı parçaları (örneğin, kaynak kodları, vb.)
tasarımcısı tarafından telif hakları güvencesi altına alınırken; bazı parçaları
(örneğin, yazılımın modifiye edilmesi, vb.) özgür telif lisansı kapsamında
yapılandırılabilmektedirler. Bu durumda, yapıtın tümünün özgür telif lisansı
güvencesi altında olduğunu söylemek, doğru bir yorum olmayacaktır.
ÖZGÜR TELİF (COPYLEFT)
HAREKETİNİN BUGÜNÜ VE GELECEĞİ
Özgür telif yeni bir fikir değildir; fakat Internet sayesinde giderek artan ve
genişleyen olanaklarla geniş kitlelere ulaşmaya devam etmektedir. Yaklaşık
35-40 yıldır gündemde olmasına karşın, özgür telif hareketi yeni bir fikir
sayılabilir ve farklı değişim ve gelişmelere açıktır.
“Yaratıcı Ortak Alan (Creative Commons)” gibi Internet-tabanlı
organizasyonlar, tasarımcısının orijinal çalışmasını kontrol altına alarak,
çalışmanın diğerlerine dağıtılması ve kullanılmasını sağlamayı
amaçlamaktadır.
Özgür telif hareketi çerçevesinde, farklı lisanslar geliştirilebilir ve
uygulamaya konulabilir. Böylece, bilgisayar program ve yazılımlarının
orijinaline sadık kalınarak ve tasarımcısına atıf yapılarak, modifiye edilmesi
ve dağıtılmasına ilişkin standartların oluşturulmasına olanak sağlanabilir.
Özgür telif hareketinde, bazı kurumlar çok daha radikal adımlar atarak, “açık
kaynak” uygulamalarına ilişkin, çok daha barışçıl bir kültürün
oluşturulmasına olanak sağlamaya çalışmaktadırlar. Bu bağlamda, özgür telif
hareketini destekleyen gruplar, diğerlerinden farklarını ortaya koyarak ve
fikirlerini paylaşarak, büyümeye ve yayılmaya devam etmektedirler.
2010 yıllarda bazı özgür telif taraftarları, bu hareketin telif hakları
(copyright) uygulamalarının sonunu getirdiğini savunmaktadırlar. Diğer
özgür telif taraftarlarıysa, bu hareketin yasal çerçeve içerisinde ve telif
haklarıyla eşgüdümlü olarak çalışan bir araç olarak görmektedirler.
Gelecekte özgür telif hareketi, orijinalinden türetilmiş çalışmalar üzerine pek
çok tartışmayı da gündeme getirecek gibi görünmektedir.
11
Özgür telif hareketini şekillendirebilecek gelecekte yapılacak bir başka
önemli tartışma ise özgür telifle lisanslanmış bir çalışmanın ticari olarak
sömürülmesinin nasıl engelleneceği konusudur.
Bilindiği gibi, Linus Torvalds tarafından geliştirilen Linux işletim sistemi
hem açık kaynak hem de ticari olarak kullanımdadır. Linux, özellikle
Microsoft ürünlerine bağımlı olmak istemeyen, bu ürünlere para ödemek
istemeyen ve daha güvenli ürünler kullanmak isteyen devlet ve devlet
bağlantılı kurumlarda yaygın olarak kullanılmaktadır.
Özgür telif lisanslar gelecekte de popülerliklerini koruyacaktır. Söz konusu
bu hareket ne bir çılgınlık ne de belli bir süre sonunda önemini yitirecek bir
fikir değildir. Şu andaki tüm göstergeler, özgür telif hareketinin çok başında
olunduğunu ve daha alınması gereken pek çok mesafe bulunduğunu
göstermektedir.
SONUÇ
Özgür telif hareketinin gerçek ortamlarda, iki farklı uygulaması olduğu
gözlenmektedir: 1) telif hakları yasa ve uygulamalarına tamamen karşı
çıkarak ve bu uygulamaları tamamen ortadan kaldırmaya çalışarak;
bilgisayar programcısı ve kullanıcılarının (gerek şirket gerekse bireysel)
haklarını güvence altına alan ve ürünlerin dağıtılması ve değiştirilmesine
olanak sağlayan sistem; ve 2) telif hakları yasası ve uygulamaları
çerçevesinde ve bu uygulamalarla uyum içinde bilgisayar programının
kullanımı, dağıtımı ve değiştirilmesine ilişkin ölçütler geliştirmek.
Bilgisayar programının tamamen kamusal alanda özgürce kullanıma sunulup
sunulmayacağı tasarımcısına bağlıdır. Öte yandan, bilgisayar programı
tasarımcısının emeğine saygı göstermek ve orijinal yazılıma her zaman atıfta
bulunmak için, özgür telif hareketi kapsamında lisanslanan program,
diğerlerinin kullanımına güvenle sunulabilir. Böylece, her bir yapıt için
geliştirilen ölçütler, genel bir özgür telif şeması oluşturulmasına da yardımcı
olabilir. Özgür telif hareketi kapsamında dağıtılan, yayılan ve değiştirilen
bilgisayar programlarını çok sayıda kişinin yasal ve özgürce kullanılması
sağlanmış olabilir.
Bu bağlamda özgür telif lisansları çift taraflı lisanslar olmak zorundadır. Bir
başka deyişle hem tasarımcısı hem de kullanıcısını koruyacak nitelikte
düzenlenmelidirler. Bu tür çift taraflı lisanslar, aynı zamanda, “virüs (viral)”
12
lisanslar olarak da adlandırılırlar; çünkü bir kez yapılandırıldıklarında kendi
kendilerine varlıklarını sürdürme ve yayılma eğilimindedirler.
Öte yandan, adil kullanım koşulları altında, 2010’lu yıllara gelindiğinde
özgür telif, kullanımda olan telif haklarının yerini almaktadır. Bu nedenle,
kendi çalışmalarında özgür telif kapsamından yararlanan herhangi biri,
kendine uygun olan bir özgür telif lisansını seçerek veya kendi özgür telif
ölçütlerini kullanarak özgür olmayı seçebilir.
Kısacası, telif hakları (copyright) bilgisayar tasarımcısına ürününü her
bağlamda kontrol etme hakkını tanırken; özgür telif hareketinin temel amacı
tüm kullanıcılara ürünlerini modifiye etme, dağıtma ve yayma konusunda
özgürlük tanımaktadır.
Tüm bu tartışmaların çerçevesinde, özgür telif hareketi uzaktan eğitim
alanında, sadece, bilgisayar programları çerçevesinde ele alınmamalı, aynı
zamanda uzaktan eğitim için oluşturulan içeriklerin öğrenenlere ulaştırılması
ve dağıtılmasında; bu içerikleri edinen kullanıcıların içerikleri modifiye etme
ve türetilmiş içerikleri üçüncü şahıslara dağıtma ve yayma hakları
kapsamında da ele alınmalıdır. Böylece, geleneksel okul sisteminde olduğu
gibi, bilgi ayrıcalıklı grupların değil, herkesin ulaşabileceği ve edinebileceği
bir kapsama taşınmış olur.
KAYNAKÇA
Dennis, A. (1976). Design notes for TINY BASIC. SIGPLAN
Notices (ACM), 11(7), 25–33.
Dinkgrave, R. M. (2005). Copyleft. TC 477: Global Media Course Notes.
Michigan State University.
Einhorn, M. A. (2004). Media, Technology and Copyright. Cheltenham, UK:
Edward Elgar.
Gillespie, T. (2007). Wired Shut. Cambridge, MA: The MIT.
GNU Operating System (2008). http://www.gnu.org. Free Software
Foundation.
13
Goss, A. K. (2007). Codifying a Commons: Copyrıght, Copyleft, and the
Creative Commons Project. 18 Haziran 2012 tarihinde İnternet adresinden
ulaşıldı.
Hall, G. Brent (2008). Open Source Approaches in Spatial Data Handling.
New York, NY: Springer.
Heffan, I. V. (1997). Copyleft: Licensing Collaborative Works in the Digital
Age. Stanford Law Review, 49(6), 1487-1522.
McGowan, D. (2005). Legal Aspects of Free and Open Source Software. In
Joseph Feller, Brian Fitzgerald, Scott A. Hissam, Karim R. Lakahani
(eds), Perspectives on Free and Open Source Software. Cambridge, MA:
MIT.
YAZARA İLİŞKİN
Doç. Dr. Gülsün EBY, Anadolu Üniversitesi, Eskişehir.
Doç. Dr. Gülsün EBY, Anadolu Üniversitesi AÖF
Uzaktan Öğretim Bölümünde öğretim üyesi olarak
görev yapmaktadır. Doktora ve doktora sonrası
çalışmalarını ABD’de Uzaktan Eğitim alanında
tamamlayan Dr. EBY, aynı zaman da Ahmet Yesevi
Üniversitesi, Mühendislik Fakültesi Bilgisayar
Mühendisliği Bölümü’nde lisans öğrenimi de devam
etmektedir. Dr. EBY eleştirel pedagoji tabanlı esnek
ve ekolojik çevrimiçi öğrenme ve iletişim
ortamlarının
tasarımı
üzerine
çalışmalarını
sürdürmektedir.
Doç. Dr. Gülsün EBY
Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
Uzaktan Öğretim Bölümü, Ofis 622
26470 Eskişehir, Türkiye
İş Tel: + 90 (222) 335 05 80 / Ext. 2466
E-posta: gkurubac@anadolu.edu.tr ya da gulsun.eby@gmail.com
14
AÇIK VE UZAKTAN ÖĞRETİMDE
E-ÖĞRENME ARAÇLARI VE YENİ
YÖNELİMLER
Araş. Gör. Dr. Mehmet FIRAT
Anadolu Üniversitesi,
Açıköğretim Fakültesi, Eskişehir
mfirat@anadolu.edu.tr
Yard. Doç. Dr. Işıl KABAKÇI YURDAKUL
Anadolu Üniversitesi,
Eğitim Fakültesi, Eskişehir
isilk@anadolu.edu.tr
ÖZET
Bilgisayar ve internet teknolojileri profesyonel, akademik, ticari ve bireysel
yaşamla hiç olmadığı kadar bütünleşmiş durumdadır. Ayrıca bu
teknolojilerin eğitim ve öğretim amaçlı kullanılması her geçen gün daha da
yaygınlaşmaktadır. Bunun en temel sebeplerinden biri bilişim
teknolojilerinin e-öğrenme araçlarıyla birlikte öğrenme deneyimlerine zaman
ve mekandan bağımsız, esnek, etkileşimli ve yenilikçi bir yapı
kazandırmasıdır.
Bilgisayar ve internet teknolojilerinin yaygınlaşmasıyla birlikte elektronik
ortamda öğrenme fikri dünya çapında büyük ilgi görmüştür. Artık e-öğrenme
araçları hemen herkes tarafından daha kolay ulaşılmakta ve kullanılmaktadır.
Bunun temel sebebi ise iyi yapılandırılmış bir e-öğrenme ortamında öğrenme
sürecini destekler biçimde enformasyon ve eğitsel içeriğin her zaman ve her
yerden ulaşılabilir olmasıdır. Bu nedenle e-öğrenme teknolojileri ve bu
teknolojilere ilişkin gelişmeler bireylerin e-öğrenme materyallerine olan
taleplerini arttırdığı gibi eğitsel tasarımı, açık ve uzaktan öğretimle uğraşan
eğitimciler için önemli bir beceri haline getirmiştir. Böylece e-öğrenme
teknolojileri açık ve uzaktan öğrenme sistemlerinin önemli bir bileşeni
olarak daha fazla bütünleşmektedir.
Bu bölümde e-öğrenme ve e-öğrenmede meydana gelen dönüşümlerle
birlikte açık ve uzaktan öğretimde kullanılan e-öğrenme araçları ve bu
15
araçların e-öğrenme amaçlı kullanım potansiyelleri irdelenmiştir. Bu
kapsamda bölüm içerisinde e-öğrenmenin kavramsal ve uygulama boyutları,
e-öğrenmenin geçirdiği dönüşümler, yaygın olarak kullanılan e-öğrenme
araçları ve bu araçların açık ve uzaktan öğretimde kullanım potansiyelleri
incelenmiştir.
GİRİŞ
Bilgisayar ve internet teknolojileri, profesyonel, akademik, ticari ve bireysel
yaşamın bir parçasıyla değil, artık yaşamın kendisiyle bütünleşmiş
durumdadır. Özellikle bu teknolojilerin eğitim ve öğretim amaçlı
kullanılması her geçen gün daha da yaygınlaşmaktadır. Çünkü bu
teknolojiler, öğrenmeye yönelik kurslar, seminerler, tartışma forumları ve
diğer yaklaşımlara geniş bir alan sağlamakta ve öğretmen ve öğrenci
arasındaki etkileşime yenilikçi yaklaşımlar sunmaktadır (Singh, Agarwal ve
Vipat, 2011). Bu nedenle e-öğrenme teknolojileri ve bu yöndeki gelişmeler
eğitsel tasarımı açık ve uzaktan öğretimle uğraşan eğitimciler için önemli bir
beceri haline getirmiştir.
Artık e-öğrenme araçları farklı çalışma alanlarındaki bireyler tarafından daha
kolay ulaşılmakta ve kullanılmaktadır. Böylece e-öğrenme teknolojileri açık
ve uzaktan öğrenme sistemlerinin önemli bir bileşeni olarak daha fazla
bütünleşmektedir. Çünkü iyi yapılandırılmış bir e-öğrenme ortamında
öğrenme sürecini destekler biçimde enformasyon ve eğitsel içerik her zaman
ve her yerden ulaşılabilir durumdadır. e-öğrenme teknolojileri, dünyada açık
ve/veya uzaktan eğitim uygulamaları yaygınlaştıkça daha fazla kullanım
alanı bulmakta ve buna paralel olarak hızlı bir gelişim süreci geçirmektedir.
E-öğrenme
Genel olarak e-öğrenme (elektronik öğrenme), öğrenme ortamı bilgi
teknolojileri olduğunda kullanılan bir kavram olarak karşımıza çıkmaktadır.
Digital Strategy (Dijital Strateji) sözlüğüne göre e-öğrenme: “dijital içerik ve
araçlar tarafından desteklenen öğrenmedir ve genellikle öğrenen-öğreten
veya öğrenen-öğrenen çevrimiçi etkileşimi gibi farklı etkileşim formları
içerir.”
Başka bir tanımda ise e-öğrenme “bireyselleştirilmiş, kapsamlı, dinamik ve
gerçek zamanlı içeriklerin sunulduğu yüksek hızda değerler zinciriyle
16
bütünleştirilmiş tam zamanında eğitim” olarak tanımlanmaktadır (Drucker,
2000).
E-öğrenmeyle ilgili farklı tanımlamalar yapılsa da bu tanımlarda e-öğrenme
için sıklıkla vurgulanan bazı özellikler öne çıkmaktadır. Bu özellikleri şu
şekilde sıralamak mümkündür (Woodall, 2001);
E-öğrenme gerçek içeriklerin oluşturulduğu dinamik bir
süreçtir. Öğretim anında ve bağlantılı olmalıdır.
Sürekli içerik ve uzman önerisi gerekli olduğundan dolayı eöğrenmenin en iyi teknoloji kullanımıyla gerçek zamanda
oluşması gerekir.
E-öğrenmenin görevi içten ve dıştan farklı kaynakları bir
araya getirmektir.
E-öğrenmenin gücü internetle sağlanan bireyselleştirme
yaklaşımından gelir.
E-öğrenme’de Dönüşümler
Bilgisayar ve internet teknolojilerinin yaygınlaşmasıyla birlikte elektronik
ortamda öğrenme fikri dünya çapında büyük ilgi görmüştür. 1960’larda
bilgisayarların ortaya çıkmasından günümüze kadar e-öğrenme çabalarını üç
büyük dönüşüm temelinde incelemek mümkündür. Öğretimi desteklemek
amacıyla temel becerilerin öğretilmesinde alıştırma ve pratiğe dayanan
eğitim yazılımlarıyla başlayan elektronik ortamda öğrenme yönelimi
özellikle 1991’de www’ya kavuşan İnternet’in anında iletişim olanaklarıyla
büyük bir ivme kazanmıştır. Böylece bilgisayar tabanlı eğitim yazılımları
yerini sunucu tabanlı Öğrenme Yönetim Sistemlerine (Learning
Management Systems-LMS) bırakmıştır. Dolayısıyla içerik oluşumu ve
kontrolü de CD-ROM’dan Web tabanlı yazılım dillerine yükselmiştir.
Dijital ortamda eğitim süreçlerinin yaygınlaşmasıyla birlikte Web 2.0
teknolojileriyle içerik yönetimine hemen her alanda duyulan ihtiyaç öğrenme
ve içerik yönetimine ilişkin birbirinin özelliklerini kapsayan çok sayıda
uygulama alanının türemesine neden olmuştur.
Bu da içerik yönetim sistemi (Content Management Systems-CMS),
öğrenme yönetim sistemi (LMS) ve öğrenme içerik yönetim sistemi
(Learning Content Management Systems-LCMS) gibi sınırları kesin olarak
belirli olmayan iç içe geçmiş kavramların ortaya çıkmasına sebebiyet
vermiştir. Ancak burada daha geniş kapsamlı bir kavram olarak düşünülen
öğrenme yönetim sistemi (LMS) şemsiye bir kavram olarak kullanılmıştır.
17
Her gün yenisi eklenen AJAX, SOA, XML, RDF, Widget ve Jscript gibi
İnternet teknolojileri kullanıcılarına yüksek derecede etkileşim ve iletişimin
yanında içeriği değiştirilebilir, tekrar kullanılabilir ortamlar sağlamaktadırlar
(Fırat, 2009). Bu teknolojilerin sağladığı arkadaşlık siteleri, wikiler, bloglar,
video paylaşım siteleri ve folksonomiler (RSS, Atom, FOAF vb.) gibi sosyal
web uygulamaları ikinci nesil İnternet hizmetleri olarak karşımıza
çıkmaktadır. Böylece Blackboard, WebCT ve Moodle gibi uygulamalarda
sosyal web eklentilerinin adaptasyonu için yoğun bir çabanın sarf edildiği
görülmektedir. İster sistemle bütünleştirilmiş olsun ister ek uygulama olarak
verilsin, LMS’lerin çoğunda tartışma forumlarına, sohbet odalarına, bloglara,
wikilere ve diğer sosyal web araçlarına yer verilmeye çalışılmaktadır. Yine
de sunucu tabanlı bu uygulamaların sürekli bireyselleşen İnternet
teknolojilerinin sağladığı yeniliklere yeterince adapte olduğunu söylemek
mümkün değildir.
E-öğrenme Uygulamaları
Günümüzde LMS’lerle birlikte sıklıkla kullanılan e-öğrenme uygulamaları
dijital kütüphane ve bilgi gösterim araçlarıdır (Marshall, vd., 2003). Bu
araçlar genellikle bilgi erişim süreçlerinin farklı aşamalarına vurgu yaparlar.
Dijital kütüphane araçları, kaynak erişimine yoğunlaşan araçlardır. Dijital
kütüphane araçları kullanıcıların büyük dijital materyal yığınları içerisinde
doğru olan enformasyona erişmelerini sağlarlar. Greenstone, NSDL, NAND,
Dienst ve SFX gibi dijital kütüphane araçları kullanıcıların konuyla ilgili
özel koleksiyonlara veya kaynaklara ulaşmak için özel sorgulamalar
yapmalarına olanak tanırlar.
Bilgi gösterim araçları ise öğrenenlerin görsel olarak bilgileri gözden
geçirme, tutma ve bu bilgileri geliştirmelerine yardımcı olan araçlardır. Bu
araçlar, öğrenenlerin işlediği ve kazandığı bilgi, beceri ve kavramların
anlamsal gösteriminde kullanılarak öğrenenin uzamsal bilgi gösterim
sürecine aktif bir şekilde katılmasını sağlarlar (Saad ve Zaghloul, 2002).
E-ÖĞRENME ARAÇLARI VE YENİ YÖNELİMLER
Günümüz açık ve uzaktan öğretim sistemlerinde sıklıkla kullanılan yaygın eöğrenme araçlarını; Kişisel Bilgisayarlar (PC), Cep Bilgisayarları (PDA),
Cep Telefonları, MP3 Çalarlar, CD-DVD ROM’lar, Eğitsel Yazılımlar, IP
TV, 3D Sanal Dünyalar, Eğitsel Simülasyonlar, Oyunlar, Tartışma ve İlan
Panoları, Video Konferanslar, E-postalar, Bloglar, Wikiler, Chat
programları, Konu Haritaları, Sanal Sınıflar, Ofis araçları, Çoklu Ortamlar,
18
Eğitsel Animasyonlar, IP Telefon (VoIP), E-Portföyler, Web Siteleri, EKitaplar, Kavram Haritaları, Eğitsel Oyunlar, Canlı Video Dersleri,
Podcastlar ve Uyumluluk Ekleri olarak sıralamak mümkündür. Bu başlık
altında e-öğrenme araçlarının e-öğrenme amaçlı kullanımlarıyla ilgili
bilgilerle birlikte bazı önemli e-öğrenme eğilimlerine yer verilmiştir. Açık ve
uzaktan öğretim amaçlı kullanılabilen e-öğrenme araçlarına bakıldığında
cihazlar, sosyal Web uygulamaları ve eğitsel yazılımların ön plana çıktığı
görülmektedir. Bununla birlikte alanyazında e-öğrenme araçlarının aşağıda
Şekil 1’de görüldüğü gibi birleştirme ve dağıtma araçları, hızlı e-öğrenme
araçları, simülasyon araçları, medya araçları ve e-öğrenme geliştirme
araçları olmak üzere beş başlık altında değerlendirildiği görülmektedir
(Bruce, Clothier, Miller, Nguyen, Schlenker ve Wexler, 2008).
Simülasyo
n araçları
Birleştirme ve
dağıtma araçları
Hızlı e-öğrenme
araçları
Medya
araçları
Geliştirme
araçları
Şekil 1.
E-öğrenme araçlarının toplandığı kategoriler
19
Kişisel bilgisayarlar günümüzde e-öğrenme uygulamalarının üretilmesi,
çalıştırılması ve paylaştırılması amacıyla en yaygın kullanılan araçlardır.
Kişisel bilgisayarlardan ulaşılabilen e-öğrenme ortamları hızla yaygınlaşmış,
kullanıcıların Web ortamında istedikleri bilgilere ulaşmasını sağlamak için
çeşitli veri tabanları, arama motorları ve hatta birçok arama motorundan elde
edilen sonuçları bir arada veren meta arama motorları geliştirilmiştir. Ancak
yakın bir gelecekte öğrenme hizmetlerinin sunulmasında cep telefonları,
tablet bilgisayarlar ve diğer mobil cihazların yoğun olarak kullanılacağını
söylemek mümkündür (Carabaneanu, Trandafir ve Mierlus-Mazilu, 2006).
Buna paralel olarak e-öğrenme uygulamalarının dijital ortama daha hızlı
adapte edilmesi, esnek bir yapıya kavuşturulması, ulaşılabilir olması ve
farklı teknolojik altyapıları desteklemesi özelliklerinin ön plana çıkacağı
düşünülebilir.
Yenilenen teknoloji, katlanarak artan enformasyon ve dünyayı sıkıştırıp
adeta bir köy haline getiren iletişim olanakları, bireye alışkın olduğu iletişim
ortamlarının dışında üç boyutlu (3D) sanal dünyalar gibi çok daha hızlı,
değişken, iletişim temelli ve yüksek derecede etkileşim potansiyeline sahip
yeni nesil öğrenme çevreleri sunmaktadır. Sanal dünya uygulamaları üç
boyutlu görsel ortamların ötesinde bireylerin başka bireylerle iletişim
kurduğu, farklı iletişim ağlarının birbirine bağlandığı ve iletişim ağlarının
oluşturulduğu yeni gelişkin sosyal ağlardır (Joseph, 2007).
3 boyutlu (3D) sanal dünya uygulamaları sağladıkları çoklu ortam desteği ve
kişi özel olma çabalarıyla geleceğin yaygın e-öğrenme ortamları olarak
görülmektedir. Bu bağlamda 3D sanal dünya uygulamalarının e-öğrenme
amaçlı kullanılmasının önemli bir potansiyele sahip olduğunu söylemek
mümkündür.
Web 2.0 olarak da bilinen sosyal Web teknolojileri, öğrenme ve öğretimin
ağ teknolojileri üzerinden gerçekleştirilmesi sonucunda günümüzde eöğrenme devrimi olarak en son ve en yaygın eğitim trendlerinden biri haline
gelmiştir (Welsh, Wanberg, Brown & Simmering, 2003).
Bunun sebebi ise e-öğrenmeyle birlikte kısa sürede ve daha ucuza geniş
kitlelere uygun eğitimin önünün açılmış olmasıdır. Bununla birlikte son
dönemlerde e-öğrenmeyle ilgili çevrelerde içeriğin öğrenen tarafından
kullanılması ve dağıtılmasının içeriğin nasıl tasarlandığından daha önemli
olduğu anlaşılmıştır (Chatti & Jarke, 2007). Bu da Web 2.0 veya sosyal web
20
dönüşümüyle ortaya çıkan sosyal ağ yapılarında e-öğrenmenin potansiyelini
ortaya koymaktadır.
Web teknolojileriyle birlikte bilgi hiç olmadığı kadar değer kazanmıştır.
Dahası sadece bilginin kendisi değil bilgiye hızla ulaşma, bu bilgiyi
yapılandırma, yönetme ve dağıtma fonksiyonları da en az bilginin kendisi
kadar değer kazanmıştır (Fırat ve Kuzu, 2011). Ancak geleneksel Web
ortamında esneklikler sağlansa da ulaşılan bilgilerin seçilmesi,
ilişkilendirilmesi
ve
anlamlandırılması
işlemleri
hala
bireyin
sorumluluğundadır. Tim Berners-Lee önderliğinde bir grup araştırmacı, 2001
yılında “The Semantic Web” adlı çalışmalarıyla Web ortamındaki bu
gereksinimleri gidermek ve bilginin anlamlandırılmasında bilgisayarlara
aktif rol vermek amacıyla “Semantic Web” adında, Web’in yeniden
yapılandırılmasını öngören yeni bir çalışma alanının önünü açmışlardır.
Burada Semantik Web bazı açılardan küresel bir veri tabanına benzeyen bir
veri Web’i olarak tanımlanmıştır. Diğer bir ifadeyle Semantik Web şimdiye
kadar Web ortamında farklı alanlara dağılmış bilgilerin bir yapboz’un
parçaları gibi bir araya getirilmesi ve tekrar kullanılmak üzere birleştirilmesi,
anlamlandırılmasıdır.
Web 3.0 olarak da bilinen anlamsal web yeni ve ayrı bir web olmayıp,
bilgilere iyi tanımlanmış anlamların verildiği, bilgisayarların ve insanların
Web ortamındaki bilgileri anlamlandırmak için birlikte çalışmalarına imkân
veren bugünkü Web’in devamı niteliğindedir (Berners-Lee, Hendler ve
Lassila, 2001). Tim Berners-Lee önderliğinde kurulan ve bağımsız bir
kuruluş olan W3C (World Wide Web Consortium) olmak üzere
Massachusetts Teknoloji Enstitüsü (MIT), Hewlett-Packard (HP),
International Business Machines (IBM) ve kullanıcı tabanındaki bazı
topluluklar Semantik Web’le ilgili standart belirleme ve teknoloji geliştirme
çalışmaları sürdürmektedirler. Semantik Web’in özellikle çok fazla bilginin
içinde istenilen bilginin araştırılması gibi rutin bir işlemde bilgisayarların
kullanılmasının insanlar üzerindeki önemli bir yükü kaldırma potansiyeline
sahip olduğunu söylemek mümkündür.
İnternet teknolojileri ve dolayısıyla e-öğrenme ortamlarını bir sistem
dâhilinde güncellemek, sistemin bir bölümündeki değişiklik tüm sistemin
yeniden gözden geçirilmesini veya değiştirilmesini gerektirdiği için, oldukça
zordur. Ancak bu durum bireyselleştirilebilir e-öğrenme araçları için geçerli
değildir. Bir Web tarayıcısına her gün yeni bir eklenti kurulabilir, ya da
dijital Konu Haritasında yeni bir bağlantı veya uygulama eklenip silinebilir.
21
Bu nedenle bireyselleştirilebilir e-öğrenme araçları olarak uyarlanabilir hiper
ortamlar, dijital konu ve kavram haritalarının bireysel e-öğrenme aracı
olarak kullanışlı oldukları söylenebilir. Burada bireysel e-öğrenme,
öğrenenin istediği herhangi bir konuyla ilgili içeriği kendisinin
yapılandırması, değiştirmesi ve kendi öğrenme sürecine uyarlanmasıyla yani
öğrenme kontrolünün bireyin kendisinde toplanmasıyla ilgilidir (Fırat,
2009).
TÜRKİYE’DE E-ÖĞRENME ARAÇLARININ KULLANIMI
Yaşamboyu öğrenme anlayışının yerleşmesiyle birlikte açık ve uzaktan
eğitime olan talep arttıkça Türkiye’de de e-öğrenme araçlarının kullanımında
sayı ve çeşitlilik açısından artış görülmektedir.
Eğitimde bilgisayarları daha 15-20 yıl önce kullanmaya başladığımız
düşünüldüğünde bugün Türkiye’de yaklaşık 35 Üniversite’nin e-öğrenme
yöntemi ile Türkiye’den ve çevre ülkelerden öğrencilere eğitim veriyor
olması e-öğrenme araçlarının sağladığı gelişim hızını gözler önüne
sermektedir.
Bununla birlikte e-öğrenme ile eğitim veren üniversitelerin sayısı gün
geçtikçe artmaya devam etmektedir.
Bir buçuk milyona yaklaşan öğrenci sayısıyla sadece Türkiye’de değil, batı
Avrupa, Azerbaycan ve KKTC’ye açık ve uzaktan sistemiyle eğitim veren
Anadolu Üniversitesi Türkiye’de e-öğrenmenin gelişmesinde öncülük
etmektedir. Anadolu Üniversitesi, Türkiye'nin e-öğrenme ortamlarında en
çok içerik hazırlayan ve sunan kurumu olarak durmaktadır.
Bologna süreci kapsamında dönemlik kredili sisteme geçmeye başlayan
Anadolu Üniversitesi’nde açık ve uzaktan öğretimle eğitim veren
programlarda öğrencilere e-kitap, e-alıştırma, e-sınav, e-danışmanlık, e-sesli
kitap, e-televizyon, e-destek ve e-alıştırma hizmetleri sunulmaktadır. Son
dönemde Anadolu Üniversitesi’nde e-öğrenme içeriklerinin mobil cihazlar
tarafından da erişilebilir hale getirilmesi, e-öğrenmenin gideceği yönü
yansıtması açısından da dikkat çekicidir.
Bununla birlikte Gazi Üniversitesi, Ankara Üniversitesi, Sakarya
Üniversitesi ve Çukurova Üniversitesi de uzaktan eğitimden yararlanan
Türkiye’deki diğer üniversiteler arasında sıralanabilir.
22
Türkiye’de en sık kullanılan e-öğrenme araçların başında e-öğrenme
içeriklerinin hızlı bir şekilde tasarlanması, üretilmesi ve eğitim yönetim
sistemlerine entegrasyonu için SCORM ve AICC gibi standartlardan
yararlanan Adobe Learning Suit paketi ve içerisinde yer alan Adobe
Captivate, Adobe Flash, Adobe Presenter, Adobe Audition, Adobe
Photoshop, Adobe Dreamweaver, Adobe Acrobat ürünlerinin geldiğini
söylemek mümkündür. Bununla birlikte Türkiye’de yaygın olarak kullanılan
CMS ve LMS’ler ise Adobe Connect, Blackboard, WebCT ve Moodle’dir.
Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) 2011 yılında gerçekleştirdiği
Hanehalkı Bilişim Teknolojileri Kullanımı Araştırması verilerine göre 16-74
yaş grubunda internet kullanan bireylerin düzenli internet kullanım oranı
%89,5 olup, bu oran kentsel yerlerde %90,7, kırsal yerlerde %83,7
oranındadır. Ulaşılan bu veriler Türkiye’de internet kullanımı, dolayısıyla eöğrenme araçlarının kullanılma potansiyelinin her geçen gün arttığını
göstermektedir.
Türkiye’de e-öğrenme uygulamaları sadece eğitim kurumlarında değil aynı
zamanda şirketlerde de yoğun talep görmektedir.
Özellikle finans sektörü gibi insan faktörüne yatırıma önem veren işlerde
çalışanların eğitim düzeylerinin istenilen düzeye ulaştırılması ve bu düzeyin
sürdürülmesi gerekmektedir. Bu noktada e-öğrenme pazarını besleyen en
büyük kesim finans sektörü olmaktadır.
SONUÇ
Bu çalışmada açık ve uzaktan öğretimde yaygın olarak kullanılan e-öğrenme
araçları, e-öğrenme uygulamaları ve yeni yönelimler ele alınmıştır.
Günümüz bilgi ve iletişim teknolojilerinin eğitim amaçlı kullanılması
yaygınlaştıkça e-öğrenme araçlarının sayısı ve çeşitliliğinde de yüksek bir
artışın olduğu görülmektedir. Bu bağlamda açık ve uzaktan öğretimde
kullanılabilen e-öğrenme araçlarının değerlendirilmesi, potansiyellerinin
ortaya konması ve karşılaştırılmasına yönelik çalışmaların değer kazandığını
söylemek mümkündür.
Açık ve uzaktan öğretimde kullanılabilen e-öğrenme araçlarının gelişim
düzeyleri ve potansiyelleri dikkate alındığında aşağıda Şekil 2’de verilen eöğrenme
araçlarının
gelecekte
daha
yaygın
kullanılabileceği
düşünülmektedir.
23
Bilgi gösterim araçları
(Metaforlar, kavram ve
konu haritaları)
3D sanal dünyalar ve
oyunlar
Mobil uygulamalar (PDA,
iPad, Cep telefonu
uygulamaları)
Akıllı Web (Web 3.0)
araçları
Şekil 2.
Gelecekte e-öğrenme için daha yaygın kullanılabilecek araçlar
Bu çalışma sonucunda açık ve uzaktan öğretimde yaygın olarak kullanılan
içerik yönetim sistemleri veya öğrenme yönetim sistemlerinin yanında bilgi
gösterim araçlarının da etkili bir şekilde kullanılabileceği görülmüştür.
Elektronik ortamda enformasyonun miktarı ve çeşitliliği arttıkça öğrenenin
bu ortamlardan istenen düzeyde faydalanmaları da zorlaşmaktadır. Bu
noktada öğrenen-ortam etkileşiminin hayati önem taşıdığı anlaşılmaktadır.
24
Öğrenenin her geçen gün daha da karmaşık bir ortama dönüşen internet
ortamında ve dolayısıyla e-öğrenme ortamlarında daha etkili öğrenme
deneyimleri yaşayabilmeleri için öğrenenin ortam içerisindeki hareketinin
desteklenmesi gerekmektedir. Bu noktada bilgi gösterim araçları olarak konu
ve kavram haritalarıyla birlikte bilgisayar sistemlerinde sıklıkla kullanılan
metaforlardan faydalanılabileceği düşünülebilir. Metaforlar karmaşık veya
yeni bir olguyu tanıdık ve anlaşılması kolay başka bir olgula anlatma
özelliğine sahip oldukları için e-öğrenme araçlarının arayüz tasarımlarında
önemli katkılar sağlayabilirler.
KAYNAKÇA
Berners-Lee, T, Hendler, J. & Lassila, O. (2001). The Semantic Web.
Scientific Ameri-can, 284(5), 34–43.
Bruce, B. Clothier, P. Miller, D.A. Nguyen, F. Schlenker, B. ve Wexler, S.
(2008). e-Learning Guild 360 Report on eLearning Authoring Tools and
Software. Guild Research.
Carabaneanu, L., Trandafir, R. ve Mierlus-Mazilu, I. (2006). Trends in ELearning. Proceedings of MMT, 106-111.
Chatti, M. A. ve Jarke, M. (2007). The future of e-learning: a shift to
knowledge networking and social software. International Journal of
Knowledge and Learning, 3 (4/5), 404–420.
Digital Strategy Glossery (2008). e-learning.
http://www.digitalstrategy.govt.nz adresinden 22 Ağostos 2008 tarihinde
erişilmiştir.
Drucker, P. (2000). Need to Know: Integrating e-Learning with High
Velocity Value Chains. A Delphi Group White Paper.
Fırat, M. (2009). Bireyselleştirilebilir Bir E-öğrenme Aracı Olarak Dijital
Konu Haritaları. Gazi Bilişim Teknolojileri Dergisi, 2(3), 27-32.
Fırat, M. and Kuzu, A. (2011). Semantic Web for E-Learning Bottlenecks:
Disorientation and Cognitive Overload, International Journal of Web &
Semantic Technology (IJWesT), 2(40), 55-65.
25
Marshall, B. Zhang, Y. Chen, H. Lally, A. Shen, R. Fox , E.A. ve Cassel, L.
N. (2003). Convergence of Knowledge Management and E-Learning: the
GetSmart Experience, in Proc. JCDL'2003, Third ACM / IEEE-CS Joint
Conference on Digital Libraries, May 27-31, Houston.
Saad, A. Ve Zaghloul, A.R. (2002). Knowledge Visualization Tool for
Teaching and Learning Computer Engineering Knowledge, Concepts, and
Skills”, presented at 32nd ASEE/IEEE Frontiers in Education Conference,
Boston, MA.
Singh, T., Agarwal, S.L. ve Vipat, R. (2011). Current trends in e-learning.
Proceedings of the International Conference & Workshop on Emerging
Trends in Technology, ICWET '11, New York, USA.
Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) (2011). Hanehalkı Bilişim
Teknolojileri Kullanımı Araştırması. Sayı: 8572.
Welsh, E., Wanberg, C., Brown, K. ve Simmering, M. (2003). E-learning:
emerging uses, empirical results and future directions. International Journal
of Training and Development, 7 (4), 245-258.
Woodall, D. (2001). Evaluating e-learning solutions choosing the right elearning solution for your organization. NC: Smartforce.
YAZARLARA İLİŞKİN
Araş. Gör. Dr. Mehmet FIRAT
Anadolu Üniversitesi, Açıköğretim Fakültesi, Eskişehir.
Uzaktan Eğitim Bölümünde araştırma görevlisi olarak
çalışmaktadır. Doktorasını Bilgisayar ve Öğretim
Teknolojileri Eğitiminde kullanıcı arayüz tasarımı
alanında almıştır. Akademik ilgi alanları insane
bilgisayar etkileşimi, e-öğrenme, arayüz tasarımı,
uzaktan eğitim, öğretim tasarımı, eğitsel hiper ortamlar
ve çoklu ortamlardır.
26
Mehmet FIRAT
Açıköğretim Fakültesi, Uzaktan Eğitim Bölümü,
Anadolu Üniversitesi, 26470 Eskişehir, TÜRKİYE
Telefon: +90 222 335 0580 #2463,
Fax: +90 222 335 0633,
E-posta: mfirat@anadolu.edu.tr
Yard. Doç. Dr. Işıl KABAKCI YURDAKUL
Anadolu Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Eskişehir.
Eğitim Fakültesi, Bilgisayar ve Öğretim
Teknolojileri Eğitiminde görev yapmaktadır.
Araştırmacının alanında ulusal ve uluslararası
dergilerde yayınlanan makaleleleri, ulusal ve
uluslararası konferanslarda sunulan bildirileri,
ulusal ve uluslararası kitap ve kitap bölümleri
bulunmaktadır. Çeşitli projelerde proje yöneticisi
ve araştırmacı olarak görev alan Kabakçı
Yurdakul’un akademik ilgi alanları arasında
hizmetiçi eğitim, akademik gelişim, bilgi ve iletişim teknolojilerinin
entegrasyonu, öğretim tasarımı, internet ve çocuk yer almaktadır.
Işıl KABAKCI YURDAKUL
Eğitim Fakültesi, Bilgisayar ve Öğretim Teknolojileri Eğitimi,
Anadolu Universitesi, 26470 Eskişehir, TÜRKİYE
Telefon: +90 (222) 3350580 #3519
Fax: +90 (222) 335 0579
E-mail: isilk@anadolu.edu.tr
27
28
UZAKTAN EĞİTİMDE
PODCAST KULLANIMI
Yrd. Doç. Dr. Burçin İSPİR
Anadolu Üniversitesi, Eskişehir
bispir@anadolu.edu.tr
ÖZET
Dijital teknolojilerin öğrenme sürecine katkısı göz ardı edilemez bir
gerçektir. Özellikle yetişkin eğitiminde sanal bir sosyal ortam oluşturan
dijital
teknolojiler,
öğrenme
sürecinin gerçekleştirilmesi
veya
desteklenmesinde oldukça önemli bir yere sahiptirler. Podcast teknolojisi de
uzaktan eğitim etkinliklerinde öğretim faaliyetlerini sürdürmek veya
desteklemek için kullanılabilecek dijital teknolojilerdendir. Podcast, internet
üzerinden gerçekleştirilen radyo yayınlarının kullanıcı tarafından dijital bir
ses çalara yüklenmesine ve dilenen bir zamanda yayının dinlenmesine
olanak tanıyan dijital uygulamadır.
Podcast denildiğinde ilk akla gelen “işitsel” özelliğidir. Ancak teknolojik
gelişmelerin etkisiyle podcast uygulamalarına ait içerik de çeşitlenmiştir.
Ses podcastlerinin yanı sıra görüntü ve geliştirilmiş podcast uygulamaları da
günümüzde podcast yayıncılığında giderek artan bir öneme sahip olmaktadır.
Podcast yayıncılığındaki en önemli iletim teknolojisi RSS teknolojisidir.
RSS teknolojisi bir sisteme abone olan web kullanıcısının otomatik olarak
medya içeriğine yönlendirilmesini sağlayan teknolojidir.
İletim
teknolojisinin desteğiyle Podcast uygulamaları mobil öğrenmeye uygun
özellikleri ile uzaktan eğitim etkinliklerini destekleyebilecek sanal öğrenme
ortamlarındandır.
GİRİŞ
İletişim ve bilgi teknolojilerindeki gelişmeler toplumsal yaşam içerisindeki
pek çok faaliyeti olumlu yönde etkilemektedir. Bu faaliyetlerden biri de
eğitim faaliyetleridir. Dijital teknolojilerin etkisiyle yeni iletişim ve bilgi
teknolojileri olarak tanımlanan pek çok araç eğitim etkinliklerini doğrudan
sunan veya destekleyen bir rol üstlenmektedir. Günümüzde özellikle
internete dayalı teknolojiler eğitim etkinliklerinde oldukça aktif bir konumda
yer almaktadır.
29
Geleneksel yüz yüze eğitim faaliyetlerinde bile desteğine başvurulan dijital
teknolojiler uzaktan eğitimin vazgeçilmezleri arasında yer almaktadır.
Çünkü uzaktan eğitim öğrenci ve öğretim elemanlarının bir arada olmadığı
durumları kapsayan ve teknoloji aracılığıyla sürdürülen eşzamanlı/farklı
zamanlı eğitim öğretim etkinliklerini kapsamaktadır. Bu nedenle
teknolojinin günümüzde ulaştığı noktalarda sahip olduğu üstün niteliklerden
geleneksel eğitim etkinliklerinde de yararlanıldığı düşünüldüğünde uzaktan
eğitimin dijital teknolojilere kayıtsız kalması mümkün değildir.
Teknolojinin bugün geldiği nokta eğitim etkinliklerinin öğrenen açısından
daha kalıcı ve kolay gerçekleşmesine olanak tanımaktadır.
Tarihsel süreç içerisinde basılı materyaller ile başlayan uzaktan eğitim
etkinlikleri, zamanla işitsel, görsel ve görsel-işitsel teknolojileri eğitimöğretim faaliyetlerini sunma ve destekleme amacıyla kullanmışlardır.
Mektupla başlayan süreç, kitapların, radyonun, ses kasetlerinin, görüntü
kasetlerinin, televizyonun uzun yıllar eğitim ortamı olarak kullanılmasıyla
devam etmiştir. 1990’lardan sonra dijital teknolojilerdeki gelişmelerin
gündelik yaşamda kullanımının yaygınlaşması sonucu öncelikle dijital işitsel
ve görsel kayıt ortamları (disk tabanlı medyalar) ve sonrasında dijital iletim
alanları (başat güç internet) uzaktan eğitim etkinliklerinde kullanılmıştır.
Tarihsel süreç içerisinde bakıldığında her teknolojinin eksik bir yönü başka
bir teknolojinin destek kullanımıyla giderilmekteydi. Ancak günümüzde
dijital teknolojinin sağladığı teknolojik yakınsama ile tüm teknoloji ve
ortamlar bir araya gelmiştir. Teknolojik yakınsama, bir araya gelme, hibrid
teknoloji kavramını doğurmuştur. Bu da eğitim etkinlikleri için oldukça
büyük bir avantaj sağlamaktadır. Mobil yaşama destek veren hibrid
teknolojiler uzaktan öğrenenlerin sabit bir mekânda kitle eğitimini eşzamanlı
olarak alma zorunluluğunu ortadan kaldırmaktadır. Aynı zamanda etkileşim
olanağı da sunan hibrid teknolojiler kitle eğitimi yerine öğrencinin kendi
öğrenmesine göre içeriği ayarlayabileceği, öğrenmesini yönlendirebileceği,
dilediği zaman ve mekânda eğitim içeriği veya desteğini alabileceği bir
olanağı sunmaktadır. Çok büyük bir kitleye sunulan eğitim mobil yaşama
uygun ve bireyselleştirilebilir bir duruma gelmiştir.
PODCAST NEDİR?
Uzaktan eğitim etkinliklerinin desteklemek veya sunmak amacıyla kullanılan
hibrid teknolojilerden biri de Podcast teknolojisidir. İnternet desteği alan
Podcast farklı iletim ortamlarının birlikteliğini destekleyen dijital
yakınsamanın var olduğu bir geniş bant formudur.
30
Yeni ve gelişen bir teknoloji olan Podcast, “iPod“ ve “broadcast (yayın)”
birleşimiyle oluşturulmuştur. Ipod bilindiği üzere Apple tarafından 2001
yılında geliştirilmiş bir mobil dijital ses oynatıcıdır. Ipod’ların birinci nesli 5
GB hafızaya sahipken, günümüzde gelinen noktada 4. nesil Ipod’larda 64
GB hafıza ve 960*640 pixel ekran çözünürlüğüne ulaşılmıştır. Yeni nesil
Ipod’lar dijital dokunmatik ekran özelliğine sahiptir. Dolayısıyla sadece ses
oynatıcı değil aynı zamanda görüntü de oynatabilen, kayıt yapabilen ve
kablosuz internet bağlantı özelliğine sahip bir kişisel mobil cihaz olarak
konumlanmaktadır. Ipod’lar bu özelliği ile podcast uygulamalarının da
çeşitlenmesine yol açmıştır.
Podcast, internet üzerinden gerçekleştirilen radyo yayınlarının kullanıcı
tarafından dijital bir ses çalara yüklenmesine ve dilenen bir zamanda yayının
dinlenmesine olanak tanıyan medya dosyalarıdır. Podcast uygulamasında
kullanıcı dilediği bir programa veya yayın akışına abone olur. Kullanıcının
tanımladığı program yayınlanmaya başladığı anda otomatik olarak kayıt
işlemi başlamaktadır. Kullanıcı aboneliğini iptal edene kadar da otomatik
kayıt işlemi sürer. Başlangıçta sadece ses dosyaları için gerçekleştirilen bu
işlem son yıllarda görüntü dosyaları için de kullanılabilmektedir. Vodcast
olarak tanımlanan uygulama, görüntü dosyalarının internet üzerinden
otomatik olarak yüklenmesini ve kullanıcının kendi arşiv düzenini
oluşturmasına olanak tanıyan ve esnek dinleme, izleme etkinliğini
destekleyen uygulamadır.
Ses veya görüntü dosyalarının otomatik olarak yüklenmesine ve bir
bilgisayar, iPod veya MP3 çalarda oynatılmasını sağlayan Podcast
teknolojisinin kullanımı son yıllarda gittikçe artmaktadır. Podcast
uygulamaları mobil yaşama uyumlu zaman ve mekandan bağımsız olma
özelliği nedeniyle kullanıcılar arasında giderek daha fazla rağbet
görmektedir. Podcast uygulamalarında farklı içerik yapılandırmaları göze
çarpmaktadır. Farklı amaçlarla yapılandırılan içerikler değişik ihtiyaçlara da
cevap verebilmektedir. Podcasti çekici hale getiren uygulamalar (Jham,
2007, s.279):
Haber yayınlarını kayıt etme ve yayınlama
Bir web sayfasından bir dersin kayıt edilmesi, yüklenmesi
Kişisel mesajlar ekleyerek görsel/işitsel iş ilanlarının
geliştirilmesi
Öğretmenlerin notlarının paylaşılması
31
Toplantı ve konferans notlarının kayıt edilmesi ve
paylaşılması
Spor olaylarının yayınlanması olarak sıralanabilir.
Birkaç uygulamaya ilişkin sıralama aslında çok daha fazla çeşitlenebilir.
Eğitsel podcast uygulamaları da giderek yaygınlaşan içerik yapılandırmaları
ve iletimlerinden biridir. Podcast kullanımının giderek artması ve kullanım
maliyetinin düşüklüğü, uzaktan eğitim etkinliklerinde alternatif içerik iletim
uygulaması olarak konumlandırmaktadır.
Podcast uygulaması, esnek öğrenmeyi geliştiren bir sanal öğrenme ortamı
veya destek ortam olarak konumlandırılabilecek potansiyele sahip dijital
medya teknolojisi olarak uzaktan eğitim etkinliklerinde yerini almaktadır.
Mobil öğrenme ve eğitim destek ortamı olarak podcast temelde sahip olduğu
özellikler şunlardır (Salmon ve diğerleri, 2008, s.10):
Ses ve sese eşlik eden görüntü oynatır. İşitsel bir
teknolojidir. Görsel –işitsel boyutunu kapsayan uygulama
vodcast olarak tanımlanmaktadır.
Uygulama erişimi internet üzerinden bir web sayfası
aracılığıyla sağlanmaktadır.
Bir web sayfasında sağlanan uygulama açılabildiği gibi
yüklenebilir ve bir bilgisayarda oynatılabilir.
Bir web sitesinden yüklenen uygulama ve uygulamaya ait
içerik ses ve gerekiyorsa görüntü oynatmaya elverişli bir
mobil cihazla da oynatılabilir.
Podcast internet üzerinden yaygın olan bir uygulamayı tanımlamaktadır.
Podcast uygulamasında sohbet, müzik, haber gibi programlar bir web
sayfasından otomatik olarak RSS (Really Simple Syndication) aracılığıyla
yüklenir. RSS sistemi vasıtasıyla otomatik yükleme kriterleri, kullanıcı
tarafından önceden tanımlanmıştır. Kullanıcının aboneliğini gerektiren
uygulamada bir kez sisteme abone olmak otomatik yükleme işleminin
gerçekleşmesi için yeterlidir. Kullanıcı zamanla abone olduğu sistemdeki
içerik yönlendirme, yükleme talimatları bilgilerini değiştirebilir.
Kullanıcının bireysel beklentileri doğrultusunda tanımladığı programlar
düzenli olarak her yayında otomatik olarak belirlenen oynatıcıya
yüklenmektedir. Kullanıcı nerede ve ne zaman istiyorsa “zaman kaydırmalı”
olarak radyo içeriğine mobil alıcısında erişebilmektedir. Henüz yeni yeni
yaygınlaşan podcast uygulaması ve yayıncılığı genellikle güncel haberleri
32
(siyasi, spor, magazin) takip etme amacıyla kullanılmaktadır. Uygulamayı
tanımlayan “podcast” kavramının eylemsel boyutunu “podcast yayıncılığı
(podcasting)” tanımlamaktadır.
PODCAST YAYINCILIĞI
İnternetin yaygınlaşması sonucu web tabanlı dosyalara geniş kitlelerin erişim
sağlayabilmesi ve bunun oldukça düşük bir maliyetle gerçekleştirilebilmesi
podcast’in yaygınlaşmasına yol açmıştır. Taşınabilir cihazlarla kitlelerin
çeşitli dosyaları (ses, görüntü gibi) yükleyebilmesi, oynatabilmesi 2000’li
yılların başında podcast yayıncılığının geliştirilmesine yol açmıştır.
Podcast yayıncılığı (podcasting), podcast yaratma ve yaymayı içermektedir.
Başlangıçta fazla rağbet görmeyen podcast yayıncılığı 2004 yılında itibaren
dikkat çekmeye başlamıştır. İnternet radyoculuğu ilk zamanlarda radyo
yayınının dağıtımını ve kitlelerin erişimini kapsamaktaydı. İnternet
radyoculuğuna podcast yayıncılığının eklenmesi ile birlikte yayınların
yüklenebilmesi, kişiselleştirilebilmesi mümkün olmuştur. internet radyo
uygulaması ile başlayan podcast yayıncılığı günümüzde internet ortamında
yayınlanan pek çok ses ve görüntü dosyasını kapsamaktadır. Günümüzdeki
kullanımı ile “Podcast yayıncılığı” çeşitli türlerde isteğe bağlı online ses ve
görüntü üretimini, dağıtımını kapsamaktadır.
Ipod ve MP3’ler için tasarlanmış olan podcast uygulaması, radyo
istasyonları tarafından oldukça ilgi görmüştür. Çünkü radyo istasyonları,
podcast yayıncılığının programlarına katacağı “katma değer”in farkına
varmışlardır. Şu anda binlerce podcast’e internet üzerinden erişim
mümkündür. Çoğu radyo istasyonu da web sitelerindeki canlı yayınlarda
podcast yayıncılığını desteklemektedir. Hatta bazı radyo istasyonları sadece
podcast programları yayınlamaktadır. Sadece podcast yayıncılığını
gerçekleştiren radyo istasyonları web sitelerinde dinleyicilerinin daha fazla
zaman geçirmesini sağlamaktadırlar. Örneğin, sadece podcast yayıncılığının
olduğu web sitelerinde dinleyiciler program sunucularıyla, konuklarla,
şarkıcılarla sohbete girişebilmektedirler. Böylece podcast yayınlayan
istasyon, ek içerik de sunabilmektedir.
Matt Grasso, “Podcast’ler radyo istasyonlarının program yayınları için
oldukça yararlıdır. Çünkü bu radyo istasyonunu dinleyiciyle birlikte
tutmanın bir yoludur. Başlangıçta radyo programcıları iPod’lardan
korkmuşlardı ancak şimdi bir başka yolu kullanarak dinleyicileri kendilerine
33
daha da yaklaştırdılar” diyerek podcast yayıncılığının radyo istasyonları,
programcılar ile dinleyiciler arasındaki uzaklığı ortadan kaldırdığını ifade
etmiştir ( Keith, 2010, s.103).
Radyo A Podcast
Kaçırdığın programları dinle.
Podcast ve podcast yayıncılığının pek çok avantajı bulunmaktadır. Bu
avantajlar ve dezavantajlar (Jham, 2007, s. 279) Tablo 1’de gösterilmektedir
.
Tablo 1.
Podcast ve podcast yayıncılığının sunduğu avantajlar ve dezavantajlar.
Avantajlar
Dezavantajlar
•
•
•
•
•
Zaman ve mekan bağımsız
isteğe bağlı olarak kayıtların
dinlenebilmesi
Dinleyiciler için kullanımı
ucuz (abonelik çoğunlukla
ücretsiz verilmektedir)
Dijital olması nedeniyle
dünyanın herhangi bir yerine
kişiye internet üzerinden
erişim imkanı
Basit ve kullanıcı dostu
olması
•
•
•
Varolan teknoloji altyapısına
uyum sağlama çabaları
Akademik içerik erişiminin
yoksunluğu
Teknik sınırlılıklar ve
öğretim kaynağı yetersizliği
Farkındalığın düşük olması
Dezavantajları bulunmasına rağmen podcast yayıncılığına radyo istasyonları
tarafından büyük rağbet gösterilmektedir.
Radyo istasyonlarının programcılık anlayışına değer katan ve dinleyiciprogramcı arasındaki mesafeyi ortadan kaldıran podcast uygulamalarının ilk
örnekleri yoğunlukla müzik ve program içeriğine dayanmaktaydı.
34
Eğlence amaçlı ilk kullanımlarından sonra, podcast yayıncılığı 2007 yılından
itibaren mobil öğrenme teknolojisi olarak eğitim faaliyetlerinde kullanılmaya
başlamıştır.
Podcast Türleri
Podcast denildiğinde ilk akla gelen işitsel özelliğidir. Özellikle müzik ve ses
dosyalarının podcast yayıncılığında kullanılması ve teknolojinin ilk çıkış
noktasında bu özelliğe sahip olması bu şekilde hatırlanmasına yol
açmaktadır. Ancak teknolojik gelişmelerle birlikte podcast uygulamasına ait
içerik de çeşitlenmiştir. Günümüzde Podcast teknolojisinin geldiği noktada
podcast yayıncılığının içerdiği medya dosyalarını da çeşitlendirmiştir.
Çeşitlenen medya dosyalarını dikkate alarak yapılan bir sınıflandırma ile
podcast teknolojisinin 3 türü olduğu ifade edilmektedir (Traxler, 2008, s.47):
Sadece ses içeren “audio (ses) podcast”
Ses ve görüntü içeren “video (görüntü) podcast”
Ses podcast’lerinin geliştirilmiş ve etkileşimli boyutunu
içeren, ses görüntü bilgisine ek olarak web bağlantıları,
bölüm işaretçileri gibi ek bilgileri içeren “geliştirilmiş
(enhanced) podcast”
Ses İçerikli Podcast
Ses podcast’leri, podcast türleri içerisinde en yaygın kullanılan ve bilinen
türüdür. Yaygınlığı ve bilinirliği podcast’lerde kullanılan ilk medya
içeriğinin ses dosyaları olmasının yanında, diğer podcast türlerine göre
podcast oluşturmanın daha basit olmasından da kaynaklanmaktadır. Vodcast
ve geliştirilmiş podcast türlerine göre ses podcast’i oluşturma daha kolaydır.
Podcast internet erişimi olan herhangi bir alıcıda iTunes veya Blogline gibi
ücretsiz yazılımların kullanılarak ses kaydı yapılmasına ve dağıtılmasına izin
veren uygulamaları içermektedir. Bir ses podcast’ini otomatik yüklemek
için gerekli olan yazılımlar “pod yakalayıcısı (podcatcher)” olarak
adlandırılmaktadır (Maloy ve diğerleri, 2011, s.262). Podcast’i oluşturan ise
“podcaster (pod yayıncısı)” olarak tanımlanmaktadır (Jham ve Diğerleri,
2007, s.278).
Ses podcast’i oluşturmada bir mikrofon, kayıt ve kurgu yazılımının olması
yeterlidir. Ses podcast’i oluşturmak için gerekli olan ses bilgisi mikrofon
aracılığıyla dijital ses kayıt ortamına aktarılacaktır. Ses bilgisini istenilen
nitelikte elde etmek için gerekli olan mikrofon ihtiyacı farklı yollarla
giderilebilir. Bilgisayarın kendi mikrofonu veya bilgisayara bağlanacak bir
35
mikrofon, ses kayıt cihazının mikrofonu, dijital video kamera mikrofonunun
kullanımıyla sadece ses kaydının yapılması veya ipod’a takılan bir mikrofon
ile nitelikli ses podcast’i oluşturmak mümkündür. Ses podcast’i oluşturmak
için gerekli olan mikrofonun seçimi, ses kaydının özelliğine göre
gerçekleştirilmelidir. Bir kişinin konuşması alınacaksa o kişinin sesini alacak
tek bir mikrofonun kullanılması yeterli olacaktır. Ancak birden fazla kişinin
konuşmasına yer verilecekse, eşit düzeyde ses bilgisinin kayıt edilebilmesi
için her bir konuşmacıya birer mikrofonun verilmesi veya çok yönlü
mikrofon seçiminin yapılması uygun olacaktır. Çok yönlü mikrofon seçimi
ile birden fazla ses kaynağından gelen seslerin işitilebilir biçimde kayıt
edilmesi sağlanabilir. Ancak çok yönlü mikrofonlar ortamda bulunan
istenmeyen seslerin alınmasına da neden olacaktır.
Ses kaydını gerçekleştirdikten son elde edilen işitsel verilerin anlamlı bir
yapıya dönüştürülmesi, istenmeyen verilerin ayıklanabilmesi için bir kurgu
yazılımına gereksinim ardır. Ses kayıt ve kurgu yazılım program yazılımları
çeşitlidir. Apple bilgisayarlar için GarageBand ve Microsoft Windows için
Audacity (Apple uyumlu), kayıt edilen ses bilgisinin MP3 dosyalarına
dönüştürülmesini ve internet üzerinde iletilebilmesini sağlayan başlıca
yazılımlardandır.
Ses dosyaları bilindiği üzere görüntü dosyalarına göre dijital hafızada daha
az yer kaplamaktadır. Bu ses podcast’leri için de geçerlidir. Dolayısıyla
podcast kullanıcısı bilgisayarına ve taşınabilir cihazına işitsel medya
içeriğini yüklediğinde diğer iki türe göre çok daha fazla bilgi ve daha az yer
kaplayacaktır.
Ses podcasti oluşturmada farklı kayıt ve yazılım seçenekleri ile karşılaşmak
mümkündür.
Bir podcast kullanıcısının, Linux, Microsoft, Apple
bilgisayarlar için uygun farklı yazılımlara ücretsiz olarak erişmesi
mümkündür. Burada dikkat edilmesi gereken temel nokta bilgisayarın
özellikleridir. Yazılım seçiminde önemli olan bir diğer nokta maliyet ve
yazılımın kullanım kolaylığıdır.
Ses podcast’lerinde en yaygın olanı MP3 formatıdır. MP3 formatlı ses
dosyaları pek çok oynatıcıda rahatlıkla çalışabilmektedir. MP3 formatlı ses
dosyalarının yanında Microsoft tarafından 2004 yılında geliştirilen Windows
Media Audio (.WMA) ve Apple tarafından 2005 yılında geliştirilen
Advanced Audio Coding (.AAC) formatları da mevcuttur. Seçilecek olan
kayıt formatı ses kalitesinin de niteliğini etkileyeceğinden podcast yaratmada
36
oldukça önemlidir. Dijital sistemlerde seçilecek bilgiye ilişkin dijital
kalitenin yüksek olması dijital hafızada daha fazla yer kaplaması anlamına
gelmektedir. Bu nedenle format seçimi oynatıcının kapasitesiyle doğrudan
ilişkilidir.
Görüntü İçerikli Podcast
Daha önce de belirtildiği gibi vodcast olarak da tanımlanan video podcast’ler
görüntü ve ses bilgisini içermektedir. Görsel ve işitsel dosyaları içeren
vodcast
uygulamasının
yayıncılığı
ise
“vodcasting”
olarak
adlandırılmaktadır.
Başlangıçta vodcast uygulamaları bilgisayar gibi daha büyük oynatıcılarda
oynatılabiliyordu. Çünkü küçük oynatıcıların sahip olduğu ekran
çözünürlükleri ve bilgi depolama kapasiteleri oldukça düşüktü. Bu nedenle
mobil cihazlar için uygun bir uygulama değildi. Ancak gelişen teknoloji
küçük mobil alıcıların da HD kalitesinde görüntü alınabilmesine ve büyük
miktarda veri depolamasına izin vermiştir. Bu da vodcast uygulamalarının ve
yayıncılığının yaygınlaşmasına yol açmıştır.
Vodcast oluşturma podcast oluşturmadan daha zordur. Çünkü vodcast
oluşturmak daha karmaşık bir süreci içermektedir. Bu nedenle kullanıcının
daha fazla zaman harcamasını gerektirir. Vodcast oluşturma podcast’e göre
daha maliyetlidir. Bir vodcast oluşturmak için dijital video kamera ve kurgu
programına, dosya formatının belirlenmesi ve hızlı internet erişimine
gereksinim vardır (Salmon, 2008, 48):
Dijital video kamera: Video kameraya gereksinim vardır
çünkü istediğimiz görüntü kayıt etmemiz gerekmektedir.
Dijital video kameraları çok farklı formatlarda, ve fiyatlarda
bulmak mümkündür. Bilgisayar kamerası (webcam) da
elbette kayıt işlemini gerçekleştirmek için kullanılabilir.
Böylelikle maliyeti düşük olacaktır. Ancak webcam’ler
aracılığıyla elde edilen görüntünün kalitesi düşük olacaktır.
En iyi sonuç profesyonel el kameraları ile elde edilebilir
ancak doğal olarak biraz daha maliyetlidir.
Kurgu programı: Dijital video kamera ile elde edilen
görüntülerin anlamlı bir yapı oluşturacak şekilde
düzenlenmesi için bir kurgu programına gereksinim
bulunmaktadır. Microsoft Windows ve Apple bilgisayarlar
için uygun profesyonel kurgu programları mevcuttur. Adobe
37
Premier, Edius, Avid, Final Cut Pro gibi kurgu programları
profesyonel yayıncılık hayatında yaygın bir şekilde
kullanılmaktadır. Kullanımları karmaşık ve edinim maliyeti
yüksek yazılımlardır. Ancak yine bilgisayara uygun lisanslı
iyi yazılımları daha düşük fiyatlara edinmek de mümkündür.
Oluşturmak isteilen vodcast için arzulanan nitelikler göz
önüne alınarak seçim yapılmalıdır. Finansal giderler de bu
doğrultuda değişkenlik gösterecektir.
Dosya boyutu ve formatları: Bilindiği üzere görüntü bilgisi
ses bilgisine göre daha fazla yer kaplamaktadır. Bir
görüntünün kalitesi ne kadar yüksek ise hafızada
kaplayacağı yer de o kadar fazla olacaktır. Bu nedenle
vodcast için seçilecek dosya boyutu ve formatı, podcast
oluştururken yapılacak seçimden daha önemlidir. Görüntü
dosyaları da ses dosyaları gibi depolanmaktadır. Ancak işin
içinde daha çeşitli dijital veri bilgisi vardır. Görüntünün
rengi, parlaklığı, kontrastlığı görüntümüzün niteliğini
değiştiren etmenlerdir. Bu nedenle vodcast oluşturacak bir
bireyin bu tür görüntü bilgisine de sahip olması
beklenmektedir. Vodcast oluştururken kullanılan en yaygın
format MP4 formatıdır.
Yaygın olarak MP4 formatının kullanılması vodcast
kullanıcılarının da yüksek hızda genişbant internet erişimine
sahip olmasını gerektirmektedir. Böylelikle MP4 dosyalarını
hızlı bir şekilde mobil veya sabit alıcı cihazlarına
yükleyebileceklerdir.
Geliştirilmiş Podcast
Geliştirilmiş podcast tanımlaması, podcast uygulamalarının daha fazla ek
bilgi içeren boyutunu kapsamaktadır. Yeni nesil mobil oynatıcıların (Ipod
v.b.) kablosuz bağlantı (wi-fi), bluetooth özellikleri ile internete
bağlanabilmesi geliştirilmiş podcast uygulamalarının da gelişmesine yol
açmıştır. Dijital mobil oynatıcıların sahip oldukları dijital ekran vasıtasıyla
podcast kullanıcı uygulamalarına ilişkin görsellere internet bağlantısıyla
erişilebilmektedir. Podcast teknolojisi geliştirilmiş podcast uygulaması ile
hem işitsel, hem görsel hem de tam etkileşimli bir teknolojiye dönüşmüştür.
Bu özellik podcast uygulamalarına daha fazla değer katmaktadır.
Geliştirilmiş podcast uygulaması oluşturmak veya oynatma, ses podcast’leri
kadar olmasa da, kolay ve ucuzdur. Ancak bir takım özel yazılımlara
38
gereksinim vardır. Çünkü geliştirilmiş podcast uygulaması Apple tarafından
geliştirilmiş oynatıcılar (bilgisayar, ipod, ipad gibi) için uygun yazılımlara
sahiptir. Örneğin; Garageband. Dolayısıyla geliştirilmiş podcast oynatmak
için Apple’a ait iTunes ve QuickTime oynatıcısına gereksinim vardır. Bu da
Mac bilgisayarlarda ve ipod’larda yer alan yazılımlardır. Bu nedenle
geliştirilmiş podcast uygulamasının yazılımdan kaynaklanan teknik
sınırlılıklara sahip olduğu söylenebilir.
Microsoft geliştirilmiş podcast için kendi yazılımını geliştirmektedir.
Microsoft Office uygulamalarından power point, Windows operasyon
sistemlerinden Microsoft movie maker geliştirilmiş podcast’i desteklemek
için kullanılabilecek yazılımlardır. PDA formatında oynatılabilen medya
dosyaları da ne yazık ki Apple tarafından geliştirilen oynatıcılara uyumlu
değildir.
Geliştirilmiş podcast uygulaması oluştururken ses kaydı aynen ses
podcast’indeki gibi yapılmaktadır. Bir mikrofon ve kurgu yazılımına
gereksinim vardır. Ses kaydına eklenmek isteyen grafikler, slaytlar,
fotoğraflar veya durağan başka görsel unsurlar ilgili yazılım (power point
gibi) seçilerek hazırlanır. Durağan görseller arasındaki geçiş ve
canlandırmalar, hız ayarları seçilen yazılım üzerinde sunuma uygun hale
getirilir. Daha sonra hazırlanan sunum ile ses bilgisi eşleştirilir. Görsel
sunum hazırlanırken ilgili yerlerde gerekiyorsa internet bağlantısı konularak,
kullanıcının sunumu izlerken ilgili bağlantıya tıklayarak erişimi
gerçekleştirmesi sağlanır.
Geliştirilmiş podcast uygulamaları henüz yaygın olmasa da sahip olduğu
özellikler ile uzaktan eğitim etkinliklerine daha fazla destek sağlayabilecek
bir uygulamadır. Görsel, işitsel ve tam etkileşimli boyutu podcast
uygulamalarının değerini daha da arttırabilecek nitelikleri barındırmaktadır.
RSS
RSS teknolojisi, oluşturulan podcast’lerin yayımlanmasını ve izleyiciye
ulaşmasını sağlayacak iletim teknolojisidir. RSS aynı zamanda, bir abonelik
hizmetine uygun web beslemesini yapan teknolojiyi de tanımlamaktadır.
RSS web beslemesi ile bir hizmete abone olan kullanıcı otomatik olarak
abone olduğu medya içeriğine yönlendirilmektedir.
39
RSS teknolojisinin çoğalması çoğu kullanıcının interneti kullanma biçimini
de değiştirmiştir. RSS kullanıcıların hizmetlere abone olmasına izin veren ve
kullanıcıların sunulan hizmetlere dair bilgileri otomatik almasını sağlayan
bir XML şeklidir (Grant ve Foust, 2008, s. 274). Bir müzik yayını yapan bir
web sitesinin RSS hizmetine abone olan bir kullanıcıya başlıklar, yayın
akışı, podcast’ler otomatik olarak gönderilebilir. RSS sadece müzik yayını
yapan siteler için değil düzenli yayın yapan tüm web siteleri için geçerlidir.
Blog’lar, webtv, gazeteler, haber siteleri, hava durumu siteleri, podcast’ler
v.b. abone olunduğu takdirde tüm güncellemelerin alıcı cihazlarınıza
iletildiği uygulamaları kapsamaktadır. Bu özelliği ile, RSS teknolojisinin
aboneye güncel bilginin ulaşmasını sağlayan bir web beslemesi olduğu
söylenebilir.
RSS beslemesinin ikonu (Resim 2) herhangi bir web sitesinde görüldüğünde
güncellenmiş bilginin tanımlanan alıcı cihaza aktarılabileceği bir hizmetin
verildiği anlaşılmaktadır.
Resim2. RSS sembolü
RSS beslemesinin çalışması için “reader (okuyucu)” olarak tanımlanan bir
yazılım gereklidir. Reader yazılımı son güncellemeleri takip ederek
abonesini bilgilendirir. Aboneye yapılan bilgilendirme ile abone gelen içeriği
dilerse sadece oynatabilir dilerse alıcı cihazına kayıt edebilir. Böylelikle
iletiden bir süre sonra istediği anda ve defalarca yeniden oynatma şansına da
sahip olur. En popüler RSS besleme okuyucusuna örnek olarak “Google
reader” verilebilir. Bir kez bir RSS besleme reader’ı yükledikten sonra bu
hizmeti veren herhangi bir web sitesi içeriğine abone olarak güncellemeleri
düzenli olarak almak mümkündür.
UZAKTAN EĞİTİMDE PODCAST
Yetişkin eğitiminin ve yüksek eğitimin çok önemli ve yaygın olduğu bir
dönemde yeni öğrenme ve öğretme yollarının bulunması değişen koşullara
40
uyum sağlayabilmenin bir gereğidir. Özellikle teknolojik gelişmelere eğitim
verenlerin kayıtsız kalmaması, teknolojinin olanaklarından faydalanarak
öğrenenlerin daha kalıcı ve hızlı öğrenmelerini desteklemek eğitimcilerin
göz önünde bulundurması gereken çok önemli noktalardır.
Öğrenenler bireysel farklılıklara sahiptir. Bu farklılıklar ise öğrenmenin
farklı seviyelerde gerçekleşmesine neden olabilmektedir. Sadece geleneksel
yöntemle her öğrenene aynı yolla öğretimin sunulması günümüz koşulları
için artık yeterli değildir. Öğretimin sunulduğu ve öğrenenin alabildiği
kadarını aldığı bir anlayış bilgi çağını yaşadığımız günümüz için geçerli
değildir. Bu nedenle eğitim ve öğretim etkinliklerin bilgi ve iletişim
teknolojileri (BİT) ile desteklenmesi öğrenenlerin kendi beklenti, ihtiyaç ve
istekleri doğrultusunda öğrenmelerini yönlendirebilmelerine olanak
tanımaktadır.
Dijital çağda pek çok teknoloji eğitim etkinliklerine destek vermek veya
öğretimi sunmak amacıyla kullanılmaktadır. Her teknoloji birbirinden farklı
özelliklere sahiptir. Bu farklı özellikler ise bir teknolojinin eksik yanının
başka bir teknolojiyle tamamlanmasına neden olmaktadır.
Çağımızda özellikle 1990’lardan sonra dijital teknolojiden yaşanan
gelişmeler ve internet tabanlı teknolojilerin yaygınlaşması sonucu hybrid
teknolojiler doğmuştur. Bu da bir teknolojinin içinde pek çok teknolojinin
kullanılmasına izin veren bütünleşik bir yapının doğmasına yol açmaktadır.
Podcast de iletişim ve bilgi teknoloji olarak konumlandırılan yeni sayılacak
bir teknolojidir. Podcast’in web üzerinden ses ve görüntü dosyalarını düzenli
olarak yayınlayan ve almayı sağlayan bir dijital teknoloji uygulaması
olduğunu daha önce belirtilmişti.
Eğitimde dijital teknolojinin kullanılmasının gençler üzerinde oldukça büyük
bir etkisi bulunmaktadır. “Dijital yerli” olarak nitelendirilecek günümüz
gençlerinin bu uygulamadan faydalanmaları aynı zamanda eğitim
etkinliklerini destekleyebilecektir. Sınıf içi veya uzaktan eğitim etkinliklerini
bu iletim teknolojisi ile desteklemek öğrenme faaliyetlerini
kolaylaştıracaktır.
Podcast uygulamaları uzaktan öğrenen veya uzaktan öğrenme desteğine
gereksinim duyan geleneksel öğrenenlerin zaman-mekan farkı
gözetmeksizin mobil destek almasını sağlayacaktır. İletişim ve bilgi
teknolojisi (İBT) olarak konumlandırılan podcast, esnek öğrenmenin
41
gerçekleştirildiği sanal bir öğrenme ortamı olarak eğitim etkinliklerinde
yavaş yavaş yerini almaktadır.
Öğrenenler kendi ihtiyaç ve beklentileri doğrultusunda öğrenmelerini bu
yeni mobil teknoloji destekleyebileceklerdir.
Eğitim ortamı olarak podcast kullanımını internetteki pek çok web sitesinde
görebilmek mümkündür.
Öğretmen tarafından hazırlanmış bir eğitim podcast’i derste anlatılan bir
içeriğin tamamını içerebildiği gibi, o konuya ilişkin temel noktaların
özetlendiği bilgileri de kapsayabilir.
Vodcast veya geliştirilmiş podcast uygulamasında konuya ilişkin ek bilgiler
öğrencilere görsellerle sunulabilir ve web bağlantıları ile öğrencilerin daha
fazla bilgi alması için yönlendirilmeleri sağlanabilir.
Eğitim podcast’i hazırlamanın öğretenler ve öğrenciler için iki temel avantajı
vardır (Maloy ve diğerleri, 2011, s. 263):
Öğretenler bir dersi, konuyu kolayca kayıt edebilir. Böylece
öğrenenlerin eğitim anı dışında içeriğe ulaşmasını
sağlayabilir. Bu da öğretim esnasında eksik kalan noktaların
tamamlanmasına destek verecektir. Eğitim podcast’i
hazırlamak öğreten açısından oldukça kolaydır. Bu da
eğitim etkinliğinin daha etkili gerçekleşmesine olanak
tanımaktadır.
Öğrenenler daha esnek bir şekilde kayıtlı podcast’e erişim
sağlayabilir. Diledikleri zaman ve uygun mekanda kendi
istekleri doğrultusunda erişim sağladıkları içerik ile daha
dikkatli bir dinleme, tekrar dinleme gerçekleştirerek kendi
öğrenmelerini özgürce yönlendirebilirler.
İnternet tabanlı teknolojilerin geliştirilmesi eğitimcilere de öğrenenleri ile
daha fazla iletişim içerisinde bulunmasına yol açmıştır.
Sanal öğrenme ortamlarından biri olarak kabul edilen podcast teknolojisi
nerede, ne zaman ve nasıl çalışacağına karar verebilme özgürlüğü açısından
öğrenenlere, kolay hazırlanabilmesi ve farklı iletim alanlarında
öğrenenlerine erişim sağlayabilmesi açısından ise öğretenlere büyük
avantajlar sağlamaktadır.
42
Eğitim podcast’i daha önceki benzer türden teknolojik uygulamalarla
karşılaştırıldığında, çok daha fazla avantaja sahip olduğu görülebilir (Tablo
2).
Tablo 2.
Öğrenme desteğinde eğitim podcast’inin teknik özellikleri.
(Salmon, 2008,53’den uyarlanmıştır)
Öğrenme
Desteğinin
Özellikleri ve
Nitelikleri
Daha Önceki Yaklaşımlar
1. İçerik kaydı
2. Dağıtım
mekanizması
3. Öğrenen erişimi
4. Öğrenenin sahip
olduğu bireysel
alıcı cihazlar
5. Teknik
yeterlilikler
6. Öğrenme ve
kullanım koşulları
7. İçerik
katılımcıları
1. Özel malzemeler
kayıt stüdyoları
2. Dublaj/kopyalama postalama
hizmetleri
3. Postalama hizmetleri
Bireysel takip/tedarik
4. Kasetçalar/walkman
5. Alıştırma programları, öğretim
metinleri ve videolar
6. Esneklikten yoksun hantal
bantlar, sınırlılıklar
7.
Öğretmenler ve kurumlar
Eğitim Podcasti
Yaklaşımları
1. Bilgisayarlar, dijital ses
kayıtları, ucuz
malzeme, ücretsiz
yazılım ve araçlar
2. RSS besleme- ücretsiz
ve kolay kullanım
3. RSS okuyucu ve
indirmeler (download)
4. Taşınabilir alıcı
cihazlar: MP3, MP4,
cep telefonları,
kablosuz bağlantılı diz
üstü bilgisayar
5. Günümüz öğrenenleri
dijital araçları
kullanmaya yatkındırlar
6. Kullanım kolaylığı,
esneklik, mobil yaşama
uygun, neredeyse
sınırsız depolama
kapasitesi
7. Öğretenler, öğrenenler,
mezunlar ve uzman
olmayanlar
Teknik anlamda eğitim podcast’i oluşturmanın sahip olduğu avantajlar
geçmiş teknolojilerle karşılaştırılarak Tablo 2’de maddeler halinde
sunulmuştur. Podcast teknolojisi podcast oluşturma ve web desteğiyle
43
yaymanın kolay olması nedeniyle oldukça önemli bir sanal öğrenme
ortamıdır. Podcast teknolojisinin teknik, öğrenen ve öğreten boyutundaki
avantajlarının yanında eğitime sağladığı yararlar ve kattığı değer de göz ardı
edilmemesi gereken bir noktadır.
Eğitim etkinliklerini sunma veya destekleme boyutunda bir eğitim podcast’i
oluşturmanın sağlayacağı faydaları şöyle sıralanabilir (Maloy ve diğerleri,
2011, s. 264):
Geleneksel veya uzaktan öğrenenler, öğretmenlerini veya
diğer öğrenenleri, akademik tartışmaları dinleyebilirler.
Öğretim esnasında gerçekleşen olayları yeniden takip ederek
hatırlayabilirler. Konunun yeniden gözden geçirilmesi
tekrarlanması öğretim etkinliklerinde oldukça önemlidir.
Öğrenciler bu tekrarı kendi öğrenme hızları doğrultusunda
gerçekleştirebilecektir. Bu açıdan podcast eğitimin niteliğini
arttıracak ve eğitime daha fazla değer katacaktır.
Öğretenler
kendilerini
ve
elbette
öğrencilerini
dinleyebileceklerdir. Böylelikle öğretim esnasında akademik
içeriğin sözlü olarak nasıl aktarıldığına dair bir geribildirim
de alacaklardır. Böylelikle öğretenin ders anlatımındaki
hataları,
doğruları
görmesine
ve
yeni
ders
yapılandırmalarına yön vereceğinden eğitime katma değer
sağlayacaktır.
Öğrenen ve öğreten podcast kayıtları doğrultusunda projeler
geliştirebilirler. Örneğin, ses kayıtları düzenlenerek ses
kitapları oluşturulabilir, öğrenen ses kayıtlarından oluşan bir
sergi açılabilir v.b. bu kayıtlar ile eğitim etkinliklerine
sosyal bir boyut ve toplumsal fayda sağlanabilir.
Eğitim podcasti hazırlarken nelere dikkat edilmelidir?
Eğitim podcast’leri uzaktan eğitim ortamları kadar geleneksel eğitim
ortamlarında da kullanılmaktadır. Kayıt, yayın ve iletim kolaylığı ve alıcı
cihazda okuma kolaylığı nedeniyle öğreten ve öğrenenler tarafından en
yaygın olarak kullanılan podcast türü “ses podcast’leri”dir. Bir öğretici
tarafından hazırlanan ses podcast’i profesyonel bir ses kaydını, efektleri
içermemektedir. Sınıf içi öğretimde öğrenen ve öğretenin sesinin olduğu ses
kayıtları profesyonelliği daha düşük bir yapıdadır. Sınıf içerisindeki her tür
ses (öğrenciler arası sohbetler, öğreticinin ses alımındaki bozulmalar, ses
düşüşleri ve yükselmeleri, gürültüler) kayıt edilecek ses podcast’i içerinde
44
yer alabilir. Bu bir hata olarak düşünülmemelidir. Sınıf içi ders anlatımı
sırasında yaşananların eşzamanlı olarak verildiği bir uygulamayı
kapsadığından bu tür değişimlerin olması mümkündür. Ders anlatımı esnasın
ses podcast’i kaydını da gerçekleştirmek isteyen öğretici veya öğrenen bu tür
değişkenleri de kayıt altına almış olacaktır.
Mikrofon seçimi burada önemli bir değişkendir. Kayıt sonrası basit bir ses
kurgu işleminin gerçekleştirilmesi bu türden bazı aksaklıkların giderilmesini
sağlayabilmektedir. Ancak ne öğrenci ne de öğretici tarafından
unutulmamalıdır ki bu uygulama profesyonel bir ses kayıt uygulaması
değildir.
Uzaktan eğitim veren kurumlarda ses podcast’leri hazırlanırken sergilenen
yaklaşım sınıf içi uygulamalara göre daha profesyonelce olabilmektedir.
Çünkü uzaktan eğitim veren kurumsal yapılar e-öğrenme desteğini daha üst
düzeyde ve profesyonelce verme arzusu içerisindedir. Bu nedenle bir ses
podcast’i hazırlanırken öğreticinin sunduğu ders dış etmenlerden arındırılmış
izole bir ortamda (örneğin; profesyonel ses kayıt stüdyosu ve akustik açıdan
uygun bir oda, sınıf) gerçekleştirilebilir. Ses kurgusu esnasında ise varsa
istenmeyen seslerin ayıklanması, özel bir takım ses efektlerinin podcast
içeriğine eklenmesi, beğenilmeyen bölümlerin atılması daha profesyonel
olarak çalışan bir ekip ile gerçekleştirilmektedir.
Eğitim podcast’i hazırlandıktan sonra podcast içeriğin web üzerinden
öğrencilere sunumu oldukça önemlidir. Hazırlanan eğitim podcast’i içeriği
çok iyi organize edilmiş ve takibi kolay olmalıdır. Ziyaretçisine neyin
nerede olduğunu kolaylıkla bulmasına sağlayan mantıklı bir şekilde içeriğin
sıralandığı iyi tasarlanmış bir web sayfası ile içerik öğrencilere sunulmalıdır.
Eğitim podcast’lerinin yer aldığı bir web sayfasında başlık, tarih,
dinleyiciler, anlatıcıyı tanımlayan çeşitli dijital işaret sembolleri bulunması
içerik hakkında bilgi verici niteliktedir. Hazırlanacak bir eğitim podcast’i 15
dakikadan daha uzun sürecekse içeriğin uygun yerlerden bölünerek
(konunun yarım kalmaması önemlidir) birden fazla podcast olarak sunulması
gerekmektedir (Williams, 2007,46). Eğitim podcast’i hazırlarken dikkat
edilmesi gereken bir diğer önemli nokta ise hedef kitlemiz olarak
tanımladığımız
öğrenenlerin
dikkatini
çekebilmek
ve
içeriğe
odaklanabilmelerini sağlamaktır. Podcast’in öğrenenler tarafından
kullanılabilmesini sağlamak hazırlanan içeriğin gerçekten öğretim
amaçlarına uygunluğu ile mümkündür. Öğrenen, podcast içeriğini dinlemeyi
bir zaman kaybı olarak görmemelidir. Hazırlanan podcast aynı zamanda
45
mevcut öğretim ortam veya araçlarının eksikliklerini tamamlayacak şekilde
yapılandırılmalıdır.
SONUÇ
Podcast oluşturma ve podcast yayıncılığı gün geçtikçe artmaktadır. Özellikle
radyo istasyonları tarafından oldukça tercih edilen podcast yayıncılığının
eğlence unsuru dışında akademik niteliği olan yapılarda da kullanımı yavaş
yavaş yaygınlaşmaktadır. Podcast oluşturma ve yayınlamanın sağladığı pek
çok avantaj vardır. Bu avantajlardan en önemlisi kullanım kolaylığı ve
maliyet düşüklüğüdür. Bu iki önemli avantaj eğitim etkinlikleri için de
önemli kriterler olarak görülmektedir. Podcast teknolojisinin mobil
öğrenmeye uygun, esnek öğrenmeyi destekleyici ve bireysel ihtiyaçlar
doğrultusunda kullanılabilme özellikleri hem öğretenler hem de öğrenenler
açısından oldukça önemli bir sanal öğrenme ortamı olmasına yol
açabilmektedir.
KAYNAKÇA
Bruno C. J., Gabriela V. D., Howard S. and Luis G.Sensi (2008). Joining the
Podcast Revolution. Journal of Dental Education. V.71,n.3. pp 278-281.
Evans, C. (2008). “The effectiveness of m-learning in the form of podcast
revision lectures in higher education”. Computers&Education v.50,pp.491-498.
Grant A. E. and Foust, J.(2008). Communication Technology Update ed.
August E. Grant ve Jennifer H. Meadows.USA: Elsevier.
Keith M. C. (2010). The Radio Station. U.S.A:Focal Press .
Lekakos G., Konstantinos C. and Georgios D. (2008). Interactive Digital
Television.U.S.A.: IGI Publication.
Maloy, R. W., Ruth-Ellen V. O’loughlin, Sharon A. E. and Beverly P. W.
(2011) Transforming Learning with New Technologies. U.S.A.: Pearson.
Parson, V.; Peter R.; Jon W., and Carl S. ( 2009). “Educating an iPod
Generation: undergraduate attitudes, experiences and understanding of
vodcast and podcast use” Learning, Media and Technology. V.34, n.3.,
pp.215-228
46
Salmon, G. (2008). How to Create Podcasts For Education. GBR: Open
University Press.
Sauer, M. P. (2010). Blogging and RSS: A Librarians Guide. 2nd. Ed.
U.S.A.: Information Today.
Savel, R. H.; Evan B. G.; Eli N. P. and Peter B. A. (2007). “The iCritical
Care Pocast: A novel Medium for critical care Communication and
Education”. Journal of American Medical Informatics Association. v.14, n.1. 94-99.
Traxler, J. (2008). “Podcasting in context” Podcasting For Learning in
Universities. ed. Salmon Gilly. GBR:Open University.
Williams, B. (2007). Educator’s Podcast Guide. 1.ed. U.S.A.
YAZARA İLİŞKİN
Yrd. Doç. Dr. Burçin İSPİR, Anadolu Üniversitesi, Eskişehir.
Burçin İspir, 1975 yılı, Ankara doğumludur. Anadolu
Üniversitesi İletişim Bilimleri Fakültesi, Sinema
Televizyon bölümünü 1998 yılında bitirmiştir.
“Uzaktan Eğitimde Öğrenme Öğretme Sürecinin
Dijital Televizyon Yayıncılığı ile Desteklenmesi”
başlıklı çalışmasıyla Anadolu Üniversitesi Sosyal
Bilimler Enstitüsü Uzaktan Eğitim Anabilim Dalında
yüksek lisansını tamamladıktan sonra İletişim Anabilim Dalında doktora
çalışmalarına başlamıştır. “Bilgi Çağında Dijitalleşme Ve Yeni Teknolojiye
Uyum: Türkiye Dijital Televizyon Yayıncılığı Örneği” başlıklı çalışmasıyla
2008 yılında doktora derecesini almıştır. Anadolu Üniversitesi Porsuk
Meslek Yüksekokulu Radyo Televizyon Teknolojisi programında öğretim
üyesi olarak görev yapan İspir’in çok sayıda ulusal ve uluslararası makalesi
mevcuttur.
Anadolu Üniversitesi
Porsuk Meslek Yüksekokulu
Basın Şehitleri Cad. No:152 Eskişehir
Tel: 0-222-2241391/5131;
Mobil: 0-533-2172894
E-posta: bispir@anadolu.edu.tr
47
48
E-ÖĞRENMEDE İÇERİK
GELİŞTİRME
49
50
BÖLÜM 4
E-DEĞERLENDİRME
VE
BİREYSELLEŞTİRİLMİŞ TESTLER
Yrd. Doç. Dr. Birim BALCI DEMİRCİ
Okan Üniversitesi,
Mühendislik-Mimarlık Fakültesi,
İstanbul
birim.balci@okan.edu.tr
Hülya COŞKUN ÖZKAN
Okan Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü,
İstanbul
hulyacoskun84@gmail.com
ÖZET
Günümüzde e-öğrenme ortamlarında, farklı özellik ve seviyedeki kişiler için
birçok konuda değişik eğitim içeriği hazırlanmaktadır.
Geleneksel öğrenme ortamlarına göre zaman, mekan ve maliyet gibi
avantajlar sunması sebepleriyle, içerik aktarımı için yaygın olarak kullanılan
e-öğrenme ortamları, maalesef ölçme-değerlendirme aşamasında ülkemizde
halen çok yaygın ve etkili olarak kullanılmamaktadır. Ülkemizde kullanılan
e-değerlendirme sistemleri, geleneksel çoktan seçmeli sınavların web
üzerine aktarılmış halidir. Geleneksel çoktan seçmeli testlerin; her bireye
aynı soruların gelmesi, bireylerin yetenek seviyelerine uygun soruların
sorulamaması, maliyet ve zaman kaybı, sınav kaygısını artırması,
öğrencilerin sıkılmalarına neden olması, kopya çekme ihtimalini artırması
gibi dezavantajları bulunmaktadır.
Oysa dünyadaki birçok merkezi sınav sisteminde, çoktan seçmeli testler
bilgisayar teknolojisiyle birleştirilerek her bireye özgü bir sınav
hazırlanmaktadır. Bu tür sınavlarda, her seviyeden öğrenciye uygun soru
sorulabilmesi için, her bireyin sınav anında verdiği cevaba göre sonraki soru,
51
veritabanından uygun zorluk derecesindeki sorular arasından seçilerek
belirlenmektedir.
Bu bölümde “bireyselleştirilmiş test” ya da “adaptif test” olarak
isimlendirilen bu testlerin ne olduğu, avantaj ve dezavantajları, uygulama
alanları incelenerek; e-öğrenme ortamlarında ölçme-değerlendirme
aşamasındaki kullanımları, katkıları ve olumsuz etkileri ele alınmaktadır.
GİRİŞ
Geleneksel değerlendirme yöntemlerinde her bireye aynı sınav aynı zamanda
ve aynı sürede uygulanarak sınav geçerliliği ve güvenilirliği sağlanmaya
çalışılır. Kişilerin yetenek düzeylerinin belirlenmesinde genellikle çoktan
seçmeli sınavlar kullanılır.
Oysa bu sınavların hazırlanması ve uygulanması çok fazla maliyet ve zaman
gerektirir ve hazırlanan bu sınavlar ancak bir kez uygulanabilir.
Geniş katılımlı bir sınavda, aynı soruların farklı sıralanmasıyla birçok çeşitte
sınav hazırlanarak kopya ihtimali engellenmeye çalışılır.
Yaygın olarak kullanılan geleneksel çoktan seçmeli sınav sisteminin aşağıda
belirtildiği üzere birçok dezavantajı bulunmaktadır.
Çoktan seçmeli sınavların hazırlanması zaman alır.
Her öğrenciye aynı sınav, aynı sürede uygulanır.
Geleneksel olarak uygulanan çoktan seçmeli testlerde çok
kolaydan çok zora kadar birçok seviyede soru yer alır.
Sınava giren düşük yetenekli bireylerin zor sorular
karşısında sınav kaygısı ve stresi artar veya bireyler
sıkılabilir (Sands, Waters, McBride, 1997).
Ayrıca, yetenek seviyesi düşük bireyler seviyelerinin
üzerinde sorulan bu soruları rastgele cevaplama eğilimine
girerler. Bu da sınavın geçerliliği ve güvenilirliği azaltılır.
Yüksek yetenekli öğrenciler ise, düşük seviyeli soruları
çözmek zorunda kalarak gereksiz yere zaman kaybı yaşarlar.
Kopya çekilmesi ihtimali yüksektir. Sınavların uygulanması
esnasında kopya çekilmemesi ve sınav anından önce
soruların dışarıya sızdırılmaması için büyük güvenlik
önlemleri alınmaktadır.
52
Soruların sızdırılması ya da çalınması durumda, yapılan
bütün çalışmalar boşa gider ve yeniden hazırlık gerekir.
Çok kapsamlı bir şekilde hazırlanan bu sınavlar ancak bir
kez kullanılabilir.
Bu sınavların uygulanması için bireylerin aynı anda aynı
mekanda olma zorunluluğu vardır. Bu da zaman, mekân ve
maliyet yönünden uygulamayı güçleştirmektedir.
Bilgisayar teknolojilerindeki gelişmelere paralel olarak e-öğrenme ortamları
sadece konuların aktarılmasında değil, eğitiminin değerlendirilmesi
aşamasında kişilerin yetenek düzeylerinin belirlenmesinde de kullanılmaya
başlanmıştır. Dünyadaki uygulamalar, uluslararası geçerliliği olan çok
katılımlı merkezi sınavların (ileride ayrı bir başlık altında verilmiştir)
bilgisayar
teknolojisiyle
birleştirilerek,
kişinin
sınav
anındaki
performanslarına
bağlı
olan
bireye
özgü
sınavlar
şeklinde
gerçekleştirilmektedir.
Bireyselleştirilmiş ya da adaptif test adı verilen bu tür sınavlar için, her
sınavda ayrı bir çalışma yapmak yerine, farklı tarzlarda ve farklı zorluk
derecelerine göre sorular ve bunların cevaplarını içeren bir veri tabanı
önceden oluşturulur. Oluşturulan bu soru havuzu ile birçok sınav uygulaması
yapılabilir.
BİREYSELLEŞTİRİLMİŞ TEST SİSTEMİNİN ÇALIŞMA MANTIĞI
Bireyselleştirilmiş test uygulaması, her bireyin kendi yetenek seviyesine
uygun olarak, bireye özgü bir sınav oluşturulması mantığına dayanan bir test
uygulamasıdır.
Bireyselleştirilmiş test uygulamalarının temel yaklaşımı bireyin o ana kadar
verdiği yanıtlara dayanarak, belirlenen yetenek düzeyine en uygun soruların
ekrana getirilmesi esasına dayanmaktadır. Bu şekilde bireylerin düzeylerine
özgü testler verilmesi amaçlanmaktadır (Embretson & Reise, 2000). Bu
sistem sayesinde bireyler kendi düzeylerine uygun olmayan maddelerle
uğraşmayacaklarından daha az madde ile yetenek kestirimi
yapılabilmektedir.
Bireyselleştirilmiş sınavlarda sorular, bireyin o anda verdiği cevaba göre
yetenek seviyesine uygun olarak sorulmaktadır. Önceki soruya verilen
cevaba göre, bir sonraki sorunun soru havuzundaki uygun zorluk
53
derecesindeki sorular arasından rastgele seçilerek sorulması söz konusudur.
Yani bireye sorulacak soruya karar verilirken, bireyin önceki soruya verdiği
cevap önem taşımaktadır. Bu sebeple, bu tür testlerin hazırlanabilmesi için
öncelikli olarak soru havuzunun oluşturulması gerekir.
Soru havuzundaki sorular, yüzlerce hatta binlerce kişiye uygulanarak
parametreleri iyi belirlenmiş sorular içerisinden hem zorluk derecelerine
hem de konulara göre gruplanmış çok sayıda soruyu içermelidir. Soru
havuzunun çok sayıda soru içermesi bireylere aynı soruların gelme ihtimali
azaltmaktadır. Soru havuzuna zaman içinde istenirse soru ekleyip soru
çıkartmak mümkündür. Bilgisayar ortamında bireyselleştirilmiş test
uygulamasının ilerleyişi şu adımlarla özetlenebilir (Hambleton &
Swaminathan, 1984; Lord & Stocking, 1988; Rudner, 1998; ÇıkrıkçıDemirtaşlı, 1999):
Bireyin ilk yetenek tahmininin yapılması. Bireyin yetenek
seviyesi bilinmediği için test başlangıcında orta zorlukta bir
soru seçmek iyi bir yaklaşımdır.
Soru havuzundaki orta zorluk düzeyindeki sorulardan
rastgele seçme mantığına dayanarak seçilen sorunun bireye
sorulmasıdır.
Verilen yanıta göre henüz uygulanmamış maddeler
arasından yeni bir yetenek kestiriminin yapılarak; soruya
doğru yanıt verilirse daha zor, yanlış yanıt verilirse daha
kolay bir sorunun sorulmasıdır. Ayrıca, bireyin yetenek
kestiriminde sadece doğru ya da sadece yanlış cevaplar
kullanılamaz. Soru içerisindeki diğer cevap maddelerinin de
ayrı ayrı değerleri vardır.
Önceden belirlenmiş bir test sonlandırma ölçütü
sağlanıncaya kadar 2. ve 3. adımlar tekrar edilir.
Testi bitirmek için kullanılan ölçütler ise belirli bir standart hata miktarının
altına inilmesi, uygulanacak belirli bir soru sayısı ya da zaman sınırı olabilir.
Sınav puanının belirlenmesinde soruların puanlarında bireye sorulan
soruların zorluk düzeyi etkilidir.
Zor soruların puan değeri yüksek iken, kolay soruların puan değeri daha
düşüktür. Aynı sayıda soru cevaplayan bireylerin puanları cevaplandırdıkları
soruların zorluk düzeylerine göre faklılık gösterir.
54
Bilgisayar ortamında bireyselleştirilmiş test sisteminin hazırlanması uzun bir
çalışma gerektirmektedir. Her bir maddenin zorluk derecesi, soru havuzuna
eklenmeden önce eğitim bilimciler tarafından tespit edilir. Zorluk derecesi
tespit edilen sorular, soru metni, cevabı, zorluk derecesi ve puanıyla birlikte
soru havuzuna eklenir.
Her bireye özgü sınav oluşturulması için soru havuzu çok geniş tutularak
bireylere aynı sorunun gelme ihtimali azaltılmaktadır. Soru havuzunun geniş
olması soruların kopyalanma ya da çalınması gibi ihtimalleri ortadan
kaldırarak istenen geçerlilik ve güvenilirlik sağlanmış olunur. Sistemin
hazırlanması uzun zaman almasına rağmen oluşturulan bu sistemin yıllarca
kullanılabilirliği geçerli ve güvenilir bir sistem olması kullanıcılara zaman ve
mekân özgürlüğü sunmasından dolayı kullanımı tüm dünyada giderek
yaygınlaşmaktadır.
BİREYSELLEŞTİRİLMİŞ TESTLERİN TARİHSEL GELİŞİMİ
Bireyselleştirilmiş test uygulamasının, bilgisayar teknolojilerinin
gelişiminden önce ortaya çıktığı görülmektedir. İlk olarak Alfred Binet
tarafından kendi adını taşıyan Alfred-Binet IQ testinin geliştirilmesi
sırasında ortaya çıkmıştır (Kalender, 2004) Bu IQ testi için, önceden
hazırlanmış soruları, cevapları, soruların zorluk derecelerini ve puanlarını
içeren bir soru havuzu oluşturulmuştur. Ayrıca soruların başlangıç seçeneği
ve soruların havuzdan seçilme kuralı önceden belirtilmiştir.
Taşıdığı bu özelliklerinden dolayı yapılan bu çalışma bireyselleştirilmiş test
uygulamasının taşıması gereken tüm özellikleri taşımaktadır. Bu ilk
uygulama günümüzdekilerle karşılaştırıldığında çok basit görünse de,
günümüzdeki
testler
için
bir
temel
oluşturmaktadır
(http://www.kimpsikoloji.com/psikolojik-test/zeka-testleri/stanfort-binetzeka-testi, son erişim: Haziran 2012).
Daha sonra 1950’li yıllarda bazı çalışmalar olmuş fakat ilerletilmesi
mümkün olmamıştır. 1960’larda, Educational Testing Service’den Fred
Lord'un bu konuda önemli çalışmaları olmuştur. Lord’un (1980) temel
düşüncesi şöyledir: “Soru sayısı sabit olan bir test özellikle düşük ve yüksek
yetenek düzeyindeki öğrenciler için uygun değildir. Eğer uygun sorular
kullanılırsa aynı test hiçbir bilgi kaybı olmadan daha kısa sürede
uygulanabilir” (Weiss, 1983). Bundan sonra da Amerikan Deniz Kuvvetleri
tarafından yapılan çalışmalarla geliştirilmiştir (Weiss, 1983).
55
Bireyselleştirilmiş test sisteminin uygulanabilmesi için eşzamanlı
hesaplamalar ve verilen cevaba göre bir sonraki sorunun hızlı bir biçimde
havuzdan çekilip sorulması gerektirdiğinden, böyle bir uygulamanın tam
anlamıyla uygulamaya geçmesi 1970’lerde bilgisayar teknolojisindeki
gelişmeler ve fiyatlarındaki düşüşle beraber olmuştur. Bilgisayar
teknolojisindeki gelişmelerle beraber bireyselleştirilmiş test uygulamaları
bilgisayar sistemi üzerinden yaygın bir şekilde kullanılmaya başlanmış ve
bireye özgü bireyselleştirilmiş test kavramı ortaya çıkmıştır. Bahsedilen
sistem, yukarıda da değinildiği gibi, 1950’lerde düşünülmüş olmasına
rağmen, anlatılan işlemlerin yapılması uzun zaman alacağı için ancak
bilgisayar teknolojisinin yaygınlaşmasıyla uygulamaya geçebilmiştir.
Tablo 1.
Bilgisayar teknolojisi ve bireyselleştirilmiş testlerin gelişimi
Dönem
1950'ler
1960'lar
1970'ler
1980'ler
1990'lar
Bilgisayar
Teknolojisi
İlk mainframe
bilgisayar
yapıldı.
Mainframe
bilgisayarlar
üniversiteler
ve
sanayide
görülmeye
başladı.
Bireyselleştirilmiş
Test
Lord ve Rasch
tarafından ilk
yayınlar yapıldı.
Psikometristler
tarafından güçlü
bir araç
olarak kabul
gördü.
Mainframe ve
minibilgisayar
kullanımı
yaygınlık
kazandı.
Mikro
bilgisayarlar
piyasaya
çıktı.
Mikro
bilgisayarlar
gelişti ve
ucuzladı.
Yoğun
araştırmalar
yapıldı.
56
Bilgisayarda ilk
uygulamalar
yapıldı.
Bilgisayarla
yapılan testler
büyük ölçekli
uygulamalarda
kullanıldı.
Tablo 1’de, bilgisayar teknolojisi ile bireyselleştirilmiş testlerin gelişimi
arasındaki paralelliği görülmektedir (Van der Linden, 1995).
BİREYSELLEŞTİRİLMİŞ TESTLERİN
AVANTAJ VE DEZAVANTAJLARI
Aşağıda, bireylerde yetenek kestiriminde kullanılan bilgisayar ortamında
bireyselleştirilmiş test uygulamalarının avantaj ve dezavantajları maddeler
halinde sıralanmaktadır.
Her öğrenci kendi seviyesine uygun bir test alır.
Birey için yetenek kestiriminde etkisi olmayan sorular
sorulmaz.
Madde 1’e dayanarak, çoktan seçmeli testlere göre bireysel
testlerde uygulanan soru sayısı azalır ve testin uygulama
süresi kısalır.
Bu sistemde soru havuzu çok geniş olduğu için, soruların,
kopyalanması ve çalınması gibi riskler ortadan kalkar.
Geçerlilik ve güvenilirliği artırır. Bilgisayar ortamında
bireyselleştirilmiş testlerin kâğıt-kalem testleriyle geçerlilik
ve güvenilirlik konularında karşılaştırılmasını içeren bir
çalışmada (McBride & Martin, 1983) şu sonuçlara
varılmıştır: Bireyselleştirilmiş test kağıt-kalem testlerinde
kullanılan soru sayısının yarısından az soruyla yüksek
seviyede güvenilir sonuçlar vermiştir ve büyük ölçekli
örneklemlerde bireyselleştirilmiş testlerin geçerliliğinin daha
iyi olduğu ortaya çıkmıştır (Kalender, 2004; Cömert, 2008).
Test sonuçları anında değerlendirilebilir.
Test istenildiği zaman uygulanabilir.
Kişilere zaman ve mekân bağımsızlığı sağlar.
Test kâğıdı gereksinimlerini ortadan kaldırır.
Soru havuzundan istenmeyen soruların çıkartılması kolaydır.
Soru havuzunun güncellenmesi kolaydır.
Soru seçiminde esneklik sağlar.
Test standardizasyonunu genişletir.
Test gözetim süresini kısaltır.
Her bireye gelen sınav farklı olduğu için aynı sistem yıllarca
kullanılabilir ve bu da sınav maliyetini azaltır.
57
Tüm bu avantajlarının yanında, bireyselleştirilmiş testlerin
olumsuz taraflarından da bahsetmek faydalı olacaktır
(Hambleton & Swaminathan, 1984; Lord & Stocking, 1988;
Sands, Waters & McBride, 1997; Rudner, 1998; ÇıkrıkçıDemirtaşlı, 1999).
Bireyselleştirilmiş testler her konu için uygun
olmayabilir.
Bilgisayar donanımındaki sınırlılıklar ve maliyet sorun
olarak görülebilir.
Bilgisayar korkusu sorun yaratabilir.
Ölçülecek yeteneğin tek boyutlu olması şartının
sağlanamaması söz konusu olabilir.
Soru havuzunun çok büyük olması gerekliliği sorun
yaratabilir.
BİREYSELLEŞTİRİLMİŞ TESTLERİN
DÜNYADAKİ KULLANIM ALANLARI
Bireyselleştirilmiş ya da diğer bir ifade ile adaptif testleri alanlar, soruları
bilgisayar
başında
yanıtlamaktadırlar.
Bilgisayar
ortamında
bireyselleştirilmiş testlere örnekler (Kalender, 2009) aşağıda görülmektedir.
GRE (Graduate Record Examination)
GMAT (Graduate Management Admission Test)
TOEFL (Test of English as a Foreign Language)
Microsoft Certified Professional Exams,
Adaptive Matrices Test (AMT),
ASCP (American Society of Clinical Pathologists-Board of
Registry Certification Examinations),
ASVAB (the Armed Services Vocational Aptitude Test
Battery),
CAT of Written English for Spanish Speakers,
BULATS (Business Language Testing Service) Computer
Test,
CATE (Computerized Adaptive Test of English),
COMPASS series of tests from ACT,
LPCAT (Learning Potential CAT),
MAP (Measures of Academic Progress),
58
NAPLEX (North American Pharmacist Licensure
Examination),
NCLEX (National Council Licensure Examinations)
STAR Math, Reading, and Early Literacy gibi birçok başka
alanda da kullanılmaktadır.
Yukarıda adı geçen testlerden GRE, GMAT, TOEFL gibi testler Amerika’da
New Jersey Eyaletinde bulunan Educational Testing Service (ETS)
tarafından dünyanın pek çok merkezinde düzenlenen sınavlardır
(http://www.ets.org/, 2012).
ÜLKEMİZDEKİ İLGİLİ ÇALIŞMALAR
Ülkemizde bireyselleştirilmiş test uygulamaları hakkında yapılmış
çalışmalara bakıldığında fazla bir uygulama görememekteyiz. İncelenen
literatürden ulaşılabilen çalışmalar şöyle sıralanabilmektedir.
Kaptan (1993), çalışmasında kağıt-kalem testleriyle bilgisayar ortamında
bireyselleştirilmiş testleri karşılaştırmıştır. Bu çalışmada geçmiş ÖSS
sorularından oluşan bir test geliştirmiş ve uygulamıştır. Bireylere kağıtkalem testindeki 50 soruya karşılık bilgisayar ortamında 14 soru
uygulanmıştır.
Çalışma sonucunda test uygulama zamanında ve uygulanan soru sayısında
belirgin düşüşler ortaya koymuştur. Yetenek kestirimleri arasında anlamlı
fark bulunmamıştır.
İşeri (2002), Ortaöğretim Kurumları Seçme Yerleştirme Sınavı ve Özel
Okullar Sınavının matematik kısımlarından oluşturduğu soru bankasını
kullanarak matematik başarısının bilgisayar ortamında bireyselleştirilmiş test
uygulamasıyla ölçülmesi konusunda bir çalışma yapmıştır. Çalışmasında,
bilgisayar ortamındaki bireyselleştirilmiş testlerin bireylerin yetenek
düzeyini daha az soru kullanarak güvenilir biçimde ölçtüğü sonucuna
ulaşmıştır.
Erdoğdu (2009), bireyselleştirilmiş test tabanlı bir sınav sisteminde
kullanılmak üzere hazırlanan soruların zorluk derecesini en iyi şekilde
belirleyecek bir sistem geliştirmiştir. Geliştirilen sistemde, hazırlanan
soruların zorluk seviyelerini belirleyebilmek adına bu sorular kullanıcıya
bilgisayar üzerinden aktarılmaktadır. Kullanıcıların geliştirilen uygulama
59
üzerinden
verdikleri
cevaplar
farklı
istatistiksel
değerlendirilerek soruların zorlukları belirlenmiştir.
yöntemlerle
Buna bağlı olarak soru zorluğunu en iyi tespit eden yöntem bulunmuş ve
sonrasında hazırlanan sorular RRT (Rapidly-exploring Random Tree)
yöntemi ile sınıflandırılmıştır. Bu sınıflandırma sayesinde, çalışmanın
gelecekteki yolu çizilmiştir. Bunlardan ilki “bilgisayar uyarlamalı sınav
yazılımlarında soruları sınıflandırmak için en iyi yöntemin ne olduğu” ve
ikincisi ise “soru sınıflandırmalarında soru havuzunun büyüklüğünün önemi”
şeklindedir.
Kalender (2011), yapmış olduğu çalışmasında bilgisayar ortamında
bireyselleştirilmiş test (CAT-Computerized Adaptive Test) yöntemi ile elde
edilen yetenek kestirimlerini farklı yetenek kestirim ve test sonlandırma
kurallarını dikkate alarak Öğrenci Seçme Sınavı (ÖSS) fen alt testinin kağıtkalem formatı sonuçları ile karşılaştırmaktır. Çalışma iki aşamadan
oluşmaktadır. İlk aşamada, ÖSS’nin CAT ve kağıt-kalem formatlarından
elde edilen yetenek kestirimlerini karşılaştırmak amacındadır.
Yetenek kestirim yöntemleri olarak Maximum Likelihood Estimation ve
Expected A Posteriori kullanılmıştır. Test sonlandırma kuralları ise standart
hata eşik değeri ile sabit soru sayısıdır. Çalışmanın ikinci aşaması CAT
performansını simülasyon dışında bir ortamda gözlemlemek amacı ile bir
grup öğrenciye uygulanmıştır. Gerçek bireylere uygulanan CAT ile bireylere
sorulan soru sayısında yaklaşık %50 oranında düşüş sağlanmıştır. Sonuçlar,
CAT formatının ÖSS fen alt testi için kağıt-kalem testi ile
karşılaştırıldığında daha yüksek güvenilirliğe sahip yetenek kestirimlerini
daha az soru ile sağladığı göstermiştir.
SONUÇ
Bireylere konuların aktarılmasında yaygın olarak kullanılan e-öğrenme
ortamlarının sağladığı zaman, mekân ve bireysellik gibi avantajlarını edeğerlendirme sistemlerinde çok fazla kullanılmadığı görülmektedir.
Oysa ki e-öğrenme sistemlerinde içerik aktarımı yapılırken her birey kendi
seviyesine uygun olan içeriği alır ve böylece e-öğrenme ortamında
bireysellik sağlanır. Öğrenmede başarı sağlamak için her bireye kendi
seviyesine uygun eğitim verilmesi gerekmektedir.
60
Günümüzde eğitimin değerlendirilmesinde ve bireylerin yetenek
seviyelerinin belirlenmesinde kullanılan e-değerlendirme sistemleri çoktan
seçmeli testlerin web üzerine aktarılmış halidir.
Bireylerin yetenek seviyesi belirlenirken bireyin yetenek düzeyine uygun
soru sorulması gerekmektedir. Bireye yetenek seviyesinin altında ya da
üzerinde soru sorulması bireyde yetenek kestirimi için fayda sağlamazken
gereksiz yere maliyet ve zaman kaybına yol açmaktadır ve bireyin
sıkılmasına neden olmaktadır. Böyle bir durumda ise, yetenek seviyesi belirli
kişilerin değerlendirilmesinin gereksiz olacağı ikilemi yaşanmaktadır.
Bu ikilem, bireye sorulacak bir sonraki sorunun, sınav anında verdiği cevaba
göre, veri tabanından seçilerek sorulmasıyla giderilmektedir. Yapılan
çalışmalar incelendiğinde her bireye özgü sınav uygulamalarının hem zaman
hem de maliyet avantajı sağladığı ve daha az soru ile daha kısa zamanda
geçerliliği ve güvenilirliği daha yüksek uygulamalar sağlandığı tespit
edilmiştir.
Bu sınav sisteminde büyük ölçekli sınavlar için gerekli olan sistemin
geliştirilmesi hakkında, bilgisayar donanımının seçimi, uygun bir ağ
yapısının oluşturulması, test merkezlerinin seçimi, testleri uygulayanların
eğitimi ve uygulama için uygun yazılımın geliştirilmesi gibi konularda da
çalışmalar yapılması gerekmektedir (Sands, Waters, McBride, 1997).
Günümüzde, e-öğrenme ortamlarında verilen konu/modül/derslerin
değerlendirme aşamasında bireyselleştirilmiş testlerin kullanılması;
öğrencilere aynı soruların gelme ihtimalini çok azaltacak, öğrencilere kendi
yetenek seviyelerine uygun sorular arasından soru gelmesi ve edeğerlendirme sınavlarının daha kısa sürede, daha az soru daha az maliyet ile
yapılmasını sağlayacaktır.
Ayrıca bireyselleştirilmiş sınavlar sayesinde e-öğrenmede değerlendirme
aşaması daha geçerli ve güvenilir biçimde tamamlanabilecektir. Ayrıca
sınavlarda bu sistemin kullanılması testlerin uygun şekilde ve mevcut yapı
dikkate alınarak uygulanması halinde ülkemizdeki büyük ölçekli merkezi
sınavlarda da başarılı sonuçlar vereceği düşünülmektedir.
Ancak bu test sisteminin hazırlanması için uzun bir çalışma gerekmesi, çok
büyük bir soru havuzu gereksinimi, her sorunun zorluk derecesinin sorular
havuza eklenmeden önce eğitim bilimciler tarafından tespit edilmesi
61
gerekliliği gibi sebeplerden ötürü, şu an için çok kolay ve çabuk hayata
geçirilebilir bir sistem gibi görünmemektedir.
Günümüzde çoğunlukla yetenek ve başarı ölçümleri için bireyselleştirilmiş
testler kullanılmakta olsa da, bahsedilen çalışmalar tamamlandığı takdirde
çok daha farklı alanlarda uygulanmaya başlanması çok uzakta değildir.
KAYNAKÇA
Cömert, M. (2008). Bireye Uyarlanmış Bilgisayar Destekli Ölçme Ve
Değerlendirme Yazılımı Geliştirilmesi. Yüksek Lisans Tezi. Bahçeşehir
Üniversitesi, İstanbul
Çıkrıkçı-Demirtaşlı, N. (1999). Psikometride Yeni Ufuklar: Bilgisayar
Ortamında Bireye Uyarlanmış Test. Türk Psikoloji Bülteni. 5 (13), 31-36.
Embretson, S. E. & Reise, S. P. (2000). Item Response Theory for
Psychologists. New Jersey: Lawrence-Earlbaum Associates.
Erdoğdu, B.(2009). Bilgisayar Uyarlamalı Sınav için Soru Sınıflandırma
Değerlendirmesi. Fen Bilimleri Enstitüsü. Yüksek Lisans Tezi. Bahçeşehir
Üniversitesi, İstanbul
ETS (Educational Testing Service). (2012). Web sitesi http://www.ets.org/
Erişim tarihi: 26.06.2012
Hambleton, R. K., Swaminathan, H. (1984). Item Response Theory:
Principles and Applications. Boston: Kluwer-Nijhoff Publishing.
Hambleton, R. K., Swaminathan, H. and Rogers , H. J (1991).
Fundamentals of Item Response Theory (2nd Ed.) California: Sage
Publications, Inc.
Iseri, A. I. (2002). Assessment of Students' Mathematics Achievement
Through Computer Adaptive Testing Procedures. Unpublished doctoral
dissertation.Middle East Technical University, Ankara.
Kalender, İ. (2004). XIII. Ulusal Eğitim Bilimleri Kurultayı, 6-9 Temmuz
2004 İnönü Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Malatya.
62
Kalender, İ. (2009). Başarı ve Yetenek Kestirimlerinde Yeni Bir Yaklaşım:
Bilgisayar Ortamında Bireyselleştirilmiş Testler (Computerized Adaptive
Tests- CAT). Cito Eğitim Kuram ve Uygulama Dergisi. 5, 39-48.
Kalender, İ. (2011). Effects of Different Computerized Adaptive Testing
Strategies On Recovery of Ability. Middele East Technical University, Orta
Öğretim Fen ve Matematik Alanları Eğitimi Bölümü. Doktora Tezi. Ankara
Kaptan, F. (1993). Yetenek Kestiriminde Adaptive (Bireyselleştirilmiş) Test
Uygulaması ile Geleneksel Kağıt-Kalem Testi Uygulamasının
Karşılaştırılması. Fen Bilimleri Enstitüsü. Doktora Tezi. Hacettepe
Üniversitesi, Ankara.
Köklü, N.(1991).Yetenek ve Başarının Ölçülmesinde Tailored Test Yöntemi.
Doktora Tezi. Hacettepe Üniversitesi. Ankara
Lord, F. M. (1980). Applications of Item Response Theory to Practical
Testing Problems. Hilsdale, N J: Lawrebce Erlbaum Associates.
Lord, F. M. & Stocking, M.L. (1988). Item response theory. In J.P. Keeves
(ed.), Educational Research, methodology, and measurement: an
international handbook (pp. 269-272). New York: Pergamon press.
McBride, J. R. & Martin, J. T. (1983). Reliability and validity of adaptive
ability tests in a military design. In D. J. Weiss (Ed.). New horizons in
testing: Latent trait test theory and computerized adaptive testing (pp. 223236). New York: Academic Press.
Rudner, L. M. (1998). An on-line, Interactive Computer Adaptive Testing
Mini Tutorial [Online]. Available: http://edres.org/scripts/cat/catdemo.htm
adresinden Haziran 2012 tarihinde alınmıştır.
Sands, W. A., Waters, B. K.and McBride, J. R (Eds) (1997). Computerized
Adaptive Testing: From Inquiry to Operation. American Psychological
Association, USA.
Stanfort - Binet Zeka Testi (2012).
http://www.kimpsikoloji.com/psikolojik-test/zeka-testleri/stanfort-binet-zeka-testi
63
Van der Linden, W. J. (1995). Advances in Computer Applications. In
Thomas Oakland & Ronald, K, Hambleton (Eds), International Perspectives
on Academic Assessment. (pp. 105-123). Kluwer Academic Publishes, USA.
Weiss, D. J., (1983). Latent trait theory and adaptive testing. In David
J.Weiss (ed.), New horizons in testing (pp. 5-7). New York: Academic
Press.
Yıldırım, H. H., Çömlekoğlu. G. Berberoğlu, G. (2003). Milli eğitim
bakanlığı özel okullar sınavı verilerinin madde tepki kuramı modellerine
uyumu. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi. 23: 159-168.
YAZARLARA İLİŞKİN
Yrd. Doç. Dr. Birim BALCI DEMİRCİ, Okan Üniversitesi, İstanbul.
Marmara Üniversitesi, Teknik Eğitim Fakültesi
Elektronik-Bilgisayar lisansı, Bilgisayar-Kontrol Eğitimi
yüksek lisansı ardından, 2007 yılında Web Tabanlı
Uzaktan Eğitim alanındaki çalışması ile Ege Üniversitesi
Bilgisayar
Mühendisliği
doktora
programını
tamamlamıştır. Bir yıl Marmara ve 9 yıl Maltepe
Üniversitesi’nde çalışmıştır. Maltepe Üniversitesi
Uzaktan Eğitim yapılanması içerisinde çeşitli
pozisyonlarda çalışmış, Uzaktan Eğitim Birimi
Başkanlığı ve Uzaktan Eğitim Rektör Danışmalığı
görevlerini yürütmüştür. Halen Okan Üniversitesi Bilgisayar Mühendisliği
Bölüm Başkan Yardımcılığı ve Uzaktan Eğitim Merkezi Yönetim Kurulu
Üyeliği görevlerini sürdürmektedir.
Yrd. Doç. Dr. Birim Balcı Demirci
Okan Üniv. Mühendislik-Mimarlık Fakültesi
Tuzla Kampüsü, İstanbul
İş Tel: 0216 6771636 dahili: 1964
E-posta: birim.balci@okan.edu.tr
birim_b@yahoo.com
64
Hülya COŞKUN ÖZKAN, Okan Üniversitesi, İstanbul.
Hülya COŞKUN ÖZKAN, 1984 yılında Bilecik’te
doğdu. İlk, orta ve lise öğrenimini İstanbul’da
tamamladı. 2007 yılında Marmara Üniversitesi Teknik
Eğitim Fakültesi Bilgisayar ve Kontrol Öğretmenliği
Bölümünde lisans eğitimini tamamladı. Bir süre özel
sektörde çalıştıktan sonra, 2008 yılında İstanbul
Samandıra Teknik ve Endüstri Meslek Lisesinde
Bilişim Teknolojileri Alanında öğretmenliğe başladı ve
halen devam etmektedir. Yüksek lisansını, Okan
Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsünde Bilgisayar Mühendisliği bölümünde
yapmaktadır.
Hülya COŞKUN ÖZKAN
Okan Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü.
Mecidiyeköy, İstanbul, Türkiye
Telefon: 0555 966 95 68
E-posta: hulyacoskun84@gmail.com
65
66
BÖLÜM 5
E-ÖĞRENME’DE YABANCI DİL
DERSİNE YÖNELİK İÇERİK
GELİŞTİRME VE YAZARLIK
ARAÇLARI
Yard. Doç.Dr. Ahmet BAŞAL
Yıldız Teknik Üniversitesi,
Eğitim Fakültesi, İstanbul
ahmetbasal@gmail.com
ÖZET
Küreselleşen dünyada yabancı dil bilmek ve bu dili etkin bir şekilde
kullanmak önemlidir. Türkiye’de yabancı dil öğretimi için ülke
kaynaklarından harcanan miktar oldukça hatırı sayılır olmasına rağmen,
toplumun her kesiminden bireyler yabancı dil eğitiminin yetersizliği
noktasında uzlaşmaktadır.
Bu durumun nedenlerinden bir tanesi de yabancı dil eğitiminde kullanılan
materyallerin etkileşimli ve öğrenciyi motive edici olmaktan öte çoğunlukla
basılı materyaller ya da tek yönlü teknoloji içeriyor olmasıdır. Yabancı dil
eğitimi son yıllarda geleneksel yüz yüze verilen eğitimden e-öğrenme
ortamlarına doğru kaymaktadır.
Her iki öğretim ortamında da verilen yabancı dil eğitiminin daha verimli
olabilmesinin yollarından biri de ders içeriklerinin öğrenciyi motive edici ve
daha etkileşimli unsurlar içermesidir.
Yabancı dil öğretmenleri sadece hazır içerikleri öğrencilere aktarma değil,
aynı zamanda bu içerikleri girdikleri sınıflara göre uyarlama, geliştirme,
ekleme ve çıkarma yapma ya da tamamıyla yeni bir materyal tasarlama
rollerini üstlenmektedirler. Bu görevlerini yerine getirirken onların ihtiyaç
duyduğu şey içerik geliştirmelerine yardımcı olacak temel bilgisayar
bilgisiyle kullanabilecekleri yazarlık araçlarıdır.
67
Bu bölümün amacı özellikle ülkemizde yaygın olarak öğretimi yapılan
İngilizce’ye yönelik ders içeriği geliştirme konusunda öğretmenlere yardımcı
olacak mevcut ücretsiz yazarlık araçlarını irdelemektir. Bu araçlar özellikle
e-öğrenme’de kullanılacak ders içeriklerini hazırlama noktasında ele alınmış
ve İngilizce dersinde nasıl kullanılabileceğine dair öneriler sunulmuştur.
GİRİŞ
Yabancı dil eğitimi, özellikle de İngilizce’nin uluslararası bir dil olarak
kabul edilmesinden dolayı öğretimi, tüm dünyada yaygın olarak
yapılmaktadır. İngilizce öğretiminin etkili olabilmesi için göz önünde
bulundurulması gereken pek çok nokta bulunmaktadır. Bunlardan bir tanesi
İngilizce öğretimine yönelik materyal tasarlama ve geliştirmedir. Çünkü
materyaller öğrenci ve öğretmen arasında bir nevi köprü niteliğindedir. Bu
köprünün sağlam oluşturulması, öğretmen ve öğrenci arasındaki aktarımı ve
etkileşimi daha kolay hale getirecektir. Tomlinson (2001) materyalleri “bir
dilin öğrenilmesini kolaylaştırmak için kullanılabilecek herhangi bir şey”
olarak tanımlamaktadır. Bir başka deyişle, materyaller hedeflenen öğrenme
çıktılarına ulaşılmasını kolaylaştırır (Brown & Voltz,2005).
Geleneksel İngilizce öğretiminde yaygın olarak kullanılan materyaller ders
kitaplarıdır. İngilizce öğretmenleri öğrencilerine İngilizce’yi öğretirken
çoğunlukla ellerindeki ders kitaplarından faydalanırlar (Harsono, 2007).
Literatürde yabancı dil öğretiminde kullanılan ders kitaplarına yönelik olarak
hem olumlu (Harmer, 2001; O’neil, 1990; Crawford, 2002) hem de olumsuz
(Block, 1991) saptamalar mevcuttur. Ticari olan ders kitaplarının yanı sıra
bu kitapları destekleyici videolar, internet ortamında hazırlanmış çeşitli
kaynaklar da mevcuttur. Fakat tüm bu materyallere rağmen genelde yabancı
dil öğretmenleri, özelde bu çalışmanın konusunu oluşturan İngilizce
öğretmenleri öğrencilerinin seviyelerini, ilgi ve isteklerini ve yaşadıkları
zorlukları göz önünde bulundurarak çeşitli ek ders materyalleri
oluşturmaktadırlar.
Tomlinson (2003) materyal geliştirmenin öğretmenlerin bir çalışma alanı
olduğunu ifade etmektedir. Bir başka deyişe öğretmenler kendi sınıfları için
bir materyal tasarımcısı olma rolü üstlenirler. Bu rolü gerçekleştirebilmeleri
için yabancı dil eğitiminin teorik altyapısı ve materyal tasarımı konularında
bilgi sahibi olmaları gerekmektedir. Öğretmenlere materyal tasarımı
konusunda eğitim ve destek verilirse, hazırladıkları materyaller öğrenciler
açısından yararlı olur (Tomlinson, 2003).
68
Bu noktadan sonrası ise öğretmenlerin ders materyallerini hazırlama
sürecinde katkıda bulunabilecek araçlara sahip olmasıdır. Çünkü materyal
tasarımı zor ve zaman alıcı bir süreç ve uğraştır. Bu noktada yazarlık araçları
derslerine materyal hazırlayan İngilizce öğretmenlerinin işi kolaylaştıracak
ve daha zengin ve kaliteli materyaller hazırlamalarını sağlayacaktır.
ÖĞRETMENLERİN TASARLADIĞI
MATERYALLERİN AVANTAJ VE DEZAVANTAJLARI
Öğretmenlerin tasarladığı materyaller bir takım avantaj ve dezavantajlar
içermektedir. Öğretmenler, ders kitabının yetersiz kaldığı yönleri ortadan
kaldırmak için kendi özel öğretme ortamlarına yönelik materyal hazırlar
(Howard & Major, 2004). Böylece genele yönelik ve küresel olarak
hazırlanan ders kitaplarının özel ihtiyaçları karşılama eksikliği ortadan
kaldırılmaktadır. Yabancı dil kitapları öğrencilerin tüm ilgi ve ihtiyaçlarını
karşılamaktan uzaktır. Kitaplar, girilen sınıftaki tüm öğrencilerin ilgilerini
çekmeyecek ve ihtiyaçlarını karşılamayacak konular ve örnekler içerirler. Bu
noktada, öğretmenlerin o sınıftaki öğrencilerin ilgileri ve ihtiyaçları
doğrultusunda daha gerçekçi konular ve örnekler kullanmaları dersin
öğreticiliği artıracaktır. Bu durum bağlamlama (contextulization) olarak
adlandırılır (Block, 1991).
Kitaplarda sunulan metinler ve örnek cümleler, fikirler ve olaylar eskimiş,
unutulmuş ve değerini kaybetmiş olabilir. Bu nedenle öğrencilerin ilgisini
çekmeyebilir. Öğretmenlerin hazırladığı materyaller ise daha geçerli ve daha
güncel; öğrencilerin ilgisini çekebilir bilgileri içerir. Bu durum güncelzamanı geçmeyen (timeless) olarak adlandırılır (Block, 1991). Bir
materyalde yer alan metinlerin ve örneklerin güncel olması, öğrencilerin
ilgisini çekme olasılığı daha yüksek olduğu için son derece önemlidir.
Ticari kitaplar genel bir amaç doğrultusunda hazırlandığı için bireysel
ihtiyaç ve tercihleri çoğu zaman göz ardı etmektedir. Öğretmen sınıftaki
öğrencilerinin ihtiyaçlarını, ilgilerini ve öğretme stillerini belirlemelidir.
Böylesi bir belirlemeden sonra hazırlanan materyaller öğrenciler açısından
çok daha verimli bir öğretimin yapılmasına olanak sağlayacaktır.
Öğretmenlerin hazırladığı materyallerin bir diğer avantajı da kolay
güncellenebilir olmasıdır. Ders kitaplarında güncelleme yeni baskı çıkma
gibi zaman gerektiren gecikmeli bir durum içerir. Halbuki öğretmenler
69
hazırladıkları materyalleri öğrencilerinin değişen ilgi ve ihtiyaçlarına göre
anında güncelleme olanağına sahiptirler.
Öğretmenlerin hazırladığı materyallerin dezavantajlarının başında o
materyallerin organizasyonu gelir (Howard & Major, 2004). Ders kitapları
daha planlı, organize ve izlenebilir bir akış içerir. Öğretmenlerin
hazırladıkları materyaller ise, bu noktalar materyal tasarımı aşamasında
dikkate alınmadığında, öğrenciler için kötü sonuçlar doğurabilir.
Öğretmenlerin hazırladığı materyallerin bir başka dezavantajı da kalite
sorunudur (Howard & Major, 2004). Bu materyaller özensiz hazırlanırsa
çeşitli hatalar içerebilir ve bu da öğrenciler açısından bir dezavantaj
oluşturabilir. Öğretmenler için diğer bir sorun da materyal hazırlamak için
yeterli zaman bulamayışlarıdır. Öğretmenler ya vakitleri olmadığından ders
materyali hazırlama gibi bir yükün altına girmezler ya da hazırlayacakları
ders materyallerine yeterli zaman ayırmayıp etkisiz birer materyal ortaya
çıkarırlar.
Yukarıda sıralan öğretmenlerin hazırladıkları materyallere dönük tüm
dezavantajlara rağmen, yabancı dil öğretmenlerin çoğu eskiden beri
verdikleri derslere yönelik materyal hazırlamaya devam etmektedirler.
Dolayısıyla bu noktada dezavantajlardan ziyade, bu materyalleri
hazırlamanın avantajlarına odaklanıp; öğretmenlere bu konuda yardım
edebilecek teknolojik araçları tanıtmak önemlidir.
E-ÖĞRENME YOLUYLA İNGİLİZCE ÖĞRETİMİ
21.
yüzyılda
e-öğrenme
yoluyla
İngilizce
öğretimi
gittikçe
yaygınlaşmaktadır. Mirici (2009) uzaktan yabancı dil eğitimi almak
isteyenlerin sayısının her geçen gün arttığını belirtmektedir.
Bu sayının artmasının altında yatan temel neden; e-öğrenme ya da uzaktan
web tabanlı yabancı dil öğretimi olarak adlandırılan eğitim modelinin
etkinliğini arttırma potansiyeline sahip teknolojik gelişmelerin her geçen gün
hızla ortaya çıkmasıdır.
Uzaktan dil eğitimi programları tamamıyla internet aracılığıyla sunulan
birtakım uygulamaları da içerir içerir (White, 2003: 8). E-öğrenme yoluyla
verilen yabancı dil eğitiminin etkili olabilmesi için kullanılan materyaller de
önem arz etmektedir.
70
YABANCI DİL EĞİTİMİNDE KULLANILAN
E-ÖĞRENME İÇERİKLERE GENEL BİR ELEŞTİRİ
Eğitimde öğretimi zenginleştirecek ve öğrenmeyi kolaylaştıracak materyal
kullanımı önemlidir. Dil sınıfları için kullanılan materyaller genellikle basılı
materyalleri içermektedir (Tomlinson, 2003) ve dahası aslında bu durum
çoğunlukla pdf ve word gibi yine metin-tabanlı materyallerin kullanıldığı eöğrenme için de geçerlidir (Başal, 2011). Uzaktan dil eğitiminde kullanılan
materyallerin genellikle metin-tabanlı olması bir zorunluluk değil bir tercih
meselesidir. Çünkü pdf ve word formatında metin-tabanlı materyaller
hazırlamak; resim, ses, animasyon, video ve benzeri unsurları içeren çoklu
ortamları kullanmaya göre daha zahmetsizdir.
Jones (1999) ve Soo ve Ngeow’a göre (1998), bilgisayar destekli dil
eğitiminde kullanılan materyaller başlarda metin-tabanlıydı; fakat şimdi
durum böyle değildir (aktaran Blake & Delforge, 2004). Geleneksel
eğitimde uzun yıllardır klasik ders kitabı ve kara tahta benzeri araçların
kullanılmasına rağmen, e-öğrenmede kullanılan araçlar çok hızlı
gelişmektedir (Short, 2002). Tüm bu gelişime rağmen ülkemizde uzaktan dil
eğitiminde kullanılan materyallerin genellikle metin-tabanlı pdf ve word
dokümanı ya da etkileşimsiz hazırlanmış powerpoint sunumlar olduğu bir
gerçektir. E-öğrenmeyle yabancı dil öğretiminde kullanılabilecek
materyalleri zenginleştirme olanağına sahip teknolojik araçlar mevcutken,
hala kısır bir döngüde çoğunlukla metin-tabanlı materyallerin kullanılması
maalesef verilen dil eğitimi için bir engel oluşturmaktadır.
Ülkemizde, özellikle çeşitli programları uzaktan eğitim modeliyle sunan
üniversitelerimizin sayısı her geçen gün artmaktadır. Ancak, bu
programlarda sunulan yabancı dil dersinin, ki bu çoğunlukla İngilizcedir,
öğretimi için kullanılan materyaller, ders veren öğretmenlerin kendilerinin
hazırladıkları ders notları, internetten derledikleri dokümanlar ve çeşitli
kaynaklardan uyarladıkları ve geliştirdikleri yazılı kaynaklardan öteye
gitmemektedir.
Bu haliyle uzaktan eğitim yoluyla verilen İngilizce eğitimi, bunca teknolojik
imkâna rağmen, sanki mektupla yola çıktığı günlerde olduğu gibi uzaktan
yazılı materyalleri öğrenciye ulaştırmak olarak kalmıştır. O günlerden bu
günlere uzaktan eğitimin tek farkının bu materyalleri öğrenciye ulaştırma
yolu olduğu söylenebilir.
71
Gelişen e-öğrenme teknolojisine rağmen, ülkemizdeki uzaktan yabancı dil
eğitiminde kullanılan içeriklerin, materyallerin çoğunlukla metin-tabanlı
olmaktan öteye geçememesinin nedenleri şöyle sıralanabilir;
Yabancı dili e-öğrenme yoluyla veren üniversitelerin bu
yükü genelde yalnızca dersten sorumlu öğretim elemanlarına
yüklemeleri
Açılan uzaktan eğitim programlarında yetkin içerik
geliştirme ekiplerinin bulunmayışı
Yabancı dil dersini uzaktan eğitimde verecek öğretim
elemanlarının bu eğitim modelinde nasıl ders verileceğinin
ve ne tür materyaller kullanılabileceğinin tam olarak
farkında olmaması
Bu dersi veren öğretim elemanlarının materyal geliştirme ve
içerik geliştirme noktasındaki bilgi ve tecrübe eksiklikleri
Yukarıda sıralananlar nedenlere rağmen, bu çalışmanın amacı e-öğrenmede
yabancı dil dersi vermekten sorumlu öğretim elemanlarına ihtiyaç duyduğu
içerik geliştirmelerine yardımcı olacak temel bilgisayar bilgisiyle
kullanabilecekleri yazarlık araçlarını tanıtmaktır. Burada çıkış noktası
yabancı dil dersi öğretmenlerinin öğrenme hedeflerini gerçekleştirecek ve
öğrencilerinin ihtiyaçlarını karşılayacak materyalleri kendilerinin
hazırlayabileceğidir. Bu öğretmenler öğrencilerinin ihtiyaçlarına uygun
olarak kendileri materyaller geliştirebilirler (Harsono, 2007). Bu çalışmada
tanıtılan yazarlık araçlarının ücretsiz ve kolay elde edilebilecek araçlar
olmasına özen gösterilmiştir.
E-ÖĞRENMEDE YABANCI DİL DERSİ
MATERYALLERİ GELİŞTİRMEDE
KULLANILABİLECEK YAZARLIK ARAÇLARI
Günümüzde, bilgisayar ve internet teknolojilerinin eğitim ortamlarında
öğretimi desteklemek amacıyla kullanımı her geçen gün daha yaygın bir hal
almaktadır (Warner, 2004; Başal, 2011). Pek çok akademisyen eğitimde
teknoloji
kullanımının
öğrenmeyi
zenginleştireceği
noktasında
birleşmektedirler (Jonassen & Reeves, 1996; Means, 1994; Chun & Plass,
2000 ). Seljan, Banek Zorica, Špiranec ve Lasić-Lazić (2006) yeni
teknolojilerin yabancı dil öğretiminde kullanılmasının sınırsız potansiyeli
olduğunu ifade etmişlerdir. Buna ek olarak dil öğretimi yeni teknolojilerin
kullanımını diğer sosyal alanlardan daha fazla gerektirir (Kartal, 2005: 82).
72
Önemli olan bu teknolojilerin dil sınıflarında nasıl kullanacağı ve yabancı dil
öğretiminde öğrencilere nasıl rehberlik edileceğidir (Paulsen, 2001). Yabancı
dil öğretmenleri web-tabanlı kaynakları öğrencinin motivasyonunu arttırmak
amacıyla otantik materyaller hazırlamak için kullanabilirler (Arnold, 2007)
ve video, grafik, ses ve diğer etkileşimli özelliklerden faydalanabilirler
(Muehleisen, 1997). Yazarlık araçları, yabancı dil öğretmenlerin bu
materyalleri hazırlamalarında işlerini kolaylaştırabilecek potansiyele
sahiptirler.
Bu çalışma kapsamında ele alınan yazarlık araçları öğretmenlerin bilgisayar
ve internet teknolojilerini kullanarak materyaller geliştirmelerine yardımcı
programlar olarak ele alınmıştır. İngilizce öğretiminde öğretmenler bu
yazarlık araçlarını kullanarak testler, egzersizler ve benzeri öğretim
aktivitelerini hazırlayabilirler. Öğretmenler hazırladıkları bu materyallere
resim, ses ve video gibi unsurlar ekleyip; hazırladıkları materyallerin daha
ilgi çekici ve zengin olmasını sağlayabilirler. İnternette genelde
öğretmenlere, özelde İngilizce öğretmenlerine materyal hazırlama
noktasında yardımcı olabilecek pek çok yazarlık aracı bulunmaktadır.
Bu çalışmanın amacı İngilizce’ye yönelik içerik ders içeriği geliştirme
konusunda öğretmenlere yardımcı olabilecek mevcut yazarlık araçlarından
özenli bir seçki sunmak ve İngilizce dersinde e-öğrenme kapsamında bu
araçları nasıl kullanılabileceklerine dair fikir vermektir. Bu yazarlık
araçlarından bazıları aşağıda sıralanmıştır:
www.livebinder.com: Livebinder öğretmenlerin İngilizce dersindeki konu ile
alakalı farklı internet sayfalarından beğendikleri içerikleri toplayabilecekleri
bir araçtır. İngilizce öğretmenleri dersteki konuyla ilgili video, metin, resim
ve test gibi farklı unsurlar içeren web sitelerini önceden belirler ve livebinder
aracılığıyla bunları birleştirerek ve çeşitli eklemeler yaparak bir içerik
hazırlarlar. Böylece internetteki dersi için uygun olan farklı sayfalar ve
unsurlardan oluşan zengin ve ilgi çekici bir içerik öğrencilerin kullanımına
sunulur.
www.jogtheweb.com: Jog The Web’de tıpkı yukarı da bahsedilen livebinder
de olduğu gibi yabancı dil dersi için bir dizi web sayfasını bir araya getirerek
öğrencilere zengin bir içerik sunulması sağlayan bir web sitesidir.
Öğretmenler burada toplanan web sayfalarına yorumlar, öğretici notlar ve
sorular ekleyebilirler.
73
ww.wallwisher.com: Wallwisher öğrencilerin, öğretmenlerinin verdiği
herhangi bir konuda düşüncelerini ifade edebilecekleri dijital bir post-it
olarak ele alınabilir. Öğrenciler hazırladıkları post-it’lere resim, web sitesi
linki ya da herhangi bir video ekleyebilirler. Öğretmenler ayrıca herhangi bir
konuda öğrencilerin bir duvar hazırlamaları isteyebilir ve hazırlanan bu
duvarları notlandırabilir. Öğretmenler wallwisher’la tartışma, gramer ve
video ödevleri gibi çok çeşitli duvarlar hazırlayabilirler.
www.lessonwriter.com: Lessonwriter İngilizce öğretmenlerinin İngilizce
öğretim materyallerini otomatik olarak hazırlayabilecekleri bir araçtır.
İngilizce öğretmenleri ders için kullanmayı düşündükleri herhangi bir metni
Lessonwriter’a yapıştırabilir ve Lessonwriter otomatik olarak bu metinde
geçen kelime, telaffuz, kelime kökleri ve gramer gibi noktalarda öğrencilere
yardım edecek bir materyal hazırlar. Öğretmenler ayrıca yapıştırılan metne
sorular ekleyebilir ve dersin seviyesini de otomatik olarak ayarlayabilirler.
Buna ek olarak Lessonwriter öğretmene otomatik olarak ders planı da
hazırlamaktadır.
www.mailvu.com: Mailvu, yabancı dil öğretmenlerinin öğrencilere video
mesajı hazırlayabilecekleri ve eposta aracılığıyla bu videoyu
gönderebilecekleri bir araçtır. Öğretmenler öğrencilerine bunun yanı sıra
video ödevler de verebilirler. Örneğin, bir İngilizce öğretmeni
öğrencilerinden aile bireylerini tanıtan bir video mesajı hazırlamalarını ve eposta yoluyla kendisine göndermelerini isteyebilir ve bu mesajları
değerlendirip notlandırabilir. Ya da derste anlaşılmayan bir noktayı tespit
edip, bu konuda öğrencileri aydınlatan bir video kaydedip, öğrencilerine
gönderebilir.
www.eyejot.com: eyejot da mailvu gibi yabancı dil öğretmenlerinin
öğrencilere video mesajı hazırlayabilecekleri ve e-posta aracılığıyla bu
videoyu gönderebilecekleri bir araçtır. Öğretmenler bu aracı da mailvu gibi
kullanabilirler. Hazırlanan video mesajları öğrencilere gönderilebilir ya da
daha sonra kullanılmak üzere bilgisayara kaydedilebilir.
www.voxopop.com: Voxopop’la yabancı dil öğretmenleri herhangi bir konu
hakkında bir tartışma başlatabilir ve öğrencilerinin bu tartışmaya
katılmalarını sağlayabilirler. Çevrimiçi tartışma yaratmak için çok ideal bir
araçtır. Voxopop’ta konuyla ilgili fikirlerini öğrenciler ses olarak
kaydedebilirler ve arkadaşlarının fikirleri de dinleyebilirler. Bu onların
yabancı dilde konuşma ve dinleme becerilerini geliştirmelerine yardımcı
olacaktır.
74
Öğrencilerin kaydettikleri yorumlar bir film şeridi gibi konu başlığı altında
durmaktadır. Böylece, farklı öğrencilerin kaydettiği yorumlar akıcı bir
tartışma gibi takip edilebilir.
www.present.me: Present.me yabancı dil öğretmenlerinin powerpoint
sunumlarını kaydetmeleri için ideal bir araçtır. Bu araçla hazırlanılan bir
sunumun her slaytına ses yani anlatım eklenebilir. Present.me yabancı dil
öğretmenlerinin öğrencilerinin derste işlediği konuyla ilgili olarak sınıf
dışında da yaralanabilecekleri anlatımlar hazırlamalarına yardımcı olur.
www.todaysmeet.com: Bu site dersteki bir konuyla ilgili anlık mesajlaşma
şeklinde tartışmaların yapılabileceği bir sitedir. Öğretmen sınıftaki
öğrencilerle buluşmak için bir ad verip link alır ve bu linki istediği
öğrencilere ya da tüm sınıfa gönderebilir. Bu linke sahip olan öğrenciler
toplantıya katılıp konu hakkındaki görüşlerini anlık olarak gönderebilirler.
Toplantı öğretmenin belirlediği süre kadar açık tutulur. Yazışmalar dilenirse
kaydedilip öğrencilere gönderilebilir. Böylece tüm öğrencilerin
görüşlerinden oluşan bir materyal daha sonra öğrencilerin inceleyebilmesi
için onlara verilmiş olur.
www.techsmith.com/jing: Jing çok basit bir ekran görüntüsü yakalama
aracıdır. Daima kullanıma hazır bir biçimde bilgisayar ekranın üzerinde
beklemektedir. Öğretmenin yapması gereken tek şey kaydedilecek ekran
alanını seçmektir. Yabancı dil öğretmeni öğrencilerin dersteki konuyu
anlamalarına yardımcı olacağını düşündüğü bir metni, sunumu veya
video’yu kaydedebilir ve bu sunuma anlatımlar ekleyebilirler. Ayrıca web
kamerasından kendi görüntüsünü de bu ekran görüntüsüne ekleyebilirler.
Bunun yanı sıra yabancı dil dersinde anlaşılmayan ve öğrencilerin sık hata
yaptıkları bir konuyla ilgili açıklayıcı bir bilgilendirmeyi kaydedebilir ve
öğrencilerin kullanımına sunabilir.
www.wordle.net: Wordle verilen herhangi bir metin içerisinde kullanılan
kelime sıklıklarının görsel olarak sunulmasını sağlayan bir kelime bulutu
aracıdır. Yabancı dil öğretmeni metni ya da kelime listelerini buraya
yapıştırır ve Wordle sık kullanılan kelimelerin diğerlerine göre daha büyük
olduğu görsel bir kelime bulutu hazırlar. Öğretmenler bu aracı özellikle
herhangi bir konu alanında çok sık kullanılan kelimeleri toplu halde
öğrencilerine göstermek için kullanabilir. Örneğin, öğretmen sağlık (health)
konusunda sık kullanılan kelimeleri öğretmek için bu aracı kullanabilir.
75
İnternette kelime bulutu hazırlamak için pek çok benzer araç bulunmaktadır;
fakat wordle bu araçların en iyilerindendir.
SONUÇ
21.Yüzyılda dil eğitimi onca teknolojik gelişmeye rağmen hem geleneksel
eğitim modelinde hem de web tabanlı uzaktan eğitim modelinde çoğunlukla
metin-tabanlı olarak yapılmaktadır. Geleneksel yabancı dil eğitiminde
kitapların, e-öğrenme’de ise pdf ve word formatında metin-tabanlı
materyallerin yaygın olarak kullanıldığı görülmektedir. Bu durum teknolojik
imkânların yabancı dil eğitimine ve dolayısıyla da e-öğrenme modeliyle
verilen yabancı dil eğitimi materyallerine yeterince entegre edilemediğinin
göstergesidir.
Yabancı dil öğretmenleri her zaman öğrencilerinin ihtiyaçları ve beklentileri
doğrultusunda daha ilgi çekici ve güncel kaynakları öğrencilerine sunma
girişimlerinde bulunarak materyal geliştirme çabaları yürütmüşlerdir.
Öğretmenlerin hazırladığı bu materyaller iyi organize edilirse, bu
materyallerin öğrencilerin yabancı dili daha etkili öğrenmesine yardımcı
olabilme potansiyeli oldukça yüksektir. Basılı materyallerin dezavantajları
geleneksel yabancı dil eğitiminde yaşanırken, maalesef e-öğrenme’ye de
sıçramıştır. E-öğrenme ile yabancı dil dersi, o dersi vermekle yükümlü
öğretim elamanlarının dijital ortama word ve pdf olan metin-tabanlı
materyalleri yüklemelerinden çok ötedir. Çoğunlukla metin-tabanlı
geleneksel yabancı dil eğitimine, e-öğrenme modelinde de devam edilirse,
bu uzaktan yabancı dil eğitiminin mektupla çıktığı serüvende çok fazla
aşama kaydetmediği, sadece sunumun mektup yerine internet aracılığıyla
yapıldığı anlamına gelir.
21. yüzyıl açısından, yabancı dil öğrenen öğrenciler teknoloji kullanımına
son derece alışkın bireylerdir. Dolayısıyla, yabancı dil derslerinin sadece
metin-tabanlı materyallere dayandırılması, dil öğrenimini onlar için oldukça
zorlaştıracaktır. Yabancı dil öğretmenlerinin görevi öğrencilerinin alışkın
olduğu multi-medya unsurları hazırlayacakları materyallere entegre etmektir.
Bunu yaparken yabancı dil öğretmenleri materyal tasarımcısı rolüne
bürünürler. Bu rollerini daha kolay gerçekleştirebilmeleri ve daha etkili ve
motive edici materyal hazırlamaları için yazarlık araçları önemlidir. Yazarlık
araçları doğru kullanıldığında yabancı dil öğretmenleri, öğrencileri için daha
öğretici, zengin içerikli ve ilgi çekici materyaller hazırlayabilirler.
76
Yabancı dil öğretmenleri materyal tasarlamalarına yardımcı olacak araçları
iyi tanımalı ve tasarım sürecinde gerektiği gibi kullanmayı bilmelidirler.
İnternetin sağladığı sayısız yazarlık araçlarından uygun olanları materyaller
tasarlama sürecinde kullanmalıdırlar.
E-öğrenme’de öğretmenlerin bu araçlarla hazırladıkları materyaller yabancı
dil eğitiminin verildiği Öğretim Yönetim Sistemi’yle (ÖYS) kolaylıkla
entegre olabilmelidir. Bu noktada ÖYS’den sorumlu uzmanlar devreye
girmektedir. Bu uzmanlar yabancı dil öğretmenlerinin hazırladığı
materyalleri sistemin içerisine atmaktan sorumludur.
Uzaktan yabancı dil eğitiminin gelişebilmesi için bu eğitim modelinde
kullanılan materyallerin güncel ve multi-medya unsurlar içeren materyaller
olması gereklidir. Sadece metin-tabanlı materyaller kullanmak, e-öğrenmede
verilen dil eğiminin kalitesini oldukça düşürecektir. Etkileşimli sınavlar,
oyunlar, simülasyonlar ve video, resim ve ses dosyaları içeren materyaller eöğrenmedeki yabancı dil eğitim materyallerine mutlaka entegre edilmesi
gereken bileşenlerdir.
Öğrencilerin kullanmaktan zevk alacakları ders materyalleri bu ortamda
verilen dersin kalitesini, etkinliğini ve ilgi çekiciliğini arttıracaktır.
KAYNAKÇA
Arnold, N. (2007). Technology-mediated learning ten years later:
Emphasizing pedagogical or utilitarian applications? Foreign Language
Annals, 40(1), 61-181.
Başal, A. (2011). Web Tabanlı Yabancı Dil Öğretiminde Öğrenme
Nesneleri: erişi, kalıcılık ve tutumlara etkisi. Yayınlanmamış Doktora Tezi.
Elazığ: Fırat Üniversitesi. Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
Blake, R. J., & Delforge, A.-M. (2004). Language learning at a distance:
Spanish without walls. Selected papers from the 2004 NFLRC Symposium.
Erişim: www.nflrc.hawaii.edu, 23 Ekim 2011.
Block, D. (1991). Some thoughts on DUY Material Design. ELT Journal.
2(45), 11-216.
77
Brown, A., & Voltz, B. (2005). Elements of effective e-learning design. The
International Review of Research in Open and Distance Education
Learning, 6(1). Erişim: 7.06.2012
www.irrodl.org/index.php/irrodl/article/view/217/1618
Chun, D. M., & Plass, J. L. (2000). Networked multimedia environments for
second language acquisition. (Ed. M. Warshauer ve R. Kern içinde)
Network-based language teaching: Concepts and practice (151-170). New
York: Cambridge University Press.
Crawford, J. 2002. The Role of materials in the Language Classroom:
Finding a Balance. ( Ed. J. C. Richards ve W.A. Renandya içinde ).
Methodology in Language Teaching. Cambridge: Cambridge University
Press.
Harner, J. (2001). Coursebooks: A Human, Cultural and Linguistic
Disaster?. Modern English Teacher. 10(3). 5-10
Harsono, Y. M. (2007). Developing Learning Materials for Specific
Purposes. TEFLIN Journal: A publication on the teaching and learning of
English, 18(2) Erişim: 15.06.2012
http://journal.teflin.org/index.php/teflin/article/view/191
Howard, J. and Major, J. (2005) Guidelines for designing effective English
language teaching materials. Seoul, South Korea: PAAL9, Oct 2004. In
Proceedings of the 9th Conference of Pan-Pacific Association of Applied
Linguistics: 101-109. Erişim: 10.06.2012
http://www.paaljapan.org/resources/proceedings/PAAL9/pdf/Howard.pdf
Jonassen, D. & Reeves, T. (1996). Learning with technology: Using
computers as cognitive tools. (Ed. D. H. Jonassen içinde) Handbook of
research on educational communications and technology (693-719). New
York: Macmillan.
Kartal, E. (2005). Bilişim-İletişim Teknolojileri ve Dil Öğretim Endüstrisi.
The Turkish Online Journal of Educational Technology – TOJET, 4(4), 8287. Erişim: www.tojet.net/articles/4411.pdf, 3 Ocak 2012.
78
Means, B. (1994). Using technology to advance educational goals. In B.
Means (Ed. B. Means içinde). Technology and education reform: The reality
behind the promise (1-22). San Fransisco: Jossey-Bass Publishers.
Mirici, İ. H. (2009). Marketing of Foreign Language Education via Distance
Education. (Ed. U. Demiray, ve S. Sever, içinde). The challenges for
marketing distance education in online environment. (585-609). Eskisehir:
Anadolu University.
Muehleisen, V. (1997) Projects using the Internet in college English classes.
The Internet TESL Journal, 3, 6. Erişim: 28 Şubat, 2012.
http://www.aitech.ac.jp/~iteslj/Lessons/Muehleisen-Projects.html,
Paulsen, P. (2001). New Era Trends and Technologies in Foreign Language
Learning: An Annotated Bibliography. Interactive Multimedia Electronic
Journal of Computer-Enhanced Learning. Erişim: 16 Aralık 2011.
www.imej.wfu.edu,
Seljan, S., Banek M., Špiranec, S. & Lasić-Lazić, J. (2006). CALL
(Computer-Assisted Language Learning) and Distance Learning.
Proceedings of the 29th International convention MIPRO 2006. Rijeka,
2006. 145-150.
Short, N. (2002). The Use of Information and Communication Technology
in Veterinary Education. Research in Veterinary Science, 72,1-6.
Tomlinson, B. (2001). Materials Development in Language Teaching. (Ed.
Carter, R. ve Nunan, D. içinde). The Cambridge Guide to Teaching English
to Speakers of Other Languages. 66-71
Tomlinson, B. (2003). Are Materials Developing? (Ed. B. Tomlinson içinde)
Developing Materials for Language Teaching. 1-15.
Warner, C. N. (2004). It’s just a game, right?: Types of play in foreign
language CMC. Language Learning & Technology, 8(2), 69-87.
White, C. (2003). Language learning in distance education. Cambridge, UK:
Cambridge University Press.
79
YAZARA İLİŞKİN
Yrd. Doç. Dr. Ahmet BAŞAL, Yıldız Teknik Üniversitesi, İstanbul
Ahmet BAŞAL, sırasıyla Çukurova Üniversitesi
Eğitim
Fakültesi
İngilizce
Öğretmenliği
Bölümünü (2000), aynı üniversitenin İngilizce
Anabilim Dalı’nda yılında yüksek lisansını (2006)
ve Fırat Üniversitesi Eğitim Fakültesi Eğitim
Programları ve Öğretim Anabilim dalında
doktorasını (2011) tamamlamıştır. MEB’de her
kademede (2000-2007) İngilizce öğretmenliği
yaptıktan sonra, Kırıkkale üniversitesinde
İngilizce Okutmanı ve Kuzem Md. Yrd. (20072011) olarak çalışmıştır. Şu anda Yıldız teknik Üniversitesi Eğitim Fakültesi
Yabancı Diller Eğitimi Bölümü’nde öğretim üyesi olarak çalışmaktadır.
Ahmet Başal YDE ve materyal tasarımı, YDE ve Teknoloji ve YDE ve
Uzaktan Eğitim konularıyla ilgilenmektedir.
Ahmet BAŞAL,
Yıldız Teknik Üniversitesi
Yabancı Diller Eğitimi Bölümü
Davutpaşa Cad., 34210 Esenler, İstanbul,Türkiye
GSM: +90 505 572 33 80
E-posta: ahmetbasal@gmail.com
80
BÖLÜM 6
IPTV’DE EĞİTİM AMAÇLI İÇERİK
GELİŞTİRME VE ARAYÜZ TASARIMI
Arş. Gör. Tülay DARGUT
Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi,
Eğitim Fakültesi, Çanakkale
tdargut@hotmail.com
ÖZET
Tarihi 1920’lere dayanan ve günümüze kadar gelişerek gelen televizyonun
aynı anda çok geniş kitlelere ulaşabilme imkânı sağlamasının yanı sıra
hemen hemen tüm evlerde bulunan ve herkes tarafından ilgiyle kullanılan bir
araç olması, onun aynı zamanda etkili bir eğitim aracı da olabileceği
gerçeğini doğurmuştur. Geleneksel televizyon ile gerçekleştirilmeye
başlanan eğitim çalışmaları, özellikle eğitimin bireyselleştirilememesi ve
televizyon ile etkileşimin canlı yayınlar dışında çoğunlukla tek yönlü olması
gibi eksiklerinin bulunmasından dolayı popülerliğini zamanla kaybetmiş ve
yerini, kullanıcılarına eğitim sürecinde daha aktif olabilecekleri olanaklar
sunan, Web ortamında gerçekleştirilen e-öğrenme uygulamalarına
bırakmıştır. Ancak, geleneksel televizyon ile eğitim sürecinde hissedilen
eksikliklerin, günümüzde kullanımı giderek artan etkileşimli televizyonlar
ile giderileceği düşünülmektedir.
Etkileşimli televizyon kapsamında ele alınan son teknolojilerden biri
IPTV’dir. IPTV’nin, Web ortamının etkileşim ve kişiselleştirme özellikleri
ile televizyon programlarını bütünleştirmesi sonucu izleyiciler evlerinde
bulunan televizyonları ile TV programını izlemeye devam ederken aynı
zamanda etkileşimli içeriği de kullanarak izledikleri programdan daha fazla
yarar sağlayabilirler. Bu doğrultuda IPTV’nin eğitim sürecinde kullanılması
ile hem televizyonun hem de Internet ortamının üstünlüklerine sahip olması
açısından, öğrenenlerin gerekli etkileşim türlerinden yararlanarak daha etkili
ve bireyselleştirilmiş bir eğitim almaları sağlanabilir. Ancak her ne kadar
sahip olduğu teknolojik üstünlükler çok olsa da doğru, planlı ve amaca
uygun olarak hazırlanıp sunulmadıkça istenilen olanaklar sağlanamayabilir.
Bu nedenle eğitim uygulamalarında kullanmadan önce IPTV’nin eğitim-
81
öğretime nasıl uyarlanabileceği konusunda çeşitli araştırmalar yapılmalı ve
doğru bilgiler ışığında programlar geliştirilmelidir.
Bu bölümde, IPTV’nin temel özellikleri ve e-öğrenme bağlamında
kullanılabilirliğinden kısaca bahsedilecek olup, etkileşimli programlar
kapsamında kullanıcıların alışkın olduğu bilgisayar ortamından farklılıkları
temel alınarak IPTV eğitim içeriklerinin nasıl hazırlanacağı ve bu
programlarda dikkat edilmesi gereken genel arayüz tasarım ilkelerine
değinilecektir.
GİRİŞ
Internet’in yaygınlaşması ile insanların yaşamlarının hemen hemen her
alanında önemli değişimler meydana gelmiştir. Internet ortamının yer ve
zaman bakımından yarattığı esneklik ile eğlence, iletişim, eğitim, alışveriş,
bankacılık gibi birçok alanda sağladığı olanaklar, hayatı daha hızlı ve rahat
yaşanır bir hale getirmeye başlamıştır. Tüm bu değişimlere ayak uydurmak,
ortaya çıkan yeniliklerden haberdar olmak, onlara uyum sağlamak ve bu
doğrultuda kendini sürekli geliştirmek de özellikle eğitim ve bilgiye erişim
anlamında sunduğu fırsatlar ile mümkün olmuştur. Internet ortamında
sunulan eğitim servisleri elektronik öğrenme (e-öğrenme) olarak
adlandırılmaktadır. Aynı zamanda Web tabanlı eğitim ya da çevrimiçi eğitim
olarak da bahsedilen e-öğrenmeyi, Gökdaş ve Kayri (2005) genel anlamda,
öğrencilerin birbirlerinden ve eğitimcilerden farklı yerlerde bulunmalarına
rağmen eş zamanlı (senkron) ya da ayrı zamanlı (asenkron) olmak üzere
Internet üzerinden iletişim kurdukları, kendi istedikleri bir zamanda bilgiye
eriştikleri bir eğitim sistemi olarak ifade etmiştir. Zaman ve mekân açısından
sağladığı esnekliklerin yanı sıra e-öğrenme, kişiselleştirilmiş eğitim, öğrenci
merkezli eğitim, öğrenci yönetimli eğitim ve düşük maliyetli eğitim gibi
çeşitli üstünlüklere de sahiptir (Şahin, 2009). Eş zamanlı eğitim bağlamında
sağladığı etkileşim olanakları ile de öğrenenlerin birbirleri ve eğitimcileri ile
iletişim kurarak hem sosyal çevreleri gelişmekte hem de anında geribildirim
sağlanarak eğitimin etkinliği önemli ölçüde artmaktadır.
Genel olarak bilgisayar ile birlikte anılan e-öğrenme ortamının günümüzde
herkesin evinde mevcut olan televizyon aracılığıyla sunulması gündeme
gelmiştir. E-öğrenmenin temel amacı öğrenme sürecinin en uygun şekilde
olmasını garanti ederek, çok sayıda öğrenen ve eğitimciye ulaşmaktır
(Santos vd., 2006). Kırsal kesimlerden kentlere kadar tüm kesimin aşina
olduğu geleneksel televizyona set-üstü kutusu gibi basit bir ekipmanın
82
eklenmesi ile sağlanan etkileşimli televizyonlar aracılığıyla e-öğrenmenin
amacına uygun ortamlar oluşacağı düşünülmektedir. Roberts ve
Herrington’a (2005) göre etkileşimli televizyonlar, eğitim sektöründe
kullanıldığında etkileşimli, işbirlikçi, yapılandırıcı, durumlu ve otantik
öğrenmeyi kolaylaştırmak üzere önemli bir potansiyele sahiptir.
Etkileşimli televizyon yayıncılığının son boyutu da, kullanıcılara Internet
Protokolü (IP) üzerinden servisler sunan IPTV’dir. IPTV servisleri, çoklu
yayın TV, isteğe bağlı video (VoD), üçlü oyun (triple play), Internet
üzerinden sesli iletişim (VoIP) ve Web/e-mail gibi geleneksel kablo
televizyon servislerinin ötesinde üstünlüklere sahiptir (Xiao vd., 2007).
Bununla birlikte, geleneksel bilgisayar ortamındaki e-öğrenme
yaklaşımından IPTV tabanlı öğrenmeye doğru yaşanan öğrenme sistemi
tasarımı ve öğrenme kaynak tasarımındaki değişimin basit olmadığı dikkate
alınmalıdır. En basit şekliyle, klavye ve fare gibi güçlü girdi ve kontrol
araçlarına sahip bilgisayarlar için tasarlanan öğrenme kaynakları, uzaktan
kumandanın kısıtlı işlevlerine ve özel kullanım stiline sahip IPTV için uygun
olmayacaktır. Bu gibi birçok farklılık nedeniyle, IPTV tabanlı e-öğrenme
sistemini tasarlamak, IPTV tabanlı öğrenme kaynaklarını geliştirmek veya
var olan e-öğrenme kaynaklarını IPTV platformuna uyarlamak basit bir
süreç değildir (Gang vd., 2006). Bu doğrultuda uygulamaya geçmeden önce
IPTV’de içerik tasarlama ve geliştirme sürecinde dikkat edilmesi gereken
konular ayrıntılı olarak incelenmelidir.
EĞİTİMDE IPTV
Günümüzde bahsedilen etkileşimli televizyon uygulamalarının, televizyon
ve Internet’in bir noktada birleşmesi sonucu oluştuğu söylenebilir. Web
ortamının etkileşim ve kişiselleştirme özellikleri ile televizyon
programlarının iyi bir şekilde bütünleştirilmesi sonucu izleyiciler TV
programını izlemeye devam ederken aynı zamanda etkileşimli içeriği
kullanarak izledikleri programdan daha fazla yarar sağlayabilirler
(Srivastava, 2002).
Bu sayede kişiler, geleneksel pasif izleyici konumundan kurtularak,
izledikleri programlar hakkında daha detaylı bilgi sahibi olabilme, kendi
istekleri doğrultusunda izleyecekleri programları ve zamanını seçebilme,
gerektiğinde Internet ortamını kullanarak diğer izleyicilerle fikir alışverişi
yapabilme gibi özelliklere sahip aktif izleyici konumuna gelmektedir.
83
Etkileşimli televizyonun yaygınlaşması ile eğitim amaçlı kullanımı da aynı
şekilde yaygınlaşmaya başlamıştır; çünkü etkileşimli televizyon, farklı
ortamlar arasında çift yönlü, eşzamanlı iletişim sağlayabilmesi bakımından
diğer uzaktan eğitim teknolojilerine göre birçok avantaja sahiptir. Örneğin
bir öğretmen tek bir ortamdan ders verirken, çok sayıda öğrenci
birbirlerinden farklı ve uzak ortamlarda etkileşimli televizyon aracılığıyla
gerçek zamanlı görsel/işitsel etkileşimden faydalanarak öğrenim görebilirler
(Zhao, 2002). Bilgisayar ortamındaki e-öğrenme sistemleri ile
karşılaştırıldığında da IPTV’nin daha düşük bir ücretle sunulması ve
bilgisayarlardan daha kullanıcı dostu olması sebebiyle IPTV ile birleştirilen
e-öğrenme programlarının daha geniş bir alana erişeceği düşünülür (Xiao
vd., 2007). Eğitim amaçlı kullanıldığında da oldukça yarar sağlayacak
IPTV’nin üstünlükleri şu şekilde özetlenebilir (Xiao-liang vd., 2008):
IPTV, bilgisayar ortamına göre daha az özelleştirilmiş
ekipmana gereksinim duyar. Televizyona bir set-üstü kutusu
(STB) eklenmesi ile kullanımı oldukça kolaydır.
IPTV, çoklu gönderimden (multicast) yararlanarak band
genişliği kullanımını en aza indirebilir.
IPTV, içerikleri ağ üzerinde herhangi bir yerden herhangi bir
yere iletebilir. Böylece kişiye özel seçenekler de sunulabilir.
IPTV, oldukça kaliteli bir şekilde görüntü, ses ve veri
anlamına gelen üçlü-oyun (triple-play) servislerini
dağıtabilir. Bu sayede hem görsel hem işitsel öğrenme
kaynakları kaliteli bir şekilde sunulurken aynı zamanda
öğrenenlerin ek bilgilere erişmesini ve diğer öğrenenlerle ya
da eğitimcilerle iletişim kurmaları sağlanabilir.
IPTV, zengin etkileşimli işlevleri gerçekleştirerek
öğrenenlerin öğrenme sürecine aktif olarak katılmaları
sağlanır.
Etkileşimli televizyonun eğitimde uygulanmasına yönelik yapılan bazı
uygulamalar arasında, okul öncesi uygulamaları, yabancı dil öğretimi, ilk
yardım, bebek bakımı, aile içi iletişim, çocuk psikolojisi gibi yetişkinlerin
günlük hayatta ihtiyaç duydukları kişisel TV (Personal TV) tabanlı eğitim
uygulamaları sayılabilir (Ozan, 2004).
Bu gibi gerçekleştirilecek çeşitli eğitim programlarının kendilerine has
özellikleri olmakla beraber, genel olarak IPTV ortamına içerik hazırlarken
dikkat edilmesi gereken bazı konular bulunmaktadır.
84
IPTV’DE EĞİTİM AMAÇLI İÇERİK GELİŞTİRME SÜRECİ
Gelişen teknolojilerin uzaktan eğitimde kullanılması, daha etkili bir öğrenme
için fırsatlar sunmaktadır ancak önemli olan bu teknolojilerin eğitimciler
tarafından etkili ve doğru kullanılabilmesidir. IPTV aracılığıyla öğrenenlerin
daha aktif olarak eğitim programlarına dâhil olabilmesi için öncelikle bu
programların ortama uygun hazırlanması ve sunulması gerekmektedir.
IPTV’de eğitim amaçlı içerik geliştirme süreci beş başlık altında
incelenebilir:
İçerik Oluşturma
Bir etkileşimli televizyon için içerik oluşturmak genel olarak iki kısımdan
oluşur: Video Kaynağı ve Etkileşimli Web kaynağı. Kullanılacak program
formatına bağlı olarak bu iki kaynağın oluşturulduğu zaman döngüsü
değişebilir. Eğer programda etkileşim çok önemli olacaksa her iki içerik
bölümü eşzamanlı olarak geliştirilmelidir (Hartman, 2002). Eğitimde
kullanılmasının en önemli gerekçesi öğrenme sürecindeki etkileşim oranını
artırabilmesi olduğuna göre IPTV’de eğitim içeriği oluşturmanın temeli,
video kaynağının yanı sıra özel olarak tasarlanmış kapsamlı bir Web sayfası
oluşturmaya dayanır.
Televizyon programında izlenen görüntüleri tamamlayıcı Web sayfaları
tasarlamak, bir yayıncının Web sitesine bağlanmak için izleyicilere link
vermekten daha etkili olur; çünkü ilişkisiz Web sayfaları izleyicilerin
kafalarını karıştırabilir ve başka konulara yönlenmelerine neden olabilir.
Ancak Web içeriği programa iyi bir şekilde oturduğunda, izleyiciler
televizyon programını izlemeye ve aynı zamanda etkileşim olanaklarını
kullanmaya devam edeceklerdir (Srivastava, 2002). Bu nedenle Web
sayfalarının ve video içeriklerinin hazırlanması sürekli işbirliği halinde
yürütülmeli, birbirlerinden kopuk olmamalıdır.
IPTV’de eğitim amaçlı içerik geliştirirken dikkat edilmesi gereken bazı
ilkeler şu şekilde sıralanabilir (Paneva, 2005):
Çeşitli Medya Unsurlarının Eklenmesi
Hazırlanan eğitim programında sadece sözcüklerle anlatım yapmak yerine
hareketli ve görsel grafiklere de yer verilmelidir. Farklı öğeleri kullanırken,
kullanılan araçların birbirleri ile uyumlu olmaması, çok fazla çeşidi aynı
anda kullanarak gereksiz çokluk oluşturulması gibi öğrenenlerin kafasını
karıştırarak öğrenime zarar verebilecek durumlara dikkat edilmesi önemlidir.
85
Video akışı, ses akışı, altyazı ve üstteki ek sayfalar (videonun üzerinde yer
alan metin veya resimler) gibi her bir özelliğin kullanılıp kullanılmayacağı
öğrenenlerin seçimine bırakılabilir.
Örneğin dil öğreniminde öğrenenler kendi yeterliklerine bağlı olarak
izledikleri filme alt yazı ekleyip eklememe kararını kendileri verebilirler
(Masthoff and Pemberton, 2003).
İçeriğin Bölümler Halinde Oluşturulması
IPTV’de eğitim içerikleri video, ses, metin, resim gibi parçalardan
oluşmasının yanı sıra ayrıca konu açıklamaları, etkinlikler, sorular gibi
küçük eğitsel bölümler halinde sunulur. İçerik bölümleri hazırlanırken her
öğrenenin kendi özelliklerine, isteklerine uygun bir öğretim materyali
oluşturmasına imkân verecek esneklikte olmasına özen gösterilmesi
gerekmektedir. Örneğin, öğrenenler kendilerini yeterli gördükleri konuları
atlamak isteyebilirler veya ilk çalışmak istedikleri konu farklı olabilir ve
buna göre parçaları sıralayabilirler.
Bu esnekliğin sağlanmasındaki en önemli neden, öğrenenlerin sabit verilen
bir programdan sıkıldıklarında hemen kanal değiştirmeye eğilimli
olmalarıdır (Masthoff ve Pemberton, 2003). Ancak, kendi kontrollerinde
olan ve küçük bölümler halinde sunulan bir programda motivasyonları daha
yüksek olacaktır.
Çevrimiçi Uygulamalara Yer Verme
Programın çevrimiçi etkinliklere yer vermesi öğrenenlerin daha aktif
olmasına ve daha fazla bilgi alabilmesine yardımcı olur. Öğrenenlerin
birbirleri ile veya öğreten ile etkileşimini sağlayan ortamlar eklenmesi,
çevrimiçi oyunlar, alıştırmalar veya sözlük gibi uygulamaların olması
programın etkililiğini artırır.
Öğrenme Kaynakları Hakkında Bilgi Sunma
IPTV’nin eğitim amaçlı kullanılabilecek önemli özelliklerinden biri de
öğrenme kaynaklarının nasıl kullanılacağına dair yardım sağlayabilmesidir.
Bunun için programda eğitsel bir elektronik program kılavuzuna yer
verilebilir.
Böylece yeni başlayan öğrenenlere kullanabilecekleri ortamlar tanıtılarak
zorlanmadan programa dâhil olmaları ve verilen eğitimden en etkili şekilde
yararlanmaları sağlanabilir.
86
İçerik Bağlantıları ve Zamanlama
Video kaynağı ile Web kaynağı arasındaki bağlantılar ve zamanlama, iki
aracın sanal olarak iç içe geçmesi ve eş zamanlı yürütülmesi anlamına gelir
(Hartman, 2002).
IPTV’de bulunacak olan linkler televizyon izleyicisine Web ortamının
etkileşim özelliklerini aktarmanın en kolay ve etkili yolunu sunar. Bu
bağlantılar herhangi bir zamanda izleyicilerin televizyonda izledikleri
görüntüyü tamamlamak için özel olarak tasarlanmış Web içeriklerini
göstermek için kullanılabilir. Televizyon izleme etkinliğini daha fazla
geliştirmek için etkileşimli televizyon linkleri, Web sayfalarının içeriğini
televizyon yayınının kendisi ile birleştirerek tam anlamıyla etkileşimli bir
program yaratmak için kullanılabilir (Srivastava, 2002).
İçerik bağlantıları ve zamanlamayı oluşturma süreci, içerik geliştiricinin,
bağlantıların bir listesini oluşturması, etkileşimli öğelerin izleyiciye ne
zaman ve nasıl sunulacağına dair bir taslak hazırlaması ile başlar.
Bağlantıların listesi belirtildikten sonraki aşamada programcılar bu
bağlantıları linkler halinde video içine kodlamalıdır (Hartman, 2002) .
Arayüz Tasarımı
Televizyon programlarına yeni işlevsellikler eklendiği zaman, televizyon
ekranına ait yeni görsel arayüz ilkeleri benimsenmesi gerekmektedir. Ayrıca,
ekranda televizyon içeriğini kesen etkileşimler olması, izleyicilerin
dikkatlerinin dağılması gibi bazı açılardan riskli olabilir. Bu nedenle arayüz
tasarımının, tüm detaylar düşünülerek yapılması gerekmektedir
(Chorianopoulos, 2007).
Bu aşamaya kadar içerik geliştirme sürecinde genelde web tasarımı
prensipleri uygulanabilirken, bu bölümde asıl bilgisayar ile televizyon
arasındaki farklılıklar ön plana çıkacaktır. Arayüz tasarımına ilişkin ilkeler
temel olarak şu özellikler altında ele alınabilir (Gawlinski, 2003):
Öğrenen Özellikleri
Televizyon çok geniş kitlelere hitap eden bir iletişim aracıdır, yani
etkileşimli televizyon uygulamaları da çok çeşitli insanlara hitap eder. Bu
nedenle tek bir hedef kitleye yönelik eğitim programı yapmaktansa
uygulamaları tasarlarken yetişkinler, çocuklar, görme engelliler ve buna
benzer belirgin kişilik özellikleri dikkate alınmalıdır.
87
İzleyicilere başlangıçta seçenekler sunularak, kendilerine uygun olan bir
tasarımla karşılaşmaları sağlanabilir.
Sosyal Ortam
Televizyon izleme etkinliği çoğunlukla evlerde, grup halinde gerçekleştirilen
bir etkinliktir. Kişilerin bu alışkanlığından, IPTV’nin eğitim amaçlı
kullanılması sürecinde de faydalanılabilir.
Bunun için uygulamalar birçok insanın aynı anda kullanabileceği şekilde
tasarlanabilir, örneğin grupla oynanabilecek eğitim oyunları eklenebilir.
Bunun yanında bir grup içerisinde program izlerken bir kişinin etkileşimde
bulunması diğer kişileri rahatsız edebilir. Bu olumsuzluğu önlemek için de
şu özelliklere dikkat edilebilir:
Ekranda etkileşim amaçlı kullanılan grafikleri somut
yapmak yerine yarı saydam grafikler kullanarak bilgilerin
videoyu engellemeyecek şekilde yer alması sağlanabilir.
Tüm ekranı kaplayan grafikler yerine eklemeler
kullanılabilir. Örneğin ekranın yarısında video görüntüsü
bulunurken
diğer
yarısında
etkileşim
olanakları
kullanılabilir.
Ekran Uzaklığı
Televizyonlar bilgisayarlar gibi yakın mesafeden kullanılmadıkları için,
televizyon izlerken öğrenenlerin ilgisi daha çabuk dağılabilir. Öğrenenlerin
dikkatini çekebilmek ve program sonuna kadar sürdürebilmek için yapılması
gerekenler;
Renk, ses, resim ve hareket öğelerini uygun bir şekilde
kullanmak,
Karışık olmayan bir ekran tasarımı yapmak,
Yazılı metinlere küçük parçalar halinde ekranda yer
vermek ve satır aralarında bolca boşluk bırakmak,
Öğrenenlerin kolaylıkla takip edebilecekleri anlaşılır ve
tutarlı bir ekran düzeni oluşturmaktır.
Yazı Tipi ve Renkler
IPTV’de kullanılan metinlerin büyüklüğü kullanılan yazılıma ve set-üstü
kutusunun (set-top box) üretebildiği yazı tipi özelliklerine bağlıdır. Genelde
benimsenen temel kural, 22 puntodan büyük yazıların daha iyi olduğu ve
bundan küçük yazıların tercih edilmemesi gerektiğidir.
88
Bunun yanında yazı tipi olarak, düz harfli yazı tipleri kullanmak, yazılarda
gölge efekti kullanmamak, büyük ve küçük harfleri birlikte kullanmak gibi
özellikler yazıların ekranda daha rahat okunmasını sağlar. Renkler,
televizyon ekranında bir bilgisayar monitöründen farklı görüntülenir.
Örneğin beyaz arka plan üzerine siyah yazı yazmak bilgisayar monitöründe
iyi görünürken televizyonda en uygun renk kombinasyonu mavi arka plan
üzerine beyaz renkli yazılardır. Televizyonlarda pastel tonları kullanmak,
koyu ve parlak renkleri kullanmaktan daha uygundur. Yüksek kırmızı, yeşil
ve mavi bileşen değerleri kullanılmaz (Srivastava, 2002).
Uzaktan Kumanda
Etkileşimli televizyon uygulamalarında, bilgisayarlardan farklı olarak
uzaktan kumanda ile etkileşim sağlanır. Bu nedenle ekran tasarımı da
öğrenenlerin uzaktan kumanda ile zorlanmadan kullanabilecekleri şekilde
yapılmalıdır. Bunun için en etkili yol, soyut ikonlar yerine uzaktan kumanda
üzerinde bulunan, izleyicilerin ekranda gördükleri zaman kolayca
ilişkilendirebilecekleri ikonlar kullanılmalıdır. Bunun dışında öğrenenlerin,
birbirleri ile iletişim kurarken veya herhangi bir soruya cevap vermek için
ekrana metin girmesi gerekebilir. Böyle bir durumda da cep telefonlarında
olduğu gibi sayı tuşlarının yanında yer alan harfleri kullanarak veya ekranda
görünen mini bir klavye yoluyla metin girişi yapabilmelerini sağlayan
tasarımlar yapılmalıdır.
İçeriğin Test Edilmesi
Hazırlık aşamasında yapılması gereken en önemli işlevlerden biri de içeriğin
yayınlanmadan önce test edilmesidir. Test etme aşamasında, TV/Web
birleşiminin tasarım açısından görünümü, bağlantıların içerikle uygunluğu
ve zamanlama açısından senkronizasyonu gibi özelliklerin test edilmesi
amaçlanır (Hartman, 2002). Gawlinski (2003), etkileşimli televizyon
programı geliştirirken yapılabilecek çeşitli test etme türlerinden şu şekilde
bahsetmiştir:
İşlevsellik
Programın işlevsel olarak beklenildiği gibi çalışıp çalışmadığı kontrol edilir.
Bu aşamada örneğin sayfaların doğru bir şekilde birbirine bağlanıp
bağlanmadığına, her sayfada doğru bilginin verilip verilmediğine bakılır.
Uyum
Programda yer alan farklı öğelerin uyumlu bir şekilde çalışıp çalışmadığına
bakılır. Örneğin eğitim kurumunun veri tabanından bir öğrenciye ait bilgiler
89
araştırılır ve bilgilerin doğru
görüntülenmediği kontrol edilir.
bir
şekilde
ekranda
görüntülenip
Sistem
Sistemin uygulama, arka planda çalışan bilgisayar programı, kullanılan
platform gibi bir bütün olarak değerlendirmesi yapılır. İstenildiği gibi çalışıp
çalışmadığı, olmaması gerekenlerin gerçekten ekranda görüntülenmediğinin
doğrulaması yapılır. Bunun için gerçek bir izleyicinin evinden seyredilerek
program değerlendirilebilir.
Onaylama
Ortaya çıkan ürünün, planlanan özellikleri karşıladığını onaylayabilmek
adına bir değerlendirme yapılır. Örneğin bir sayfanın güncellenme hızının
gerçekten hesaplandığı gibi gerçekleşip gerçekleşmediğine bakılabilir.
Bunun için programın hazırlık aşamasında tasarlanan ürünün özelikleri
listelenerek her bir madde için bir ölçü planlanabilir.
Geri Dönme
Çeşitli testlerden sonra değişiklikler yapıldıysa geri dönerek tekrar bir
değerlendirme yapılması gerekir.
Devam Eden Kodları Test Etmek
Programcıların kodları yazma esnasında, çalışıp çalışmadığını kontrol etmek
adına yaptıkları testlerdir.
Performansın Test Edilmesi
Uygulamanın farklı koşullarda nasıl çalıştığı kontrol edilir.
Kullanılabilirlik
Uygulamanın ne kadar ilgi çekici olduğu ve kullanımının kolay olup
olmadığı kontrol edilir. Bunun için birkaç öğrenci ile deneme yapılarak,
görüşleri alınabilir.
Okuma Denemesi: Ekranda görünen içeriklerin dilbilgisi açısından
uygunluğu, yazım hatalarının olup olmadığı, içeriğin yasal ve gerçekçi olup
olmadığı gibi özellikleri kontrol edilir.
İçeriğin Dağıtımı
İçerik geliştirme sürecinin son aşaması, hazırlanan programın en uygun nasıl
sunulacağı ve etkileşimin izleyiciler ile çift yönlü nasıl sağlanacağıdır.
90
İçeriğin bu dağıtım aşamasının nasıl gerçekleştiğini anlayabilmek için önkanal ve arka-kanal kavramlarından haberdar olmak gerekmektedir.
Temel olarak bir televizyon programı, karasal, kablo ve uydu yayını
tarafından bir video sinyali olarak gerçekleşir. Bu sinyal analog veya dijital
olabilir ve bilgi akışı daima tek yönlü olarak yayıncıdan alıcıya doğru
gerçekleşir. Bu tek yönlü yola ön-kanal denir. Arka-kanal ise izleyicilerin,
ön-kanaldan gelen içerik ile etkileşim kurmasını sağlayan yoldur (Hartman,
2002). İçeriğin dağıtım aşamasında her şekilde bu iki kanalın ilişkisi gerekli
olup bu ilişkinin doğru bir şekilde çalışıp çalışmadığına dikkat edilmelidir.
SONUÇ
IPTV’nin, sağladığı birçok üstünlük nedeniyle eğitim uygulamalarında da
fazlasıyla yararlı olacağı bir gerçektir. Ancak yapılacak uygulamaların
geliştirme süreci hem teknolojinin özellikleri hem de eğitime özgü özellikler
dikkate alınarak yürütülmelidir.
Çalışmada da görüldüğü gibi insanların etkileşimli ortamları kullanmaya
alışık olduğu bilgisayar ortamları ile televizyon arasındaki farklar her
aşamada göz önünde bulundurulmalıdır. İçerik geliştirme sürecinde her
aşama birbirini etkileyebildiği için tüm birimlerin birbirleri ile işbirliği
içerisinde çalışması önemlidir. Sonuç olarak etkileşimli televizyonun, eöğrenme uygulamaları kapsamında en iyi şekilde kullanılabilmesi,
içeriklerin çok iyi hazırlanmasına ve kullanıcıların zorlanmayacakları bir
arayüzde sunulmasına bağlıdır. Bu nedenle araştırmacıların bu konu üzerine
daha çok yoğunlaşması ve kurumların da uygulamalarını sunulan bilgiler
ışığında gerçekleştirmeleri etkili bir eğitim için gerekmektedir.
KAYNAKÇA
Chorianopoulos, K. (2007). Content-Enriched Communication– Supporting
the Social Uses of TV. The Journal of The Communications Network, 6(1),
23-30.
Dos Santos, D. T., do Vale, D. T. ve Meloni, L. G. P. (2006). Digital TV and
Distance Learning: Potentials and Limitations. Frontiers in Education
Conference. San Diego, CA, USA.
91
Gang, Z., Lin, W. G., Zonkai, Y., Tang, L. Q., Ming, W. ve Rong, L.
(2006). Research and design of interactive IPTV based e-learning
system. The 7th International Conference on Information
Technology Based Higher Education and Training. Sydney, Australia.
Gawlinski, M. (2003). Interactive Television Production. (1. Baskı). Oxford:
Focal Press.
Gökdaş, İ. ve Kayri, M. (2005). E-öğrenme ve Türkiye açısından sorunlar
ve çözüm önerileri. Yüzüncüyıl Üniversitesi Elektronik Eğitim Fakültesi
Dergisi, 2(2).
Hartman, A. (2002). Producing Interactive Television. (1. Baskı). NJ:
Charles Media River.
Masthoff, J. and Pemberton, L. (2003). Adaptive learning via interactive
television. PEG 03 konferansı’nda sunulan bildiri. St Petersburg, Russia.
Ozan, Ö. (2004). Gelecek Kuşak Öğrenme: T- Öğrenme ( T – Learning).
XIII. Ulusal Eğitim Bilimleri Kurultayı. Malatya: İnönü Üniversitesi, Eğitim
Fakültesi.
Paneva, D. (2005). Principles and Realization of Interactive TV-based
Learning Process. First HUBISKA Open Workshop “Technologyenhanced Learning with Ubiquitous Applications of Integrated Web,
Digital TV and Mobile Technologies”, 6th eLearning Forum.Budapest,
Hungary.
Srivastava, H. O. (2002). Interactive TV Technology and Markets. (1.
Baskı). Boston: Artech House.
Şahin, K. (2009). Etkileşim tasarımı destekli e-öğrenme ders içeriği
geliştirme. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Mimar Sinan
Güzel Sanatlar Üniversitesi.
Xiao,Y., Du, X., Zhang, J., Hu, F. ve Guizani, S.(2007). Internet protocol
television (IPTV): the killer application for the next generation
Internet. IEEE Communications Magazine, 45(11), 126-134.
92
Xiao-liang, Z., Jie, Y., Quan, L. ve Min, W. (2008) Architecture and Design
of Education IPTV for E-learning in Rural Area. IEEE International
Symposium on IT in Medicine and Education, 169-173.
Zhao, L.(2002). Interactive Television in Distance Education: Benefits and
Compromises. International Symposium on Technology and Society.
Raleigh, NC.
YAZARA İLİŞKİN
Arş. Gör. Tülay DARGUT,
Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Çanakkale.
13 Haziran 1986 yılında Bursa’da doğan Tülay DARGUT, ilk ve orta
öğrenimini Bursa’da tamamladı. 2009 yılında
Uludağ Üniversitesi Bilgisayar ve Öğretim
Teknolojileri Eğitimi Bölümü’nden mezun oldu.
2010 yılında Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi
Bilgisayar ve Öğretim Teknolojileri Eğitimi
Bölümü’nde araştırma görevlisi olarak göreve
başladı.
Halen
aynı
bölümde
akademik
çalışmalarına devam etmekte ve Anadolu
Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Uzaktan
Eğitim
Anabilim
Dalında
yüksek
lisans
yapmaktadır.
Arş. Gör. Tülay DARGUT
Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi
Eğitim Fakültesi Anafartalar Kampüsü
Bilgisayar ve Öğretim Teknolojileri Eğitimi Bölümü
17100 Çanakkale
İş tel: 0090 286 2171303 / 3180
GSM: 90 554 290 3335
E-Posta: tdargut@gmail.com ve tdargut@comu.edu.tr
93
94
BİLGİYE ULAŞIM
95
96
BÖLÜM 7
E-ÖĞRENME BARİYERLERİ
Dr. Ali SEMERCİ
Kırıkkale Polis Meslek Yüksek Okulu, Kırıkkale
alisemerci@hotmail.com
Prof. Dr. Hafize KESER
Ankara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Fakültesi, Ankara
hafizekeser@yahoo.com.tr,
ÖZET
Bilgi ve iletişim teknolojilerindeki gelişmelere paralel olarak e-öğrenme
(elektronik öğrenme), b-öğrenme (karma öğrenme), m-öğrenme (mobil
öğrenme), u-öğrenme (kablolu, kablosuz, mobil ve algılayıcı sistemlerle her
yerde öğrenme) gibi uygulamalar günümüz eğitim dünyasında farklı
şekillerde kullanılmaktadır. Gerekli koşullar göz önünde bulundurularak
geliştirilmiş bu tür uygulamalar önemli yararlar sağlamakla birlikte, sadece
sağladığı yararlar ön planda tutularak, heves ya da trendi takip mantığı
çerçevesinde büyük beklentilerle geliştirilen çok sayıdaki projenin kısmen ya
da tamamen başarısızlık ve hayal kırıklıklarıyla sonuçlandığı görülmektedir.
Mevcut şartlarda her bireye, her kurum ve kuruluşa uyan standart bir eöğrenme uygulaması bulunmamaktadır. E-öğrenme her öğrenen için farklı
bir tecrübe olmakta, farklı bir etki yaratmaktadır.
Her e-öğrenme
uygulamasında bariyerle karşılaşılması ya da her e-öğrenme uygulaması için
aynı bariyerlerin ortaya çıkması söz konusu değildir. E-öğrenme sürecinde
bariyer olarak algılanan faktörlerin belirlenmesine yönelik çalışmalar,
bariyerlere ilişkin farklı sınıflandırmaların yapılmış olduğunu, e-öğrenmenin
başarısını etkileyen faktörler ile e-öğrenme sürecinde bariyer olarak
algılanan hususlar arasında anlamlı bir ilişki bulunduğunu göstermektedir.
Çalışmada e-öğrenme sürecini olumsuz etkileyerek kısmen ya da tamamen
başarısız kılma, ilgili tarafların algılarını olumsuz yönde etkileme potansiyeli
bulunan bariyerler alanyazın taramasına dayalı olarak tespit edilmiştir. Eöğrenme sürecinde karşılaşılan bariyerlerin kişilere, kurumlara ve çalışılan
97
duruma göre farklılık göstermesi nedeniyle standart bir bariyer azaltma
stratejisi geliştirilmesi ya da önerilmesi mümkün olmamakla birlikte, bariyer
olarak algılanan hususların en aza indirilmesine yarayacağı düşünülen
bariyer azaltma stratejileri üzerinde durulmaktadır.
GİRİŞ
Geçmiş on yıla bakarak, gelecek on yıla ilişkin öngörüde bulunmanın bile
hayal gücümüzün sınırlarını zorladığı 21. yüzyılın ilk dönemlerinde, bilgi ve
iletişim teknolojilerindeki gelişmeler, hayatımızın tüm alanlarını olduğu gibi
eğitim alanını da doğrudan etkilemektedir. Tarihi gelişim seyri içerisinde
mektupla uzaktan eğitim, basılı materyaller, radyo, televizyon, telefon,
telekonferans sistemleri, film şeritleri, çoklu ortam teknolojileri, bilgisayar
destekli eğitim ve gelinen noktada internet üzerinden sağlanan e-öğrenme,
mobil öğrenme ve birçok iletişim hizmetini bir arada verme kapasitesine
sahip IPTV uygulamaları eğitime yepyeni bir boyut kazandırmıştır.
Kendi zaman dilimi içerisinde her yeni teknolojik buluş, diğer alanlarda
olduğu gibi eğitim alanında da devrim olarak karşılanmaktadır. Her yeni
teknolojik buluşun, vazgeçilmez olarak bilinen teknolojileri bile bir anda
değiştirme gücüne sahip olduğu görülmektedir. Bu durum, zamanla birçok
yüksek beklentinin hayal kırıklıkları ile sonuçlanmasına neden olmaktadır.
Eğitim uygulamalarındaki en somut örneklerden birisi ise eğitim
televizyonudur. Televizyonun eğitim amaçlı kullanılmaya başlandığı 19501960 döneminde, Amerika’da birçok eğitim kurumu, milyonlarca dolar
harcayarak üniversite binalarının her köşesini televizyon kabloları ile
örerken, bunu gerekli eğitsel programları yapmak için yeterli bütçelerinin,
ihtiyaç duyulan eğitim programlarını üretecek nitelikli personelin olmadığını
anlamak için yaptıklarının farkına varamamışlardır (Rosenberg, 2001;
Romiszowski, 2004).
Yetişkinlerin öğrenme etkinliklerine ilişkin araştırmalar 1920’li yıllardan
bugüne yapılıyor olmasına rağmen, bu çalışmalardan birçoğunun
yetişkinlerin öğrenme etkinliklerine katılmama nedenlerini araştırmak
yerine, yetişkinlerin öğrenme etkinliklerine katılma nedenleri üzerine
odaklandıkları görülmektedir (Zirkle, 2004). E-öğrenme programlarının
belirli koşullar ve standartlar altında geliştirilmesi durumunda önemli
yararlar sağladığı bir gerçektir. Ancak, diğer bir gerçek ise, eğitim
televizyonu örneğinde görüldüğü gibi gerekli şartlar oluşturulmadan
tecrübesizlik, heves ya da modayı takip etme mantığı ile başlatılan e-
98
öğrenme projelerinin beklentilerin aksine başarısızlık, hayal kırıklığı, zaman
ve kaynak israfı ile sonuçlanabilmesi gerçeğidir. Bu nedenle e-öğrenme
sürecinin başarı, etkililik ve sürdürülebilirliğini etkileyen faktörlerin sürecin
her aşamasında göz önünde bulundurulması, eğitime katılmama ya da
bırakma nedenlerinin iyi araştırılması ve analiz edilmesi gerekmektedir.
Bu bölümde; e-öğrenme sürecinin başarısı ile ilgili tarafların algılarını
olumlu ya da olumsuz etkileyen faktörler alanyazına dayalı olarak
tartışılmakta, söz konusu bariyerleri azaltma stratejileri üzerinde
durulmaktadır. Çalışma ile e-öğrenme sürecinde yer alan tarafların muhtemel
bariyerler ve çözüm önerilerine ilişkin farkındalıklarının artırılması
amaçlanmıştır.
E-ÖĞRENME BARİYERİ NEDİR?
Bariyer, bir şeyin gerçekleşmesini önleyen sebep, mâni, bir başka deyişle
engel anlamına gelmektedir. Bu çalışmada e-öğrenme bariyerleri e-öğrenme
sürecinin başarısını ve ilgili tarafların algılarını olumsuz etkileyen engeller
anlamına gelecek şekilde kullanılmıştır.
E-öğrenme süreci, birçok faktörün birbirleriyle doğrudan ya da dolaylı
olarak etkileşim içerisinde olduğu, birbirlerini olumlu ya da olumsuz
etkileme potansiyeli bulunan dinamik bir süreçtir. E-öğrenme sürecinde yer
alan bileşenlerin birinde meydana gelebilecek bir eksiklik, hata ya da
bunlardan
kaynaklanan
memnuniyetsizlikler
sürecin
tamamını
etkileyebilmektedir. Bir başka ifadeyle, e-öğrenme sürecinde yer alan her
faktörün başarı unsuru ya da bariyer olarak karşımıza çıkma potansiyeli
bulunmaktadır.
E-öğrenme, süreçte yer alan herkes için anlamlı olmalıdır. Khan (2005, 6-7)
tarafından ifade edildiği gibi e-öğrenme sadece öğrenenler için değil,
eğiticiler, yöneticiler, destek personeli, alan uzmanları, kurum ya da kuruluş
için de anlamlı olmalıdır. E-öğrenmenin kolay ulaşılabilir, iyi organize
edilmiş, iyi geliştirilmiş, iyi sunulmuş, öğrenen merkezli, etkili, esnek ve
öğrenmeyi kolaylaştıran bir uygulama olması, büyük bir ihtimalle öğrenenler
için anlamlı olacaktır. Öğrenenlerin yüksek düzeyde katılım göstermesi,
dersin amaç ve hedeflerine ulaşmada gösterdikleri başarı ise e-öğrenmeyi
eğiticiler için anlamlı kılacaktır. Öğrenenlerin e-öğrenme sürecinde hiçbir
teknik problemle karşılaşmamaları, sağlanan yardım ve destekten memnun
olmaları, teknik destek hizmeti veren personeli mutlu edecektir.
99
E-öğrenmenin ekonomik anlamda sağladığı katkı, katılımcıların sunulan
eğitimden ve verilen hizmetlerden yüksek düzeyde memnun olmaları ile
eğitime katılım oranının yüksekliği ise kurum yöneticilerini memnun
edecektir.
E-öğrenmede öncelikle sürecin başarısını etkileyen ya da etkileme
potansiyeli bulunan bariyerleri listelemek, daha sonra listelenen e-öğrenme
bariyerlerine ilişkin bariyer azaltma stratejilerini ortaya koyarak bundan
sonraki e-öğrenme uygulamalarının kusursuz olmasını beklemek mümkün
değildir.
E-öğrenme
bariyerleri
Mungania
(2003)
tarafından
hastalığa
benzetilmektedir. Her hastalık için farklı tedavi yöntemleri mevcuttur ve
gerçek tedavi ancak doğru teşhisle mümkündür. Bu gerçekten hareketle, eöğrenme sürecinin başarısına etki edebilecek bariyerlerin yerinde ve
zamanında belirlenerek gerekli önlemlerin alınmasının önemli ve gerekli
olduğu düşünülmektedir.
Çalışmada e-öğrenme sürecinin herhangi bir aşamasında ortaya çıkarak
sürecin başarısını etkileme potansiyeli bulunan faktörler insan gücüne ilişkin
bariyerler, teknolojiye ilişkin bariyerler ve pedagojik bariyerler ana başlıkları
altında incelenmiştir.
İNSAN GÜCÜNE İLİŞKİN BARİYERLER
E-öğrenme sürecinde öğrenenlerin, eğiticilerin, yöneticilerin, teknik ve
destek hizmetleri personelinin, kısaca ifade etmek gerekirse e-öğrenme
paydaşlarının önemli görev ve sorumlulukları bulunmaktadır. Bu görev ve
sorumluluklar e-öğrenmenin başarısını, sürdürülebilirliğini, olumlu ya da
olumsuz algılanmasını etkileyecek derecede kritik öneme sahiptir.
E-öğrenenlere İlişkin Bariyerler
Öğrenenler, e-öğrenme sürecinde yer alan önemli yapıtaşlarından birini bir
başka ifade ile e-öğrenme sürecinin hedef kitlesini oluşturmaktadır. Özellikle
yetişkin öğrenenlerin katılmış oldukları bir e-öğrenme programına ilişkin
temel beklenti ihtiyaç duydukları, kendileri için yararlı olacağına inandıkları
içeriğin doğru yöntem ve tekniklerle seviyelerine ve öğrenme stillerine göre
görsel ve eğitsel açıdan uygun şekilde hazırlanarak sunulmasıdır. Sunulan
eğitim içeriğine yer, zaman, başka iş ve sorumluluk baskısı altında kalmadan
erişebilme, gerektiği durumlarda arkadaşları, meslektaşları, teknik destek
100
personeli ya da eğiticilerle iletişim kurabilmeleri gibi hususların da
öğrenenlerin e-öğrenme programlarına ilişkin temel beklentileri arasında yer
aldığı görülmektedir. Bununla birlikte e-öğrenme sürecinde öğrenenlerin
kendilerinden ya da kendilerinin dışındaki nedenlerden kaynaklanan bazı
engellerle karşı karşıya kaldıkları görülmektedir.
E-öğrenme öncesinde, süresince ve e-öğrenme programlarını tamamlamadan
terk etme ya da olumsuz görüş ve düşüncelerle tamamlamalarına neden olan
faktörlerin başında, öğrenenlerin e-öğrenmeye yönelik motivasyon, öz
yeterlik, direnç, tutum ve kaygıları gelmektedir.
Öğrenenler yeni bir şey öğrenmeye, yeni metotlara ve yeni teknolojileri
kullanmaya karşı direnç gösterebilmekte, e-öğrenmeyi farklı gerekçelerle
tehdit unsuru olarak algılayabilmektedirler. Öğrenmeye olan direnç
öğretmen ile öğrenen arasındaki bir anlaşmazlıktan kaynaklanabileceği gibi
başarısızlık korkusundan da kaynaklanabilmektedir. E-öğrenme ve bu
yöntemle öğrenmenin gerekliliğine ilişkin yeterli bilgi verilmemesinin
öğrenenlerde bir takım şüphe ve ön yargılara sebep olabileceği
belirtilmektedir (Murray, 2001, 40). Yapılan araştırmalar, e-öğrenmenin
sağlayacağı yararların farkında olmama, e-öğrenmeye yönelik yanlış
bilgilendirme (The Digital Divide, 2006), ön yargılar ya da önceki olumsuz
tecrübelerin e-öğrenme bariyeri olarak görüldüğünü ortaya koymaktadır.
Parker (2004) tarafından gerçekleştirilen araştırmada uygunluk endişeleri,
bir başka deyişle e-öğrenme programlarına katılanların aldıkları eğitimin
kendi amaç ve beklentileri ile örtüşmemesi kaygısının e-öğrenmeye
katılmama nedeni olarak belirlenen yedi kategoriden birini oluşturduğu
görülmektedir.
Mungania (2003) tarafından e-öğrenme bariyerlerinin neler olduğunun
belirlenmesi ve bariyer olarak algılanan hususlar ile e-öğrenmenin
başlangıcında, devamında ve tamamlanmasında demografik değişkenler,
karakteristik özellikler ve öz yeterlik algısı arasındaki ilişkinin belirlenmesi
amacıyla bir araştırma gerçekleştirilmiştir. Araştırma sonuçları, öz yeterlik
algısı ve bilgisayar becerilerinin 4 temel e-öğrenme bariyer sınıfından ikisini
oluşturduğunu göstermektedir. Mungania bu çalışmasında, e-öğrenme öz
yeterliliğini, öğrenenlerin e-öğrenme kurslarında başarılı olacaklarına olan
inanç olarak tanımlamış, öğrenenlerin öz yeterlik algılarının yüksekliğinin
daha az bariyer algısına yol açtığını vurgulamıştır. Benzer şekilde, Sun ve
arkadaşları (2008) tarafından gerçekleştirilen çalışmada öğrenenlerin
101
bilgisayara yönelik yüksek kaygı düzeyinin öğrenme etkinliği sonrası daha
düşük düzeyde doyum ile sonuçlandığını, öz yeterlik algısı yüksek
öğrenenlerin e-öğrenme aktivitelerini gerçekleştirirken öz güvenlerinin daha
yüksek olduğu, bu durumun da e-öğrenme sürecine yönelik doyumlarını
artırdığı sonucuna varılmıştır.
Clark’ın (2002) çevrimiçi öğrenmeye ilişkin bariyerlerin araştırıldığı
çalışmasında öz yeterlik algısı, motivasyon ve temel becerilere ilişkin kişisel
yetersizlikler e-öğrenme bariyeri olarak tespit edilmiştir. Wang, Szocki ve
Griffin (2003) tarafından katılımcıların e-öğrenme etkinliklerini
tamamlamama nedenleri ve etkili öğrenme için uygun strateji ve çözüm
önerileri geliştirmek amacıyla farklı kurumlarda çalışan e-öğrenme
yöneticileriyle görüşme ve web üzerinden anket şeklinde iki aşamada
gerçekleştirilen araştırmada; motivasyon eksikliğinin %36 gibi yüksek bir
oranla ilk üç bariyerden birini oluşturduğu görülmüştür. Motivasyon
eksikliğinin Dawes, (2002; akt: Childs ve ark., 2005), Muilenburg ve Berge
(2005) ile Frankola, (2001; akt: Berge ve Yi-Ping, 2004) tarafından
gerçekleştirilen araştırmalarda da önemli bir e-öğrenme bariyeri olarak tespit
edildiği görülmektedir.
Dennen ve Bonk; e-öğrenme süreci başında öğrenenlerin eğitime adapte
edilmesi, düşünce ve beklentilerinin belirlenmesi, yerinde ve zamanında geri
dönüt, öğrenenlerin e-öğrenme sürecine aktif olarak katılmalarını sağlayacak
uygulamalar, eğitimin öğrenenlerin gerçek yaşamları ile ilişkili olması,
verilen örneklerin gerçek yaşamda karşılaşılabilir nitelikte ve tutarlı olması,
öğrenenlere öğrenme ortamında farklı seçim ve alternatiflerin sunulması, ilgi
ve katılımlarını sağlamaya yönelik farklı öğrenme etkinliklerinin sunulması,
e-öğrenme programlarının merak ve ilgi uyandıracak etkinliklerle
zenginleştirilmesi ve monotonluktan kurtarılması, eğitimin amaç odaklı
olması
gibi
hususların
e-öğrenme
ortamlarında
öğrenenlerin
motivasyonlarını önemli ölçüde etkilediğini belirtmektedir (Akt: Khan,
2005, 199–200).
E-öğrenme uygulamalarında bireyler kendi öğrenme etkinliklerini planlama,
uygulama ve değerlendirme aşamalarında öncelikli rol ve sorumluluğun
kendilerinde olduğunu hissetmelidirler (Mansouri, 2003, 62). Öğrenenlerin
kendi kendilerini motive ettikleri oranda e-öğrenme kurslarındaki
başarılarının artacağı, öğrenenlerdeki isteksizlik ve motivasyon eksikliğinin
ise e-öğrenme tecrübelerini olumsuz etkileyeceği ifade edilmektedir
(Galusha, 1997; Akt: Almala, 2004, 68). E-öğrenenler, e-öğrenme kurslarını
102
bir eğitimi tamamlamanın daha kolay ve daha basit bir yolu gibi görmek
yerine, bu eğitim için belirli bir zaman ayırmaları gerektiğinin bilincinde
olmalıdır. E-öğrenenlerin bilincinde olmaları gereken bir diğer konu da,
yüksek nitelikli öğrenmenin sadece yüz yüze sınıf ortamında yapılan
eğitimle değil, her yerde ve her zaman gerçekleştirilebileceğidir (Palloff ve
Pratt, 2003, 8-33).
Öğrenenlerin içinde bulundukları e-öğrenme sürecini olumlu ya da olumsuz
algılamalarına neden olan, memnuniyet derecelerini etkileyen faktörlerden
biri de öğrenme stilleridir. Öğrenme stilleri ve öğrenme stillerinin
öğrenmenin etkililiği ile ilişkisi, eğitimde giderek artan bir öneme sahiptir
(Brown, 1991). Childs, Blenkinsopp, Hall ve Walton (2005) tarafından
gerçekleştirilen çalışmada, öğrenenlerin kendi öğrenme stillerini değiştirmek
istememelerinin e-öğrenme bariyerleri olarak görüldüğü tespit edilmiştir.
Yıldırım (2011) tarafından yapılan çalışmada, öğrenenlerin öğrenme
alışkanlıklarını değiştirmek istememeleri ve sanal kursların diğer
öğrencilerle sosyalleşmelerine engel teşkil edeceği endişesinin, öğrenenlere
ilişkin e-öğrenme bariyerleri arasında yer aldığı görülmektedir. Dennen’de
(2005) sosyalleşmeye engel teşkil edeceği endişesi ve öğrenenlerin izole
edilmişlik duygusunun e-öğrenme bariyeri olarak görüldüğünü ortaya
koymuştur.
Yapılan çalışmalarda, hedef kitlenin özellikleri ve öğrenme stilleri dikkate
alınmadan hazırlanan e-öğrenme programlarının öğrenenler açısından
bariyer olarak görüldüğü vurgulanırken Felder ve Henriques’in (1995)
araştırmasında görüleceği üzere, öğrenenlerin tercih ve öğrenme stillerine
hitap edecek şekilde geliştirilen e-öğrenme programlarının öğrenenlerin istek
ve performanslarını arttırdığı sonucuna varılmıştır.
E-öğrenme sürecinin başarısını ve öğrenenlerin algılarını etkileyen
faktörlerin hepsi birbirleriyle ilişkilidir. Bu durum sürecin tamamını
doğrudan etkilemektedir. Öğrenenlerin tercih ve öğrenme stillerine hitap
edecek şekilde hazırlanan bir e-öğrenme programı motivasyonu olumlu
yönde etkilemektedir. Motivasyon da eğitime devamı ve aktif katılımı,
olumlu algıyı ve öğrenme başarısını zincirleme olarak etkilemektedir.
Dunn, Beaudr ve Klavas’ın çalışmalarında, e-öğrenme sürecindeki öğrenme
etkinliklerinin, öğrenenlerin öğrenme stilleri dikkate alınarak tasarlanması
durumunda davranış, tutum ve başarılarının istatistiksel olarak anlamlı bir
103
ölçüde arttığı belirtilmektedir (Akt: Mansouri, 2003, 87). Öğrenme stilleri,
memnuniyet ve uzaktan eğitim kurslarını tamamlama arasında pozitif bir
ilişki olduğu Thompson (1984) ve Moore (1976) tarafından da ortaya
konulmuştur (Akt: Mansouri, 2003, 87).
Yetişkinlerin tek bir öğrenme stili olmadığından, öğrenmenin başarısını
artırmak için öğrenenlerin karakteristik özellik ve farklılıklarının dikkate
alınması gerekmektedir. Bu durum eğitim hizmeti sunanların; farklı öğrenme
amaçları, farklı öğrenme materyalleri, farklı öğrenme aktiviteleri, farklı
zaman ve farklı yer alternatiflerini birlikte değerlendirme gerekliliğini ön
plana çıkarmaktadır. Geleneksel öğretim uygulamalarında bu tür
farklılıkların tek bir öğretim ortamında sunulması mümkün değildir. Eöğrenme ise bütün bu bireysel farklılıkların üstesinden gelmenin en etkili
yolu ve en temel avantajlarından biri olarak gösterilmektedir (Valcke, 2001).
Çünkü eğitime katılan her öğrencinin öğrenme stilini tespit ederek buna göre
e-öğrenme alternatifi sunmak kolay bir iş olmamakla birlikte, e-öğrenme
programlarının hazırlanması sürecinde kullanılan teknolojiler, eğitim
materyallerini kullanıcıların farklı öğrenme stilleri göz önünde
bulundurularak hazırlama ve sunma olanağı vermektedir.
İstenilen yer ve zamanda, iş, çalışma ya da aile ortamından ayrılmadan
öğrenmeye olanak sağlaması nedeniyle en temel e-öğrenme avantajlarından
biri olarak belirtilen zaman birçok durumda önemli bir e-öğrenme bariyeri
olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu durum özellikle çalışanların aynı zamanda
e-öğrenme programlarına katıldıkları durumlarda daha fazla ön plana
çıkmaktadır. Çalışma saatleri içerisinde e-öğrenme yöntemiyle düzenlenen
eğitim programlarına katılanlardan bir taraftan yerine getirmekle yükümlü
oldukları kritik görevleri başarı ile tamamlamaları beklenirken, diğer taraftan
belki de kariyer ilerlemelerine etki edecek derecede önemli çevrimiçi
programları takip etmeleri beklenebilmektedir. Taraflar arasındaki bu
beklenti çatışması her iki tarafın da e-öğrenme algılarını etkilemektedir.
Martinoz-Caro (2009) bu tür durumlarda öğrenme sürecindeki sorumluluğun
çalışan öğrenenlere yüklenmesinin olumsuz etkilerine vurgu yaparak,
özellikle eş zamanlı iletişimin gerekli olduğu çevrimiçi uygulamaların işle
ilgili sorumluluklar, zaman vb. açılardan problem teşkil ettiğini
belirtmektedir. Mungania (2004) tarafından gerçekleştirilen araştırma
sonuçlarının da aynı paralelde olduğu anlaşılmaktadır. Mungania’nın bu
araştırmasında zaman yönetimi problemleri, e-öğrenme için yeterli zamanın
olmaması, aynı anda birden fazlı görev ve sorumluluğun yüklenilmiş olması,
104
iş, ev ya da çalışılan ortamdaki rahatsızlık verici durumların ilk üç bariyer
arasında yer aldığı belirtilmektedir. Zaman yetersizliği, Frankola, (2001;
Akt: Berge ve Yi-Ping, 2004) tarafından gerçekleştirilen kurumsal eöğrenenlerin programı bırakma nedenlerinin araştırıldığı çalışmada önemli
bir bariyer olarak tespit edilmiştir. Aynı şekilde, Vaughan ve MacVicar’da
(2004) en önemli e-öğrenme bariyerinin bankacılık sektöründe çalışan
öğrenenler için zaman yetersizliği olduğuna işaret etmişlerdir.
E-öğrenme sürecindeki zaman bariyeri Childs ve arkadaşları (2005)
tarafından farklı bir açıdan değerlendirilmiştir. Bu çalışmada, e-öğrenme
programlarının öğrenenlere gereğinden fazla bilgi yükleme riski bulunması
nedeniyle zaman alıcı olduğu belirtilmiştir. E-öğrenme programlarında
gereğinden fazla bilgi yüklemesi ile zaman yetersizliğine ilişkin problemler
Feist (2003) tarafından yapılan çalışmada da bariyer olarak tespit edilmiştir.
Öğrenenlerin kendi öğrenmeleri için sorumluluk alma, zaman yönetimi,
bilgisayar ve internet kullanma becerilerindeki yetersizlikler, yeni/farklı bir
öğrenme ortamında bulunmanın tedirginliği gibi hususlar Avustralya eğitim,
öğretim ve bilim dairesi tarafından geliştirilen e-öğrenme stratejik
dokümanında kullanıcılara ilişkin bariyerler olarak yer almıştır (Australian
Flexible Learning Framework, 2007).
E-öğrenme süreci planlanırken hedef kitlenin bilgisayar ve ilgili teknolojileri
kullanma becerileri iyi analiz edilmeli, eğitime katılacak herkesin iyi birer
bilgisayar kullanıcısı olduğu varsayılmamalı, gerekli durumlarda öncelikle
programı kullanabilecek düzeyde bilgisayar ve teknoloji eğitimi verilmelidir.
E-öğrenme programları ne kadar mükemmel tasarlanırsa tasarlansın
öğrenenlerin temel bilgisayar kullanma becerilerine sahip olmamaları,
sürecin tamamını etkileyecek öneme sahip bir bariyer olarak ön plana
çıkacaktır. Dahası bu durum diğer faktörlerle birleşerek daha ciddi
problemlerin doğmasına ve sürecin tamamının olumsuz algılanmasına neden
olabilecektir.
E-öğrenenlerin önceki tecrübelerinin diğer bariyerlerin boyutunu etkileme
potansiyeline sahip olduğu görülmektedir. Berge ve Muilenberg (2005)
tarafından gerçekleştirilen çalışma e-öğrenme tecrübesi olmayan
öğrenenlerin diğer e-öğrenme bariyerlerinden daha fazla etkilendiklerini
ortaya koymaktadır. Arbaugh (2008) çalışmasında öğrencilerin önceki
çevrimiçi öğrenme tecrübelerinin bilgi ve iletişim teknolojilerini yararlı ve
105
daha kolay öğrenme araçları olarak kabul etmeleri üzerinde etkili olduğu
sonucuna varmıştır. Lee, Hong ve Ling (2001) ise öğrencilerin e-öğrenme
tecrübesi arttıkça bu tür uygulamalarda kendilerini daha güvende
hissettiklerini ve daha fazla e-öğrenme kurslarına katılmak istediklerini
belirtmektedir. Martinez-Caro (2009) ise çalışmasında önceki e-öğrenme
tecrübelerinin öğrenme algılarını literatürde yer alan birçok çalışmanın
aksine negatif bir şekilde etkilediği sonucuna ulaşmış, bu durumu ise daha
önce e-öğrenme tecrübesi olan öğrencilerin daha yüksek beklentilere sahip
olduğu şeklinde değerlendirmiştir. Benzeri sorunların çözümü olarak ise eöğrenme tecrübelerinin başlangıcında çevrimiçi ortamlarda nasıl öğrenmeleri
gerektiğinin öğretilmesini önermektedir.
Yapılan alanyazın taraması, gözlem ve deneyimlere dayalı olarak
öğrenenlere ilişkin bariyerlerden bazıları aşağıdaki gibi sıralanabilir:
E-öğrenmeye yönelik direnç, tutum ve kaygı
E-öğrenme programlarının öğrenenlerin amaç ve beklentileri ile
örtüşmemesi
Motivasyon ve öz yeterlik
Öğrenme stilleri
E-öğrenmenin sosyalleşmeye engel teşkil edeceği endişesi,
İzole edilmişlik duygusu
Zaman yetersizliği
Fazla ve gereksiz bilgi yükleneceği ve bu durumun zaman
kaybına yol açacağı kaygısı
Önceki e-öğrenme tecrübeleri
E-öğrenme kurslarına zorunlu/gönüllü katılım
Temel bilgisayar bilgi ve becerilerine sahip olma
Sesli ve görüntülü iletişim kanalları ile gerekli teknolojileri
kullanabilme
İletişim kanallarını etkin kullanabilme
İletişim becerileri
E-öğrenme sürecine aktif katılım
Kişisel ve teknik sorunlar
Geribildirim
Çalışma saatleri, şartları ve koşullarının uygunluğu
Ailevi sorumluluklar, problemler,
Yeterli teknik destek, eğitici desteği, yönetici desteği ve
yönlendirme
Teknoloji korkusu
106
Eğitime erişim
Demografik faktörler
Dil problemleri
Ekonomik nedenler.
Eğiticilere İlişkin Bariyerler
Yüksek kalitede e-öğrenme kurs ve programlarının tutarlı bir gelişim
göstermesi iyi eğitilmiş, yeterli kaynaklar sunabilen, bu iş için gerekli
zamanı, uygun müfredatı olan ve yaptığı iş ve çabaların kurumu tarafından
dikkate alındığı ve değerlendirildiğinden emin olan eğiticilerin varlığına
bağlıdır (Almala, 2004, 55).
E-öğrenme sürecinde eğiticilerin rolü öğrenenleri yönlendiren, yol gösteren,
rehberlik eden, koçluk yapan kimseler olarak ön plana çıkmaktadır.
Eğiticiler farklı nedenlerle kendilerini e-öğrenme sürecinin önemli bir
parçası olarak bulabilirler. Wager, Hassanein ve Head (2008) tarafından
ifade edildiği gibi çalıştıkları kurum eğiticileri e-öğrenme programları
hazırlamaya cesaretlendirebilir, zorlayabilir ya da eğiticiler kendi istek ve
arzularıyla daha geniş bir öğrenci kitlesine bu yolla ulaşmak isteyebilirler.
Eğiticileri e-öğrenme sürecinin önemli bir parçası yapan diğer bir husus ise
teknolojinin yararlarından faydalanma isteği olabilir.
E-öğrenme sürecinde eğiticilerin içerik geliştirme, iletişimi sağlama,
yönlendirme, eş zamanlı programlarda içeriği sunma, geri dönüt verme gibi
tek başlarına ya da bir ekibin üyesi olarak farklı görevleri bulunabilir.
Eğiticilerden kaynaklanan ya da eğiticilerin bariyer olarak karşılaştıkları
hususlar ise eğitimin sunuluş şekli, amacı ile eğiticinin rol ve
sorumluluklarına bağlı olarak farklılık göstermektedir. Bu süreçte, eğiticilere
ilişkin bariyerlerin başında e-öğrenmeye yönelik algı, direnç ve tutumların
geldiği görülmektedir.
E-öğrenmenin geleneksel öğretim yöntemlerinden daha etkisiz görülmesi,
geleneksel öğretim yöntemleri ile aynı zamanı gerekli kılması, farklı tipteki
öğrenenlerle başa çıkamaması bir başka deyişle uygun olmaması,
motivasyonu ve katılımı azaltması, gerçekçi bulunmaması ve kalıcı
niteliklerden yoksun olması gibi hususların eğiticiler tarafından eöğrenmenin psikolojik mitleri arasında sayıldığı, e-öğrenme uygulamalarını
olumsuz etkilediği anlaşılmaktadır (Clark, 2002; akt: Childs ve ark: 2005).
107
İçerik sağlayıcıların kendilerinin yerini alacağı ve mesleklerinden edeceği
endişesinin eğiticilerin değişime karşı direnç göstermelerine neden olduğu
ve bu durumun önemli bir e-öğrenme bariyeri olduğu tespit edilmiştir
(Yıldırım, Korucu, Aktaş ve Kule, 2010). Berge (2003) tarafından
gerçekleştirilen araştırmada aynı bariyer eğiticilerin bilgisayarların
kendilerinin yerini alacağı korkusu olarak ifade edilmiştir. Çalışmada,
eğiticilerin özerkliklerini ve ders üzerindeki kontrollerini kaybetme korkusu,
çevrimiçi kurs içeriklerini geliştirmek için yeterli zamanlarının olmaması,
eğitim materyallerinin yüksek maliyetli olması, teknolojik destekten yoksun
olma ve değişime karşı direnç gibi hususlar bariyer olarak sıralanmıştır.
Benzer şekilde Feist’de (2003) eğiticilerin çevrimiçi uygulamalarda nasıl
öğreteceklerine ilişkin gerekli beceri ve hazırlık için yeterli zamanlarının
olmamasının bariyer olarak görüldüğüne dikkati çekmiştir.
Eğiticilerin e-öğrenme içeriklerinin geliştirilmesi, tasarımı, uygulanması ve
değerlendirilmesi aşamalarında ilgili program ya da sistemlerin kullanılması
için gerekli teknolojik bilgi ve beceri eksiklikleri, gerekli teknik destekten
yoksun olmaları, oluşturulacak ekip için gerekli uzmanların sağlanamamış
olması eğiticilerin hareket alanını sınırlamaktadır. Bunun yanında eğiticilerin
zaman yönetimi, iletişim, ekip çalışması, stresli koşullar altında çalışma gibi
konulardaki bilgi, beceri ve uygulama eksikliklerinin de bazı uygulamalarda
süreci etkilediği görülmektedir.
Yöneticiler bazı durumlarda eğiticilerden yeni bir yazılım öğrenmelerini
isteyebilmektedirler. Özellikle içerik geliştirici rolünde bulunan bazı
eğiticilerden yeni bir teknolojinin öğrenilmesi ve kullanılmasını (Wagner ve
arkadaşları, 2008) yeterli bilgi ve becerisi olmamasına rağmen eğitim
içeriğini bu yeni ortama göre hazırlamalarını beklemek sadece sürecin
engellenmesine değil, başka problemlerin de ortaya çıkmasına neden
olabilmektedir.
Clark’ın (2002) araştırmasında da; eğiticilerin bilgi ve iletişim teknolojileri
konusundaki bilgi eksikliği ve bu teknolojileri eğitim ortamlarında kullanma
konusundaki yetersizliklerinin, öğrenenlerin ihtiyaçlarını yeterince
anlayamama, çevrimiçi materyal hazırlama konusundaki tecrübe eksikliği ve
eğitim amaçlı internet kullanımı konusundaki kişisel tutumlarının eğiticilerle
ilgili çevrimiçi öğrenmeye ilişkin bariyerler olarak tespit edildiği
görülmektedir. Kurumsal e-öğrenenlerin programları tamamlamadan
bırakma nedenlerinin araştırıldığı çalışmada, tecrübesiz eğiticilerin program
bırakma nedenleri arasında önemli bir yer aldığı görülmektedir (Frankola,
108
2001; akt: Berge ve Yi-Ping, 2004). Demiray (2010) ise bazı eğiticilerin
yaşamış oldukları başarısız e-öğrenme uygulamaları ve kötü tecrübelerinin
bundan sonraki tüm e-öğrenme uygulamalarına bakış açılarını olumsuz
etkilediğini belirtmiştir.
Muilenburg ve Berge (2001) tarafından uzaktan eğitim bariyerlerinin
tespitine yönelik olarak yapılan faktör analizi neticesinde tespit edilen 10
bariyer arasında teknik uzmanlık, akademik personelin durumu ve zamanı,
teknoloji korkusu gibi hususların eğiticilere ilişkin bariyerler arasında yer
aldığı görülmektedir.
Goncewinder, Kidd ve Lenz (1993); Harden (2002), Meyer (2001; akt:
Childs ve ark: 2005) tarafından aşağıda belirtilen hususlar e-öğrenme
sürecini etkileyen mitler olarak ifade edilmektedir:
Eğiticilerin alışık oldukları öğretim yöntem ve tekniklerini
bırakarak yeni bir yöntemi kullanma konusundaki isteksizlik
ve dirençleri
Başarısı konusundaki şüpheler
Geçici bir heves
Sadece bilgi aktarmaya yarayan bir araç
Etkisiz ve yetersizliğine ilişkin inanç
Yalnız öğrenenler
Gönülsüz eğiticiler
Teknolojinin ön planda olması
Gerçekçi olmayan bir rüyadan ibaret olması
E-öğrenme paketlerini düşük kalitede, yetersiz ve
standartlara uygun bulmama
Öğrenenler ile eğitici arasındaki etkileşimin bu süreçteki önemli bir başarı
faktörü olduğu gerçeğinden hareketle, eğiticilerin düzenli olarak epostalarını kontrol etmeleri, öğrenenlerden gelen postaları en kısa sürede
cevaplamaları, öğrenen performanslarını tartışabilmeleri, ödev ve sınavlara
ilişkin zamanında ve uygun geri bildirim vermeleri önerilmektedir (Balcı,
2010). Bu tür uygulamaların süreç içerisinde karşılaşılan iletişim bariyerinin
azaltılması ya da ortadan kaldırılmasına yardımcı olacağı düşünülmektedir.
E-öğrenme sürecinde görev alacak eğiticilerin bu teknolojiyi kullanabilecek
ve onu öğrenenlerin hizmetine sunabilecek bilgi ve becerilere sahip olmaları
gerekmektedir.
109
Bu nedenle, eğiticilerin e-öğrenme programlarını hazırlayabilmeleri ve
yönetebilmeleri için gerekli teknik bilgi ve becerileri kazanmalarını
sağlayacak şekilde eğitimden geçirilmeleri büyük önem taşımaktadır.
Khan (2005), eğiticilerin öncelikle e-öğrenme yöntemiyle düzenlenen bir
eğitime katılarak tecrübe sahibi olmaları gerektiğine işaret etmektedir.
Yapılan alanyazın taraması, gözlem ve deneyimlere dayalı olarak e-öğrenme
sürecinde bariyer teşkil etme potansiyeli bulunan hususlardan bazıları
aşağıdaki gibi sıralanabilir:
Değişime ve e-öğrenmeye yönelik direnç/olumsuz tutum
içerisinde olma
Bilgisayarların kendilerinin yerini alacağı kaygısı
Teknoloji korkusu
E-öğrenme tecrübelerinin olmaması ya da olumsuz eöğrenme tecrübeleri
Gerekli ve yeterli bilgisayar bilgi ve becerilerine sahip
olmama
Mevcut sistem, yazılım ya da yazarlık araçlarının
kullanımına ilişkin bilgi ve beceri eksikliği
E-öğrenme içerik ve materyallerini geliştirmek için yeterli
zamanın olmaması
Eğitim içerik ve materyallerini geliştirmek için gerekli
ekonomik kaynaktan yoksun olma
İhtiyaç duyulan materyal ve kaynaklara erişememe
Yöneticilerin ilgisizliği ve gerekli durumlarda destek
alamama
Yerinde, zamanında ve yeteri kadar uzman ve teknik
destek alamama
İletişim sorunları
Telif hakları ve intihal
Ekonomik tatmin ve motivasyon eksikliği
Teknik ve Destek Hizmet Personeline İlişkin Bariyerler
E-öğrenme sürecini oluşturan ve sürecin başarı, etkililik ve paydaşların
algılarını etkileyen faktörlerden biri de destek hizmetlerinin varlığı ve
kalitesidir.
110
E-öğrenme sürecinde karşılaşılan sorunların çözümü için ilk müracaat
noktası, sürecin insan gücü kaynaklarından biri olan teknik ve destek
hizmetleri sunan personeldir.
E-öğrenme sürecinde karşılaşabilecek problemlerin çözümünde çevrimiçi,
telefon, e-posta vb. yollarla yardım alabilecekleri bir teknik destek
sisteminin varlığı sadece karşılaşılması muhtemel sorunların çözümü için
değil, ilgili tarafların bakış açılarını değiştirme ve güven kazanmak için de
son derece önemlidir. Bu durum, Balcı (2010) tarafından belirtildiği gibi eöğrenme uygulamalarında bir sorunla karşılaşıldığında, geleneksel eğitim
ortamlarındaki gibi her an ilgili birimlerle iletişim halinde olunamayacağı ve
muhatap bulma sıkıntısı yaşanacağı yönündeki genel düşünce tarzının
değiştirilmesi için de gereklidir.
Bonk (2002) tarafından gerçekleştirilen web’e dayalı eğitim uygulamaları,
öğrenme tecrübeleri, geliştirme aracı tercihleri, öğretim yaklaşımları,
değerlendirme metotları, bariyer ve destek durumlarının araştırıldığı
çalışmaya göre; katılımcıların %36’sının teknik destek hizmetlerindeki ve
eğitsel yazılımların geliştirilmesi aşamasındaki yardım yetersizliklerini
bariyer olarak gördükleri tespit edilmiştir. Clark (2002) tarafından
gerçekleştirilen ve çevrimiçi öğrenmeye ilişkin bariyerlerin araştırıldığı
çalışmada ise teknik destek personelinin eksikliğinin öğrenenler açısından
bariyer teşkil ettiği belirtilmektedir.
Daugherty ve Funke (1998; akt: Panda ve Mishra, 2007) yaptıkları çalışmada
teknik destek eksikliğini en temel e-öğrenme bariyeri olarak gösterilirken,
bunu yetersiz yazılım ve donanımın takip ettiği görülmektedir.
Sunucuların çökmesi, ağ yapısında ve veri tabanlarında meydana gelebilecek
problemler, kullanılan bir yazılımın yeni sürümünün sisteme uyumlu
olmaması gibi teknik problemler her zaman karşılaşılabilecek durumlardır
(Khan, 2005, 344).
E-öğrenme uygulamalarında teknik destek hizmetinin sunulmaması bazı
kullanıcıların endişe duymalarına ve e-öğrenmeyi bir öğrenme çözümü
olarak görmekten uzaklaşmalarına neden olmaktadır (Murray, 2001, 36).
Bununla birlikte karşılaşılan teknik problemlerin mümkün olan en hızlı
sürede ve kolayca çözülmesi öğrenenleri memnun edecektir (Khan, 2005,
354).
111
Öğrenenler ve eğiticiler başta olmak üzere ilgili kimseler süreç içerisinde
herhangi bir sorunla karşılaşılması durumunda sorunlarını iletebilecekleri,
iletmiş oldukları sorunlara çözüm bulabilecekleri bir muhataplarının
olmasını beklemektedirler. Teknik ve destek hizmetleri sunan personelin
insan ilişkileri ve iletişim becerileri kuvvetli olmalı, problem çözme, doğru
karar verme yetenekleri ile yeterli teknik bilgi ve becerilere sahip, farklı
iletişim kanalları üzerinden haftanın yedi günü ve günün yirmi dört saati
ulaşılabilir durumda olmaları gerekmektedir. Söz konusu bilgi, beceri ve
yeteneklerin kazandırılması ve güncel tutulması amacıyla bu kapsamdaki
personel belirli aralıklarla eğitimden geçirilmelidir.
E-öğrenme sürecinde tek başına ya da başka faktörlerle birlikte bariyer
olarak karşılaşılma ihtimali bulunan hususlardan bazıları aşağıdaki şekilde
sıralanabilir:
Teknik ve destek hizmeti sunulmaması
Teknik destek hizmeti sunacak yeterli personelin olmaması
Teknik ve destek hizmeti sunan personele erişim problemleri
İletişim kanallarının yetersizliği
İlgili personelin iletişim becerilerindeki eksiklikler, olumsuz
tutum ve davranışlar
Teknik hizmet personelinin sorunları çözme konusundaki
yetersizlikleri
Gerekli yazılım ve donanım desteğine ilişkin maliyetlerin
yüksek olması
Sağlanan teknik destek hizmetlerinin farkında olmama
Öğrenenlerin sunulan bilgilendirme ve talimatlardan
habersiz olması
Programla ilgili bilgilendirme, değişiklik ve duyuruların
zamanında alınamaması
Yöneticilere İlişkin Bariyerler
Yöneticilere ilişkin bariyerlere bazı çalışmalarda kurumsal bariyerler başlığı
altında yer verildiği görülmektedir.
Her ne şekilde ifade edilirse edilsin kurumsal bariyerler bir şekilde
yöneticileri ilgilendirmektedir. Yöneticilerin e-öğrenmeye yönelik
yaklaşımları, destekleri, sağlamış oldukları ekonomik imkânlar ve kurum
kültürü gibi birçok husus e-öğrenme uygulamalarını doğrudan
etkilemektedir.
112
Kurumun teknolojik altyapısı ile yazılım ve donanıma ilişkin araç, gereç,
program ve hizmetlerin satın alınması, kiralanması, konuya ilişkin personel
istihdam koşulları gibi kritik kararların en üst düzeyde verilmesi
gerekmektedir. E-öğrenme programlarının kurum imkânları ile geliştirilmesi
durumunda yeterli kaynak ve imkânların sağlanması, gerekli destek ve
yeterli zamanın verilmesi büyük önem taşımaktadır. Yöneticilerin değişime
karşı dirençleri, e-öğrenmeyi diğer yöntemlere kıyasla daha önemsiz
görmeleri, e-öğrenmenin yararlı olacağına inanmama, zaman ve kaynak
israfı olarak görme ve bu doğrultuda oluşan kurum kültürü gibi hususlar
yöneticilere ilişkin bariyerlerden bazılarıdır.
Yöneticilerin e-öğrenmeyi her türlü eğitim sorununun çözümü için mucizevî
bir araç olarak görmeleri ya da koşulsuz faydalı olacağı inancı sonrasında
yeterli altyapı, finansal kaynak, destek, ortam ve zaman sağlanmadan bir an
önce geliştirilerek uygulamaya geçirilmesi yönündeki talepleri de önemli bir
bariyer olabilmektedir.
Tecrübesiz alt kademe yöneticilerin e-öğrenmeyi bazen karşılaşılan her türlü
eğitim sorununun çözümü için bir araç olarak lanse etmeleri, bazen de kişisel
beklentilerini hesaba katarak karar verme konumundaki yöneticileri
doğrudan ya da dolaylı olarak yanlış yönlendirdikleri görülmektedir. Bu
durumun bir doğurgusu olarak e-öğrenme sürecini oluşturan faktörler ya hiç
dikkate alınmadan ya da göstermelik ve zorlama çalışmalarla başarısızlıkla
sonuçlanma ihtimali yüksek projeler başlatılabilmektedir. Yöneticilerin
doğrudan ya da dolaylı olarak almış oldukları bu tür yanlış kararları, sadece
başarılı bir e-öğrenme sürecinin gerçekleştirilmesi için değil, e-öğrenme
tecrübesi olmayan diğer yöneticiler, eğiticiler, öğrenenler başta olmak üzere
diğer
paydaşların
sonraki
e-öğrenme
algılarını
da
olumsuz
etkileyebilmektedir (Semerci, 2011).
Ali ve Magalhaes (2008) Kuveyt’teki şirketlerin işgücünün bir parçası olarak
kullandıkları e-öğrenme programlarını olumsuz etkileyen bariyerlerin tespiti
ile mevcut e-öğrenme programlarının batılı şirketlerin e-öğrenme
programlarıyla karşılaştırılması amacıyla bir çalışma gerçekleştirmiştir. Bu
çalışmada yetersiz yönetici desteği, batılı şirketlerin e-öğrenme
uygulamalarında karşılaşılan bariyerlerden farklı olarak en temel e-öğrenme
bariyeri olarak tespit edilmiştir. Clark’ın (2002) gerçekleştirmiş olduğu
çalışmanın kurumsal bariyerler boyutunda; kurumun ya da personelin
çevrimiçi eğitime karşı geliştirmiş oldukları tutum, teknolojiye yapılacak
113
yatırımın maliyeti, karar mekanizmasında bulunan kimselerin çevrimiçi
eğitimi yeterince anlamamaları, çevrimiçi eğitim kullanma konusundaki
isteksizlik ve çevrimiçi eğitimi devam ettirecek beceriye sahip personelin
bulunmaması gibi hususlar yer almaktadır.
Bazı durumlarda yöneticilerin direnci, e-öğrenme uygulamaları için kritik bir
bariyer teşkil etmektedir. Özellikle ilk geliştirme ya da satın alma
aşamalarında teknolojik alt yapının oluşturulması, yazılım, donanım
ihtiyaçlarının karşılanması, eğitim içeriklerinin belirlenmesi, tasarımı,
gerekli çoklu ortam materyallerinin ve uygulamaların geliştirilmesi ve
sayısal ortamlara uygun yöntem ve tekniklerle aktarılması gibi hususların
masraflı ve zaman alıcı olması yöneticiler açısından önemli bir engel olarak
görülebilmektedir. Tüm bu iş ve işlemler için gerekli uzman personelin
istihdamı ya da geçici olarak sağlanması, yatırımın geri dönüşü ve
eğitimlerin maliyet kazancını görebilmek için gerekli zamanın uzunluğu, eöğrenme uygulamalarının mevcut teknoloji altyapısı için gereksiz bir yük,
angarya olarak görülmesi gibi hususlarda yöneticiler boyutuyla bariyer teşkil
etmektedir.
Yamamoto ve Aydın’da (2010) başlangıç maliyetleri, altyapı gereksinimleri,
nitelikli satıcıların azlığı ve e-öğrenme programlarının fonksiyonelliğine
ilişkin belirsizlikler ile geçmiş öğrenme tecrübelerinin ülkemizdeki en temel
e-öğrenme bariyerleri arasında yer aldığını belirtmişlerdir.
Wang, Szocki ve Griffin (2003) tarafından katılımcıların e-öğrenme ile
düzenlenen eğitimleri tamamlamama nedenleri ve etkili öğrenme için uygun
strateji ve çözüm önerileri geliştirmek amacıyla gerçekleştirmiş olduğu
araştırmada; kurumsal desteğin %4,5 oranla bariyer teşkil ettiği sonucuna
varılmıştır. Mungania (2003) tarafından gerçekleştirilen araştırmada ise eöğrenme sürecindeki bariyerlere ilişkin ana kategorilerden birinin de
kurumsal bariyerler olduğu görülmektedir.
Bonk (2002) bilgi teknolojisi, finansal hizmetler, eğitim, üretim, devlet,
danışmanlık, askeri ve sağlık kuruluşlarında görevli eğiticiler, öğretim
tasarımcıları, eğitim yöneticilerinden oluşan 201 kişinin katılımıyla bir
araştırma gerçekleştirmiştir. Araştırmada katılımcılara, web temelli eğitim
uygulamaları, tecrübeleri, geliştirme aracı tercihleri, öğretim yaklaşımları,
değerlendirme metotları, bariyer ve destek durumu hakkında sorular
yöneltilmiştir. Araştırma sonucunda; web üzerinden verilen eğitimlere ilişkin
bariyerler arasında, kurumsal destek yetersizliğinin %32 oranla oldukça
114
yüksek bir yer tuttuğu görülmüştür. Katılımcıların açık uçlu sorulara ilişkin
yorum ve değerlendirmelerinde, web’e dayalı eğitimin uygulanmasında
kurumun kültürel ve kurumsal yapısına ilişkin sınırlılıklar belirtilirken bazı
katılımcılar vizyon yetersizliği, internet erişimi ve güvenilirlik, zaman
yetersizliği, yetersiz finansal kaynaklar, jenerasyonlar arasındaki uçurum,
yöneticilerin ön yargıları ve bilgisizliklerini e-öğrenme bariyerleri olarak
gördükleri tespit edilmiştir.
Bu araştırmanın tümü üzerinde yapılan değerlendirmede katılımcılar,
yöneticilerin vizyon ve liderlik anlayışlarına ilişkin kültürel ve örgütsel
faktörlerin teknolojik kaygılardan daha ön planda olduğu üzerine
odaklanmıştır. Yönetsel sorunların Berge ve Muilenberg (2005 s. 29-39)
tarafından gerçekleştirilen çalışmada da e-öğrenme bariyerleri arasında yer
aldığı görülmektedir.
Başarılı yöneticiler e-öğrenme ekibinde görev alan çalışanlarla iletişim
içerisinde olmak zorundadır. Söz konusu yöneticiler, sistemin başarısı için
uygun teknolojik kaynakların sağlanması, öğrencilerin öğrenme ihtiyaçlarını
ve önceliklerinin vurgulanması, eğitici ve teknik personelin başarılı
uygulamaları paylaşmaları ve ortak bir noktada buluşmaları için gerekli
girişimlerde bulunmalıdır (Beaudoun, 2003; Cintron ve Dillon, 1997;
Aktaran; Almala, 2004, 60–61).
Yöneticilerin e-öğrenme programlarına olan inanç ve desteği, bu durumun
öğrenenler tarafından hissedilmesi ile oluşacak pozitif kurum kültürü eöğrenmenin başarısını ve sürdürülebilirliğini önemli ölçüde etkileyecektir.
Bu olumlu atmosfer, yöneticilerin desteğini hisseden, e-öğrenmenin
kurumsal düzeyde değer verilen bir öğrenme biçimi olduğunu hisseden
öğrenenler için motivasyon unsuru olacaktır.
Diğer taraftan Tepecik (2007) tarafından belirtildiği gibi yöneticilerin eöğrenme için çalışanlarına mesai saatleri içinde izin vermemeleri, kişilerin
bu eğitimleri mesai bitimi, gece yatmadan önce ya da tüm bir öğle arası gibi
verimsiz zamanlarda almalarını zorunlu kılması gibi durumlarda kişiler
öğrenmektense, eğitimi bitirmek için çaba göstermektedir.
E-öğrenmenin kurumsal boyutunu ilgilendiren hususlardan biri de eöğrenmenin etkililiğine ilişkin hususlardır. Uygulamaların etkililiği ise
genellikle teknoloji altyapısı ve içerik geliştirme aşamaları göz önünde
115
bulundurularak yapılan yatırımın geri dönüşü ölçülerek yapılmaktadır
(Wagner ve arkadaşları, 2008).
Romiszowski (2004) bu şekilde bir ölçümün kesinlikle doğru olduğunu
belirtmekle birlikte, öğrenme açısından etkililiğin mutlaka değerlendirilmesi
gerektiğini vurgulamaktadır.
Yöneticilere ilişkin (kurumsal) e-öğrenme bariyeri olarak öne çıkan
hususlardan bazıları aşağıda gibi sıralanabilir:
Değişime ve e-öğrenmeye yönelik direnç ve tutum
Yöneticilerin vizyonu
Yöneticilerin e-öğrenme algı ve yanılgıları
Yanlış yönlendirilme ve yanlış kararlar
İletişim ve organizasyon sorunları
Yönetici desteğinin olmaması
Kurumun başarısız e-öğrenme tecrübesi
Altyapı, donanım, yazılım ve lisans maliyetleri
Ekonomik nedenler
Kurum kültürü
Gizlilik, güvenlik ve güvenilirlik kaygıları
PEDAGOJİK BARİYERLER
E-öğrenme mevcut eğitim programlarının daha ekonomik bir alternatifi
değildir. E-öğrenme pedagojik faktörler göz önünde bulundurularak
tasarlanmalıdır (Yamamoto ve Aydın, 2010). E-öğrenme sürecindeki
pedagojik faktörlerin her birinin sürecin diğer unsurlarını, sonuç olarak da
sürecin tamamını etkileme potansiyeli bulunmaktadır.
Bir e-öğrenme programı geliştirilirken öncelikle amacı, hedef kitlesi, hedef
kitlenin özellikleri, mevcut bilgi seviyeleri, önceki öğrenme tecrübeleri,
eğitim sürecine ilişkin ihtiyaç ve beklentileri, öğrenme stilleri, iletişim
tercihleri gibi mümkün olduğunca detaylı bir çalışmayı gerektirmektedir.
Çünkü yapılan çalışmalar, içeriği öğrenenlerin ihtiyaç ve beklentilerine
cevap verecek şekilde, öğrenenlerin ilgisini çekecek görsellikte
hazırlanmamış, monoton ve tek yönlü e-öğrenme programlarının önemli bir
bariyer olarak görüldüğünü göstermektedir.
116
Murray (2001) tarafından yapılan araştırma kurum çalışanlarının bariyer
olarak gördükleri hususların en başında %95 gibi son derece yüksek bir
oranda eğitim içeriğine ilişkin bariyerlerin geldiğini göstermektedir. Bu
durum, çalışanların eğitim içeriğinin uygunluğunu neredeyse ön koşul olarak
gördüklerini, ancak uygun e-öğrenme içeriği sunulması durumunda eğitime
katılabileceklerini ortaya koymaktadır. Aynı çalışmada göze çarpan bir diğer
önemli husus ise zamandır.
Araştırmada çalışanların %88’i zamanı bariyer olarak göstererek, yeterli
zamanlarının olmaması durumunda eğitim içeriğinin uygunluğunun da bir
anlam ifade etmeyeceğini belirtmişlerdir.
Yamamoto (2010) içerik tasarımının yüksek maliyet ve zaman alıcı olması
nedeniyle kurumsal kısıtlamalarla birlikte önemli bir bariyer olduğunu
vurgulamaktadır. Benzer şekilde, içerik tasarımının zayıf olması ve bireysel
öğrenme tercihlerinin dikkate alınmaması Frankola (2001; Akt: Berge ve YiPing, 2004) tarafından gerçekleştirilen kurumsal e-öğrenenlerin programı
bırakma nedenlerinin araştırıldığı çalışmada önemli bariyerler arasında
gösterilmiştir. Wang, Szocki ve Griffin (2003) tarafından gerçekleştirilen
araştırmada, öğretim tasarımına ve öğretim yöntemlerine ilişkin etkenlerin
%36 gibi bir oranla katılımcıların e-öğrenme programlarını tamamlamama
nedenleri arasında yer aldığı görülmektedir.
Sun ve arkadaşları (2008) tarafından gerçekleştirilen çalışmada, e-öğrenme
programlarının kalitesinin öğrenenlerin e-öğrenme algılarını ve
memnuniyetlerini etkileyen en güçlü etken olduğunu, kurs tasarımı, öğretim
materyalleri, etkileşimli tartışma uygulamaları gibi hususların da kurs
tasarımı kapsamında değerlendirildiği vurgulanmaktadır. Mungania’nın
(2003) çalışmasında ise; içeriğin uygunluğuna ilişkin faktörlerin e-öğrenme
programlarına katılanlarca bariyer olarak algılanan 7 kategori arasında yer
aldığı görülmektedir.
E-öğrenme sürecinde sadece ders içeriklerinin ve mevcut basılı materyallerin
internet ortamına taşınması, bir öğrenme yönetim sistemi üzerinden
sunulması ve bu hazır sistemlerin sunduğu avantajlar e-öğrenme
programlarının başarıya ulaşması için yeterli değildir.
Sıkıcı ve monoton eğitim içeriklerinin kitap yerine farklı aygıtların
ekranlarından okutulması e-öğrenmenin pedagojik anlamda doğru tasarlanıp,
sunulmadığının bir göstergesi olarak düşünülmektedir.
117
Demiray’da (2010) aynı probleme vurgu yaparak, bazı eğiticilerin farklı
neden ve gerekçelerle e-öğrenmeyi statik ve içerik odaklı metinleri internet
ortamında ekrana yansıtmak gibi bir yanılgı içinde olduklarını
belirtmektedir. Illinois Üniversitesi’nce (1999) yapılan çalışmada da sınıf
notlarının ya da kaydedilmiş ders videolarının dijital ortama doğrudan
aktarılmasının yeterli olmadığı, içeriğin uygun yöntem ve tekniklerle
hazırlanması ve sunulması gerektiği, aksi takdirde Masie (2004) ve Sloan
(2003) tarafından da belirtildiği gibi bu tür uygulamaların e-öğrenme değil,
e-okuma olduğuna işaret edilmektedir.
Daha da önemlisi, e-öğrenme sürecindeki yanlış uygulamalar ilgili tarafların
algılarını olumsuz etkilemekte, sonraki eğitimler için bakış açılarının
değişmesine neden olmaktadır.
Basılı materyallerin ya da belirli bilgi, belge ve çoklu ortam uygulamalarının
e-öğrenme platformlarına aktarılmasının ötesinde e-öğrenme içeriklerinin
profesyonel bir ekip çalışmasının ürünü olması durumunda sadece içerikle
ilgili değil, öğrenenler ve eğiticiler başta olmak üzere çalışma çerçevesinde
bariyer olarak görülen birçok hususun en aza indirileceği düşünülmektedir.
Böyle bir ekip içerisinde yer alan eğitici, tüm çabasını hedef kitlenin analizi
ve içeriğin hedef kitlenin ihtiyaçlarına göre geliştirilmesi üzerine
odaklanırken, içeriğin sunumu için gerekli çoklu ortam materyallerinin
geliştirilmesi, sisteme entegre edilmesi gibi başka uzmanlık alanına giren
teknik konularla zaman ve enerjisini kaybetmemiş olacaktır.
Yıldırım ve arkadaşlarının (2010) Okan Üniversitesi akademik personeli ile
gerçekleştirmiş oldukları çalışmada, eğiticilerin e-öğrenmenin yararlarının
farkında olmalarına rağmen kendi dersleri için e-öğrenme içeriği geliştirme
konusunda isteksiz olduklarını, alışmış oldukları eski öğretim yöntemlerinin
kendilerine daha kolay geldiği için tercih ettiklerini ortaya konmuştur.
Clark (2002) çalışmasında, uygun olmayan öğretim materyallerinin
öğrenenler açısından bariyer teşkil ettiğini ortaya koymuştur. Roberts (2004)
ise araştırmasında e-öğrenme kurs ve ders içeriklerinin uygun büyüklükte
parçalara ayrılmış olması, teknik destek, iyi bir kurs tasarımı, eğitim
içeriğine ulaşma ve tamamlamaya teşvik gibi hususların katılımcıları
çevrimiçi eğitim etkinliklere bağladığı sonucuna varmıştır.
E-öğrenme içeriklerinin yöneticiler, eğiticiler ve öğrenenler tarafından düşük
kalitede, yetersiz, hedef kitlenin ihtiyaç ve beklentilerine uygun olmaması
hususları birçok araştırmacı tarafından bariyer olarak tespit edilmiştir
118
(Meyer, 2001; Grigg ve Stephens, 1998; Henderson, 1998; Thomas, 1986;
Goncewinder, Kidd ve Lenz, 1993; Randell, 2001; Hayne, 1989; Wright,
1995; Rafferty, 2003; Akt: Childs ve ark, 2005).
Öğrenenlerin karakteristik özellikleri, bilgi düzeyleri, eğitime ilişkin ihtiyaç
ve beklentilerinin farklı olması içeriğin farklı öğrenenlere farklı şekillerde
sunulmasını gerekli kılmaktadır. Bu nedenle içerik, öğrenenlerin pratik
yapmasına, etkileşime girmesine, bilgisini ölçmesine, farklı öğrenme
stillerine göre öğrenmelerine imkân sağlayacak şekilde tasarlanmalıdır.
Etkin bir öğrenme aktivesinin gerçekleşmesi ve farklı öğrenme stillerine
hitap edebilmesi için içeriğin çoklu ortam materyalleri ile zenginleştirilerek
sunulması büyük önem taşımaktadır (Semerci, 2008; Khan, 2005, 187-189).
E-öğrenme uygulamalarının öğrenenler tarafından yararlı ve eğlenceli olarak
algılanmasının programların uygulanması sürecinde kritik öneme sahip
olduğunu gösterdiğinden eğlenceli, anında geri dönüt sağlanan, etkileşimin
teşvik edildiği içerik tasarımı uygulamaları önerilmektedir (Wagner ve
arkadaşları 2008).
Bir eğitim içeriğinin aktarılmasında, e-öğrenme bazen en iyi yöntem
olabilirken, bazen yüz yüze eğitim, bazen karma eğitim, bazen kişilerin
kendi kendilerine öğrenmelerine imkân veren farklı bir öğrenme yönteminin
tercih edilmesi gerekebilir. Sadece e-öğrenme modasına uymak için
başlatılan girişimlerin ya sürecin başlamadan bitmesine ya da başarısızlıkla
sonuçlanarak hayal kırıklıkları, zaman ve kaynak israfına neden olduğu
görülmektedir.
Etkili bir öğrenme, öğrenenlerin öğrenme etkinliğine aktif olarak katıldığı ve
öğrenirken keyif aldığı zaman gerçekleşmektedir. Gerek yüz yüze eğitimde
ve gerekse e-öğrenme uygulamalarında etkileşimin öğrenmenin başarısı ve
öğrenenlerin e-öğrenme sürecine ilişkin algılarını etkileyen faktörlerden biri
olduğu bilinmektedir. Bununla birlikte özellikle akıllı sınıf ve eş zamanlı eöğrenme uygulamalarında yüzlerce öğrenenin tek bir eğitici ile etkili bir
iletişim kurmalarını beklemek gerçekçi bulunmamaktadır.
Araştırmalar, uzaktan eğitime katılan öğrencilerin uygun seviyelerdeki
öğrenci-öğretmen etkileşiminin öğrencilerin eğitime devam etmelerinde
pozitif etkiye sahip olduğunu, yeterli etkileşimin olmamasının ise birçok
uzaktan eğitim öğrencisinin programları bırakmasına yol açan kritik bir
etkiye sahip olduğunu göstermektedir (Mansouri, 2003, 58). Aynı şekilde,
119
öğrencilerin kendi arasındaki ve eğiticilerle öğrenciler arasındaki iletişim ile
sosyal ve duygusal etkileşimin öğrencilerin web temelli kursları
bırakmalarına etki eden en temel faktörlerden biri olduğu ifade edilmektedir
(Astleitner, 2000:18).
E-öğrenme sürecinde öğrenenler çoğu zaman bilgisayar başında tek
başınadır. E-öğrenmenin sıkıcı ve monotonluktan kurtarılmasının en stratejik
yöntemlerinden birinin etkileşim boyutunu ön plana çıkararak öğrenenleri
sürece dâhil etmekten geçtiği düşünülmektedir. Bununla birlikte, e-öğrenme
uygulamalarında e-posta, sohbet, forum, bülten tahtaları, sesli ve görüntülü
iletişime imkân veren uygulamalara ve çeşitli iletişim araçlarına erişilebilir
olması, öğrenenlerin bunları kullanacağını garanti etmemektedir.
Moallem (2003, 86; Akt: Özdemir, 2005, 60), etkileşimin programa entegre
edilerek kullanılması için gerekli etkinlikler konulmadığı müddetçe
öğrenenler tarafından ya hiç kullanmayacağını ya da zaman içerisinde bir
faydasının olmadığı düşüncesiyle kullanmayı bırakacaklarını ifade
etmektedir. Bu nedenle, etkileşim basit bir düğmeye basma veya menü
seçme etkinliğinin ötesinde, normal bir web sitesinden farklı olarak
planlanmalı, öğrenme sürecinin bir parçası olarak değerlendirmeye dâhil
edilmelidir.
Öğrenenlerin motivasyonlarının yüksek düzeyde tutulması ve katılımlarının
devamı için e-öğrenme programlarında uygun ve zamanında verilen geri
dönütler kritik öneme sahiptir. Vrasidas ve McIsaac (1999) tarafından
yapılan bir araştırmada, zamanında verilmeyen yetersiz geri dönütün
öğrencilerin çevrimiçi tartışmalara katılımını sınırladığı ve öğrenenlerin
cesaretlerini kırdığı sonucuna varılmıştır (Aktaran: Almala, 2004, 50).
Bernard ve arkadaşları (2004) doğru ve zamanında iletişim, motivasyon ve
öğretim tasarımı gibi faktörler yanında, geri bildirimin de öğrenenlerin
performans ve memnuniyet derecelerini etkilediğini belirtmektedir.
E-öğrenme sürecinde pedagojik bariyerler olarak tespit edilen bazı hususlar
aşağıdaki gibi sıralanabilir:
E-öğrenme içeriklerinin öğrenenlerin beklentileriyle
örtüşmemesi
İçeriğin öğrencinin ilgisini çekmemesi
E-öğrenme programlarının uygunluk ve kalitesine ilişkin
kaygılar
120
İçeriğin tutarsızlığı, mantıksal hatalar, açık ve net olmaması
Yanlış tasarım, yanlış içerik, yanlış yöntem, teknik ve
strateji seçimi
Farklı öğrenme stillerine hitap etmemesi, tek düze ve sıkıcı
olması
Etkileşime imkân veren uygulamaların yetersizliği,
etkisizliği
İçeriğin monoton bir şekilde internet ortamına aktarılması
Öğretim tasarımının yetersizliği
Aşırı ya da yetersiz bilgi sunumu
Eğiticilerin farklı neden ve gerekçelerle içerik geliştirme
konusundaki isteksizlikleri
İçerik geliştirme için gerekli uzman ekip, teknik destek ve
gerekli zaman
Çoklu ortam materyallerinin yerinde, zamanında ve uygun
şekillerde kullanılmaması
Eğitim içeriğin uygun olmayan sistem, yazarlık aracı ya da
programlara yerleştirmeye çalışma
E-öğrenmenin her türlü içeriğin en etkili şekilde aktarıldığı
sihirli bir ortam olarak görülmesi
E-öğrenmenin varsayılan tüm yararlarının gerçekleşeceği
beklentisi
Uygun ve zamanında geri bildirim verilememesi
E-öğrenme içeriklerinin paylaşılabilir içerik nesnesi referans
modeli (SCORM) gibi belirli standartlara uygun
hazırlanmamış olması
TEKNOLOJİYE İLİŞKİN BARİYERLER
Bu bölümde e-öğrenmenin teknolojiye ilişkin boyutu ve ilgili bariyerler
altyapı, donanım ve yazılım olmak üzere üç ana başlık altında ele
alınmaktadır.
Teknolojik altyapı e-öğrenme sürecinin temelini oluşturduğundan öncelikle
göz önünde bulundurulması gerekmektedir. Hangi limana gideceğini
bilmeyen yelkenliye esen rüzgârın yönünün bir anlam ifade etmeyeceği gibi,
doğru ve amaca yönelik bir e-öğrenme altyapısının planlanarak tesis
edilememesi durumunda kullanılan teknolojinin yeniliği, içeriğin
mükemmelliği, eğitici ve öğrenenlerin nitelikleri hedeflenen amaçlara
ulaşmak için maalesef yeterli olmayacaktır.
121
Bu süreçte, e-öğrenme altyapısının kurum ya da kuruluş bünyesinde mi,
yoksa dışında mı kurulacağına karar verilmelidir. Günümüzde birçok şirket
altyapı, yazılım, içerik geliştirme, teknik personel, teknik destek gibi birçok
hizmeti bir arada sunmaktadır. Maliyetleri en aza indirmek için bu tür hizmet
satın alımı mümkün olmakla birlikte, güvenlik endişeleri, sistemin tamamına
ya da eşsiz bir sisteme sahip olma, tüm kontrolü elde bulundurma gibi
nedenlerle kurum ve kuruluşlar kendi e-öğrenme altyapı ve sistemlerini
oluşturmayı tercih etmektedirler.
E-öğrenme için gerekli donanım bilgisayarlar, sunucular (web sunucusu, eposta sunucusu, video sunucusu, ses sunucusu, sohbet sunucusu vb),
modemler, ağ gereçleri, kablosuz araçlar, yazıcılar, tarayıcılar, kameralar,
mikrofon, yedekleme ve depolama araçlarından oluşmaktadır. E-öğrenmenin
yazılım boyutunu ise kelime işlemciler, e-posta paketleri, sunu programları,
destek yazılımları (plug-ins), veri tabanları, öğrenme yönetim sistemleri
(LMS), öğrenme içerik yönetim sistemleri (LCMS), yazarlık araçları vb.
oluşturmaktadır.
E-öğrenme sürecinin tasarımında bant genişliği, bağlantı hızı, kullanılan
çoklu ortam materyallerinin niteliği gibi hususlar bir yandan avantaj olarak
görünürken, yanlış teknoloji tercihleri ya da imkânsızlıklar teknoloji bariyeri
olarak ortaya çıkabilmektedir. Weaver (2011) tarafından ifade edildiği gibi
bazen de karar verme pozisyonunda olan kimseler teknolojinin potansiyeline
kendilerini fazla kaptırarak hatalı teknoloji satın alabilmektedirler.
Bir e-öğrenme uygulaması hızlı internet bağlantısı, sesli ve görüntülü
iletişime imkân sağlayacak gerekli yazılım ve donanıma sahip bir öğrenen
için keyifli bir e-öğrenme tecrübesi yaşatırken, yavaş, sınırlı internet
bağlantısına sahip, gerekli teknolojik donanım ve yazılımdan yoksun bir
başka öğrenen için ciddi bir bariyer olarak ortaya çıkabilmektedir.
E-öğrenme ile ilgili her ihtiyaca cevap verecek mükemmellikte bir öğrenme
yönetim sistemi, ya da yazarlık aracı mevcut değildir. Bu amaçla, farklı
teknoloji, araç ve sistemler aynı amaç doğrultusunda bir arada
kullanılabilmektedir. Greenagel’in (2002; akt: Romiszowsky, 2004) eöğrenme projelerinin başarısız olma nedenlerini tartıştığı çalışmasında,
mevcut e-öğrenme platformunun öğretim stratejisini şekillendirdiğini, ancak
bu durumun öğrenenlerin öğrenme stillerine ve öğrenme amaçlarına uygun
olamayabileceğini vurgulamaktadır. Childs ve arkadaşları (2005) farklı
kaynaklara dayandırarak iyi sistemlerin yetersizliği, sistemlerin fiyat ve
122
lisans bedellerinin fazlalığı ile paket programların kalite problemlerinin
kayda değer bariyerler arasında yer aldığını belirtmişlerdir.
Günümüzde e-öğrenme içerikleri Öğrenme Yönetim Sistemi, Öğrenme
İçerik Yönetim Sistemi gibi sistemler, hazır ders paketleri, yazarlık araçları
ya da programlar kullanılarak geliştirilmektedir. Öğrenme yönetim sistemi,
program ya da yazarlık araçlarına ilişkin bariyerlerden birinin de bu
konudaki yanlış algılama, tecrübe ve bilgi eksikliğinden kaynaklandığı
görülmektedir. Ücretli ya da ücretsiz olarak temin edilen bir program,
yazarlık aracı, öğrenme yönetim ya da öğrenme içerik yönetim sistemi,
bireysel ya da kurumsal düzeydeki her türlü eğitim sorununu çözecek nitelik
ve kapasitede araçlar olarak sunulabilmektedir. Mevcut eğitim içeriklerinin,
ücretli ya da ücretsiz olarak temin edilen sistem ya da yazarlık araçlarına
yerleştirme zorlamaları e-öğrenmenin birçok boyutuyla başarısızlıkla
sonuçlanmasına neden olmaktadır (Semerci, 2011).
Berge’nin (2003) lise öğretmenlerinin çevrimiçi öğrenme uygulamalarında
bariyer olarak karşılaştıkları hususları tespit amacıyla gerçekleştirmiş olduğu
araştırma anketine cevap veren 36 öğretmenden 35’i, bu süreç içerisinde 69
farklı bariyerle karşı karşıya kaldıklarını belirtmişlerdir.
Söz konusu bariyerlerden %27,5’ini yetersiz yazılım, yetersiz donanım,
yetersiz kurulum, bağlantı ve erişim problemleri gibi teknolojik sorunların
oluşturduğu görülmüştür.
Yapılan araştırmalar öğrenme yönetim sisteminin kalitesi, erişim
problemleri, yönlendirme problemleri gibi teknik problemlerin öğrenenlerin
e-öğrenme algılarını etkilediğini göstermektedir (Mungania, 2003, 23).
Avustralya Eğitim, Öğretim ve Bilim Dairesi tarafından geliştirilen eöğrenme stratejik dokümanında, öğrenenlerin e-öğrenme materyallerine
erişim sorunu yaşamayacakları yeterli teknik altyapı ve kapasitenin
sağlanmasına ilişkin hususlar e-öğrenmenin olumsuz algılanmasına neden
olan bariyerler arasında belirtilmiştir
(Australian Flexible Learning
Framework, 2007). Sun ve arkadaşları (2008) ise teknoloji kalitesi ve
internet bağlantı kalitesinin öğrenenlerin eğitimi daha pozitif algılamaları ve
sonuç olarak e-öğrenme memnuniyetlerini etkilediği sonucuna ulaşılmıştır.
Muilenburg ve Berge (2005) tarafından yapılan çalışmada internet erişimi ile
teknik problemlerin öğrenciler tarafından bariyer olarak algılandığı, Parker
(2004) tarafından e-öğrenmeye ilişkin bariyerlerin araştırıldığı 874 kişinin
123
katılımıyla gerçekleştirilen araştırmada yer alan 7 ana bariyer kategorisinden
birinin ise “teknolojik endişeler” kategorisi olduğu görülmektedir.
Bonk (2002) tarafından gerçekleştirilen, web’e dayalı eğitim uygulamaları,
öğrenme tecrübeleri, geliştirme aracı tercihleri, öğretim yaklaşımları,
değerlendirme yöntemleri, bariyer ve destek durumlarının incelendiği
araştırmaya göre; katılımcıların % 41’inin bant genişliğini, %32’sinin
kurumun güvenlik sistemlerine ilişkin uygulamalarını, %30’unun donanım
yetersizliğini, %20’sinin ise malzeme ve yazılım yetersizliklerini bariyer
olarak gördükleri tespit edilmiştir.
E-öğrenmenin temel varsayımlarından biri eğitim kaynaklarına ulaşmada yer
ve zaman sınırlılıklarını ortadan kaldırarak istenilen yer ve zamanda eğitim
imkânı vermesidir. Semerci (2008) tarafından gerçekleştirilen çalışma
çerçevesinde eğitime katılan kursiyerlerle yapılan görüşmeler ve araştırmacı
tarafından yapılan gözlem ve incelemeler; çalışma ortamında eğitime
katılmak zorunda kalan personel için internet bağlantısı ve gerekli donanıma
sahip yeterli bilgisayarın olmamasının eğitime katılım, takip ve devam
konusunda bariyer teşkil ettiği görülmüştür. Schilke (2001), McKenzie,
Mims, Bennett ve Waugh (2000), Tham ve Werner (2005) gibi birçok
araştırmacının yapmış oldukları çalışma sonuçlarına dayalı olarak teknolojik
bariyerlere vurgu yaptıkları görülmektedir.
E-öğrenme ara yüzü karmaşık bir şekilde tasarlanmışsa, kullanmak ileri
derecede teknik bilgi ve beceri gerektiriyorsa, kullanılan dil sade ve anlaşılır
değilse, ara yüz anlaşılması zor karmaşık aktiviteler içeriyorsa bu şekilde
sunulan bir e-öğrenme alternatifinin doğru bir çözüm olmayacağı
vurgulanmaktadır (Murray, 2001, 37). E-öğrenme programlarına
başlayanların ilk olarak ara yüzün nasıl çalıştığını düşünmeye zorlanmaları
durumunda dikkat ve motivasyonlarının bölündüğü ve gerçek öğrenme
durumu için ek zihinsel çabaya gerek duyulduğu belirtilmektedir (Chandler
ve Sweller, 1991; Aktaran: Golas).
Keser, (2005,37) insan bilgisayar etkileşiminde verimliliği etkileyen
ergonomik yaklaşımın iki temel boyutundan birini oluşturan kullanıcı ara
yüzünün önemine işaret ederek, verimliliği artırmak için bu boyutun dikkate
alınması gerektiğini belirtmektedir. Bu nedenle, e-öğrenme ara yüzü
öğrencilerin dikkat, algı, anlayış, bilginin kalıcılığı, bilgiye erişim gibi iyi
mesaj tasarım prensipleri göz önünde bulundurularak hazırlanmalıdır (Ross
ve O’Dell, 1995; Aktaran: Khan, 2005, 328).
124
E-öğrenme programlarının bulunduğu sunucuda meydana gelebilecek olağan
dışı arızalar, ağ ile ilgili beklenmedik teknik problemler her zaman göz
önünde bulundurulmalıdır.
Özellikle sonucu eğitime katılanlar açısından kritik önem taşıyan programlar
için alternatif yöntemler sunulmalıdır. E-öğrenme ara yüzü kullanımı kolay,
kullanıcı dostu ve tutarlı bir tasarıma sahip olmalıdır.
Teknolojik altyapının, e-öğrenme içeriğine farklı platformlardan, tarayıcılar
üzerinden ve farklı işletim sistemi kullanan cihazlardan ulaşılabilmesini
sağlayacak şekilde hazırlanmış olması hem öğrenenlerin sürece ilişkin
önyargılarını engellemesi (Balcı, 2010) hem de yukarıda belirtilen türden
birçok teknik ve algıya ilişkin bariyerin ortadan kaldırılması açısından önem
taşımaktadır.
E-öğrenme sürecinde tek başına ya da başka faktörlerle birlikte bariyer
olarak ortaya çıkma potansiyeli bulunan hususlardan bazıları aşağıdaki gibi
sıralanabilir:
Ara yüz ve ekran tasarımı ilkelerine uyulmamış olması
Teknolojik altyapının olmaması ya da yetersiz olması
İnternet erişiminin olmaması ya da yetersiz hızda olması
E-öğrenme için gerekli nitelikleri taşıyan donanımın
olmaması ya da yetersiz olması
Gerekli bilgisayar program ya da programlarının olmaması
Mevcut bilgisayar program ya da programlarının güncel
olmaması
İhtiyaç duyulan program, yazarlık araçları ya da sistemlere
ilişkin maliyet
İhtiyaç duyulan program, yazarlık araçları ya da sistemlerin
niteliği ve kalitesi
Kişisel ve kurumsal güvenlik kaygıları
Güvensiz teknoloji altyapısı ve e-öğrenme ortamına
erişimde tutarsızlıklar
Kullanılan çoklu ortam materyallerinin kalitesi, uygunluğu
ve tasarımı
Ara yüz ve görsel tasarım
Teknik sınırlılıklar
125
Teknik altyapı, program, yazarlık araçları ya da sistemleri
gibi teknolojik unsurların kapasitesine ilişkin aşırı beklenti
Hazır programların tasarıma ve çoklu ortam materyallerinin
kullanımına ilişkin sınırlılıklar
SONUÇ
Sağladığı yararlar ve çağdaş eğitim anlayışının gereği olarak e-öğrenme
bireyler, kamu ve özel kurum ve kuruluşları tarafından tercih edilmeye
devam etmektedir. Bununla birlikte, yapılan çalışmalar e-öğrenme sürecinin
başarısını etkileyen bir takım bariyerlerin varlığını ortaya koymaktadır.
Bariyerler kişilere, kurumlara, pedagojik unsurlara, kullanılan teknolojik
altyapı, yazılım ve donanıma göre değişiklik göstermektedir. Bu nedenle
standart bir bariyer azaltma stratejisi önerilmesi mümkün olmamaktadır.
Nicel değişkenlerle kolayca tanımlanamayacak türden karmaşık bir fenomen
olmakla birlikte (Willging ve Johnson,2004), e-öğrenme süreci öncesi
bariyer teşkil etme potansiyeli bulunan hususların azaltılması ya da ortadan
kaldırılmasına yönelik çalışmalar e-öğrenmenin başarısı, sürdürülebilirliği ve
ilgili tarafların algısına etkisi açılarından önemli olduğu düşünülmektedir.
Bu nedenle, hangi büyüklükte e-öğrenme programı geliştirilirse geliştirilsin,
teknolojinin büyüsüne kapılmadan, süreci oluşturan her unsur eğitim
biliminin temel ilkeleri doğrultusunda titizlikle ele alınmalıdır.
Teknolojinin hızlı gelişimine paralel olarak bir zamanlar bariyer olarak
karşımıza çıkan bazı hususların zaman içerisinde bariyer olarak
algılanmadığı ya da daha düşük düzeylerde bariyer teşkil ettiği
görülmektedir. Günümüzde e-öğrenme hizmeti sunan birçok kuruluşun
eğitim içeriklerini geliştirme, kendi sunucularında tutma ve bu sunucular
üzerinden sunma gibi alternatifler, eğitim içeriklerine mobil cihazlardan
erişim imkânı veren yeni teknolojiler altyapı, maliyet, hız ve erişim gibi
birçok bariyeri en azından kullanıcılar adına ortadan kaldırdığı
görülmektedir.
Yeni teknolojiler şimdiye kadar olduğu gibi bundan sonraki zaman dilimi
içerisinde de sadece e-öğrenme sürecini değil, hayatımızın her alanını
şekillendirmeye ve kolaylaştırmaya devam edecektir. Aynı paralelde, söz
konusu teknolojilerin doğrudan ya da dolaylı olumsuz etkilerinin çözümü ve
en aza indirilmesine yönelik çözüm arayışları da sürüp gidecektir.
126
KAYNAKÇA
Ali, G. E. & Magalhaes, R. (2008). Barriers to Implementing E-learning: A
Kuwaiti Case Study. International Journal of Training and Development.
Blackwell Publishing Ltd., 9600 Garsington Road, Oxford.
Almala, H. E. (2004). Planning for High Quality E-Learning in Institutions
of Higher Education: An Analytical Case Study of a Two-Year Public
Community College in Virginia. Unpublished Dissertation. George Mason
University. Fairfax, VA.
Australian Flexible Learning Framework. (2007). Supporting e-learning
Opportunities. www.flexiblelearning.net.au sitesinden 23.02.2009 tarihinde
erişilmiştir.
Arbaugh, J. B. (2008). Does the Community of Inquiry Framework Predict
Outcomes in Online MBA Courses? International Review of Research in
Open and Distance Learning, Vol. 9, No. 2. 08.06.2012 tarihinde
http://www.irrodl.org/index.php/irrodl/article/view/490/1045 sitesinden
erişilmiştir.
Astleitner, H. (2000). A Review of Motivational and Emotional Strategies to
Reduce Dropout in Web-based Distance Education.
Balcı, B. (2010). E-öğrenme Sistemindeki Başarı Faktörleri. 465-479.
İçinde: Yamamoto, G.T., Demiray, U. ve Kesim M. (Editörler), Türkiye’de
E-öğrenme: Gelişmeler ve Uygulamalar. Ankara.
Berge, L. Z. & Muilenberg, Y. L. (2005). Student Barriers to Online
Learning: A Factor Analytic Study. Distance Education, Vol.26, No.1, pp.
29-48.
Berge, Z.L. & Yi-Ping, H. (2004). A Model for Sustainable Students
Retention: A Holistic Perspective on The Student Dropout Problem With
Special Attention To E-Learning. Deosnews, 13.10.2009 tarihinde
http://www.ed.psu.edu/acsde/deos/deosnews/deosnews13_5.pdf sitesinden
erişilmiştir.
Berge, L.Z. (2003). Barriers to Online Teaching in Post-secondary
Institutions: Can Policy Changes Fix It?
127
http://www.westga.edu/~distance/Berge12.html web sitesinden
31.05.2012tarihinde erişilmiştir.
Bernard., R. M., Abrami., P. C., Lou, Y., Borokhovski, E., Wade., A., W.,
P. A., Fiset, M. & Huang, B. (2004). How Does Distance Education
Compare With Classroom Instruction? A Meta-Analysis of the Empirical
Literatures”, Review of Educational Research, 74 (3), pp.379-439.
Brown, C. (1991). The Relationship Between the Attitudes of Directors and
Instructors and Student Ratings in Remedial and Developmental Studies in
Tennessee’s Community Colleges. Doctoral Dissertation, East Tennessee
State University, 1991. Dissertation Abstracts, 52,03A, 0787.
Bonk, C. J. (2002). Online Training in an Online World.
http://www.publicationshare.com/docs/ corp_survey.pdf sitesinden
23.02.2010 tarihinde erişilmiştir.
Childs, S., Blenkinsopp, E., Hall, A. & Walton, G. (2005). Effective eLearning for Health Professionals and Students - Barriers and their
Solutions. A systematic review of the literature-findings from the HeXL
project. Health Information & Libraries Journal, 22: 20-32.
Clark, A., (2002). Online Learning and Social Exclusion (ERIC Document
Reproduction Service No. ED468654).
Demiray, U. (2010). E-Learning Practices, Cases on Challenges Facing eLearning and National Development: Institutional Studies and Practices.
Volume II. Anadolu University. Eskişehir.
Dennen, V. P., (2005). From Message Posting to Learning Dialogues:
Factors Affecting Learner Participation in Asynchronous Discussion.
Distance Education, 26, pp.127-148.
Feist, L. (2003). Removing Barriers to Professional Development, Health
and Community Studies, Grant MacEwan College,
http://stats.macewan.ca/learn/pdf/Final_report.pdf sitesinden 10.05.2011
Felder, R. M. & Henriques, E.R. (1995). Learning and Teaching Styles in
Foreign and Second Language Education, Foreign Language Annals, 28(1),
21-31.
128
Jeffels, P. (2011). Usability, in relation to e-learning projects.
http://www.abdn.ac.uk/ accessibility/reports/Usability_Jeffels2011.pdf
sitesinden 01.07.2011 tarihinde erişilmiştir.
Keser, H. (2005). İnsan-Bilgisayar Etkileşimi ve Sağlığa Etkisi, Nobel Yayın
Dağıtım, Ankara
Khan, B. H. (2005). Managing e-learning Strategies: Design, Delivery,
Implementation and Evaluation. George Washington University,
Information Science Publishing, USA.
Lanzilotti, R., Ardito, C. & Maria F. (2006). eLSE Methodology: A
Systematic Approach to the E-learning Systems Evaluation . Educational
Technology & Society, 9 (4), 42-53.
Lee, J., Hong, L. & Ling, L. (2001). An analysis of students' Preparation for
the Virtual Learning Environment. The Internet and Higher Education.
Volume 4, Issues 3–4, 231–242.
Mansouri, M. (2003). Perceptions of First –Time Participants in a StateAgency-Sponsored Online Graduate Program and Their Implications for
Online Education Planning, Development and Support.
VirginiaCommonwealth University School of Education. Unpublished
Doctoral Dissertaiton.
Martinez-Caro, E. (2009). Factors Affecting Effectiveness in E-Learning: An
Analysis in Production Management Courses. Business Management
Department, Universidad Polite´cnica de Cartagena, Murcia, Spain.
Masie, E. (2004). 701 E-learning Tips. www.masie.com sitesinden
01.03.2010 tarihinde erişilmiştir.
McKenzie, B.K., Mims, N., Bennett, E.K. & Waugh, M. (2000). Needs,
Concerns, and Practices of Online Instructors.
http://www.westga.edu/~distance/ojdla/fall33/mckenzie33.html web
sitesinden 09.12.2005 tarihinde erişilmiştir.
Muilenburg, L. Y. & Berge, Z. L. (2001). Barriers to Distance Education: A
Factor-analytic Study. The American Journal of Distance Education. 15(2):
7-22.
129
Muilenburg, L. Y. & Berge Z. L. (2005). Student Barriers to Online
Learning: A Factor Analytic Study. Distance Education Vol. 26, No. 1, pp.
29–48.
Mungania, P. (2004). Employees’ Perceptions of Barriers in E-learning: The
Relationship Among Barriers, Demographics, and E-Learning SelfEfficiacy. Dissertation Submitted to the Faculty of the Graduate of the
University of Louisville, Kentucky.
Mungania, P. (2003). The Seven E-learning Barriers Facing Employees.
Final Report, University of Louisville, Kentucky.
Murray, D. (2001). E-Learning for the Workplace. Creating Canada’s
Lifelong Learners. http://openedpractices.org/files/elearning_for_the_workplace.pdf adresinden 01.06.2012 tarihinde erişilmiştir.
Overcoming e-Learning Obstacles:
http://www.mindleadersplus.com/resources/PLuS_HR.pdf
#search='elearning%20obstacles sitesinden 12.12.2005 tarihinde erişilmiştir.
Özdemir, S. (2005). Web Ortamında Bireysel ve İşbirlikli Problem Temelli
Öğrenmenin Eleştirel Düşünme Becerisi, Akademik Başarı ve İnternet
Kullanımına Yönelik Tutuma Etkileri. Yayınlanmamış Doktora Tezi. Gazi
Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
Palloff, R.M. & Pratt, K. (2003). The Virtual Student: A Profile and Guide to
Working with Online Learners. San Francisco, CA: Jossey-Bass.
Panda, S. & Mishra, S. (2007). E-Learning in a Mega Open University:
Faculty Attitude, Barriers and Motivators. Educational Media International.
Vol. 44, No. 4, 323–338
Parker, C.D. (2004). A Descriptive Study to Identify Deterrents to
Participation Employer Provided E-Learning, A Dissertation Presented in
Partial Fulfillment of the Requierments for the Degree Doctor of Philosophy,
Capella University.
130
Romiszowski, A. (2004). How’s the E-learning Baby? Factors Leading to
Success or Failure of an Educational Technology Innovation. Educational
Technology, 44 (1), 5–27.
Rosenberg, M. J. (2001). E-learning, Strategies for Delivering Knowledge in
the Digital Age.
Semerci, A. (2008). E-öğrenme yöntemi ile düzenlenen yöneticilik
eğitimlerinin kursiyer algılarına dayalı olarak değerlendirilmesi: Bir durum
çalışması (Yayınlanmamış Doktora Tezi). Ankara Üniversitesi, Ankara.
Semerci, A. (2011). Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı Sırbistan
Misyonunda Polis Eğitim Danışmanı olarak görev yaptığı 2009-2011
tarihleri arasındaki “Introducing e-learning as a support to the development
of the training system in the Ministry of the Interior of Republic of Serbia”
isimli e-öğrenme projesine ilişkin gözlem ve tecrübeler.
Schilke, R. A. (2001). A Case Study of Attrition in Web-based Instruction
for Adults: Updating Garland’s Model of Barriers to Persistence in Distance
Education. Doctoral Dissertation, Northern Illinois University.
Sloan, J. (2003). E-Learning Needs Analysis.
http://www.darwinmag.com/read/080103/ needs.html sitesinden 15.12.2005
tarihinde erişilmiştir.
Sun, P.C., Tsai, R.J., Finger, G., Chen, Y.Y. & Yeh, D. (2008). What Drives
a Successful e-Learning? An Empirical Investigation of the Critical Factors
Influencing Learner Satisfaction. Computers & Education. 50, 1183–1202.
Tepecik, K. (2007). İşletmelerde e-öğrenmenin Personelin Genel
Performansına Etkisinin İncelenmesi ve Bir Uygulama. Yayınlanmamış
Yüksek Lisans Tezi. İstanbul Üniversitesi, Fen Bilimleri Fakültesi, İstanbul.
Tham, C. M. & Werner, J. M. (2005). Designing and Evaluating E-Learning
in Higher Education: A Review and Recommendations. Journal of
Leadership and Organizational Studies, 11, pp.15-25.
The Dokeos e-learning Project Management Guide (2008). Dokeos elearning Architects Report.
131
The Digital Divide – Barriers to e-learning (2006). Final Report. The
Australian Institute for Social Research. The University of Adelaide,
Austraila.
University of Illinois (1999) Teaching at an Internet Distance: The Pedagogy
of Online Teaching and Learning. www.vpaa.uillinois.edu/tid/report
sitesinden 07.05.2012 tarihinde erişilmiştir.
Valcke, M. (2001). Models for Web-based Education: Have We Forgotten
Lessons Learned. Virtual University? Educational Environments of the
Future (Edited by Henke J. Van der Molen. Portland Press Ltd, London.
http://www.portlandpress.com/pp/books/online/ vu/vu_ch5.htm sitesinden
05.05.2012 tarihinde erişilmiştir.
Vaughan, K. & MacVicar, A. (2004). Employees’ pre-implementation
attitudes and perception to e-learning: A banking case study analysis.
Journal of European Industrial Training, 28(5), 400–413.
Wang, G., Foucar-Szocki, D. & Griffin, O. (2003). Departure,
Abandonment, and Dropout of E-learning: Dilemma and Solutions Final
Report. http://independent.academia.edu/TJTaylor/
Papers/1396490/Departure_Abandonment_and_Dropout__Dilemma_Solutions_-_James_ Madison_University_2003 sitesinden
01.06.2012 tarihinde erişilmiştir.
Weaver, P. (2011) Avoiding e-learning Failure.
http://www.ddiworld.com/DDIWorld/ media/whitepapers/avoidingelearningfailure wp_ddi.pdf ?ext=.pdf sitesinden 07.12.2011
tarihinde erişilmiştir.
Willging, P.A. & Johnson, S.D. (2004). Factors that Influence Students’
Decision to Dropout of Online Courses. JALN Volume 8, Issue 4.
Yamamoto, T. G. (2010). E-Learning Developments in Turkiye. ICEGEG
2010 International Conference eGovernment and eGovernance.
Yamamoto, T. G.and Aydın, C.H. (2010). E-learning in Turkey: Past,
Present and Future. In Demiray, U. (Ed.), Cases on Challenges Facing elearning and National Development: Institutional Studies and Practices.
Volume: II. Anadolu Üniversitesi, Eskişehir.
132
Yıldırım, F., Korucu, O., Aktaş, C. ve Kule, G. (2010). E-Learning
Education System in Universities With Instructors’ Perspectives and A
Survey In Turkey. International Journal Of Social Sciences and Humanity
Studies. Vol: 2, No: 1.
Yıldırım, F. (2011) Transformation of E-Learning to Mobile Learning for
the Academic Work Force in Turkey with Encountered Barriers and
Tradeoffs. International Conference on Education, Informatics, and
Cybernetics:icEIC. http://www.iiis.org/CDs2011/CD2011IDI/
ICEIC_2011/PapersPdf/ EI439GA.pdf sitesinden 28.05.2012 tarihinde
erişilmiştir.
Zirkle, C. (2004). Access Barriers Experienced by Adults in Distance
Education Courses and Programs: A Review Of The Research Literature.
Presented at the Midwest Research-to Practice Conference in Adult,
Continuing, and Community Education, Indiana University, Indianapolis.
YAZARLARA İLİŞKİN
Dr. Ali SEMERCİ, Kırıkkale Polis Meslek Yüksek Okulu, Kırıkkale.
Dr. Ali SEMERCİ Polis Akademisi mezunu olup
1994-2000 yılları arası Emniyet Genel Müdürlüğü
Eğitim Dairesi Başkanlığı’nda farklı rütbelerde görev
yapmıştır. 2000-2002 tarihleri arasında Birleşmiş
Milletler Doğu Timor Misyonunda İnsan Kaynakları
Müdürü olarak, 2003-2006 tarihleri arasında Avrupa
Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı Kosova Misyonu’nda
Polis Eğiticisi olarak görev yapmıştır. Diyarbakır’da
tamamlamış olduğu zorunlu şark hizmeti sonrası,
2009-2011 tarihleri arasında Avrupa Güvenlik ve
İşbirliği Teşkilatı Sırbistan Misyonunda Polis Eğitim Danışmanı olarak
çalışmıştır. Dr. Semerci, halen Kırıkkale Polis Meslek Yüksek Okulu
Müdürlüğü’nde 3. Sınıf Emniyet Müdürü olarak görev yapmaktadır.
Yüksek Lisans ve Doktora öğrenimini Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri
Enstitüsü, Eğitim Teknolojisi bilim dalında tamamlayan Dr. Semerci polis
eğitimi, öğretim tasarımı, e-öğrenme, çoklu ortam yazılımı geliştirme
alanlarında çalışmalarına devam
etmektedir.
133
Dr. Ali SEMERCİ
3. Sınıf Emniyet Müdürü
Kırıkkale Polis Meslek Yüksek Okulu
Telefon : 0 505 858 22 67
E-posta : alisemerci@hotmail.com
Prof. Dr. Hafize KESER, Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri
Fakültesi, Ankara.
Prof. Dr. Hafize KESER, Ankara Üniversitesi Eğitim
Programları ve Öğretim Bölümü mezunu olup Yüksek
Lisans öğrenimini A.Ü. Eğitim Fakültesi Eğitim
Programları ve Öğretim Bölümü Program Geliştirme ve
Öğretim Anabilim Dalında, Doktora öğrenimini ise
yine aynı üniversitenin Eğitim Programları ve Öğretim
Anabilim Dalı Eğitim Teknolojisi Bilim Dalında
tamamlamıştır. Prof. Dr. Keser halen Ankara
Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Bilgisayar ve
Öğretim Teknolojileri Eğitimi Anabilim Dalı Başkanı
olarak görev yapmaktadır. Prof. Dr. Keser’in ulusal ve uluslararası hakemli
dergilerde çok sayıda yayınlanmış eseri, ulusal ve uluslararası kongrelerde
sunulmuş çok sayıda bildirisi ile yayınlanmış kitap ve kitap bölümleri
bulunmaktadır.
Prof. Dr. Hafize KESER
Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi
Bilgisayar ve Öğretim Teknolojileri Eğitimi Anabilim Dalı Başkanı
Telefon: 0 532 768 29 14
E-posta: hafizekeser@education.ankara.edu.tr
134
BÖLÜM 8
MASAÜSTÜ SANALLAŞTIRMASININ
E-ÖĞRENME ORTAMINDA
KULLANILMASI
Dr. Alaattin PARLAKKILIÇ
Gülhane Askeri Tıp Akademisi, Ankara
e-posta:apkilic@gata.edu.tr
ÖZET
Masaüstü sanallaştırması çoklu masaüstü ortamlarının fiziksel olarak tek
bilgisayar üzerinde kullanılmasını sağlayan bilgisayar modelidir. Uzak sanal
masaüstü istemciler yerel disk, merkezi işlem birimi ve hafızalara sahip
değillerdir. Dağıtık yerlerde bulunan istemciler merkezi sunucuların disk,
program, yazılım ve donanımlarını kullanırlar.
Masaüstü sanal sistemlerle okullar hem donanım ve yazılım harcamalarını
azalttıkları gibi daha fazla öğrenciye bilgisayar kaynaklarına erişim imkanı
sağlarlar.
Ayrıca sanal masaüstü sistemler merkezden yönetim, arıza giderme ve bakım
hizmetinin daha kolay ve kısa sürede yapılmasını sağlar. Bilgi ve ağ
güvenliği, masaüstü sanallaştırma teknolojisinde daha fazla kontrol edilebilir
ve zafiyetler yok denecek seviyeye indirilebilir. Öğrenciler, öğretmen ve
idareciler bilgilerine herhangi bir yerde, herhangi bir zamanda ve farklı
bilgisayar sistemleri ile erişebilirler. Sanal Masaüstü sistemlerinin farklı
modelleri vardır. Bunlardan en fazla kullanılanı paylaşımlı masaüstü
sanallaştırmalı modeldir.
Bu modelin çalışma sistemi tamamen merkezi sunucunun kaynaklarını
kullanmaya dayanır ve tamamen donanım temelli bir yapıya sahiptir.
Ülkemize yeni giren bu teknoloji hızla kullanılmaya başlanmıştır ve maliyet,
eğitimde kullanımı ve güvenlik açısından değerlendirildiğinde geleneksel
bilgisayar sistemlerinden az olmayacak düzeyde etkin olduğu
değerlendirilmektedir.
135
GİRİŞ
21. yüzyılda Bilgi Teknolojileri (BT) akademik bilişim alanında
kullanılırken geleceğe ümit vermekte ve her geçen gün daha da gerekli
olmaktadır. Eğitim kurumları BT'ne yatırım yaparak kullanım ile eğitim
maliyetlerini düşürüp eğitsel performansı arttırma çabasını devam
ettirmektedirler. Sanallaştırma teknolojileri ve açık kaynak kodlu
programları, işletim maliyetlerini azaltmak, güvenlik, kullanılabilirliği
artırmak ve yeni öğrenme senaryoları sağlamak için yardımcı olmaktadırlar.
Sanallaştırma ile, BT altyapısını yönetme görevi kolaylaştırabilir ve maliyet
etkinliği sağlanabilir. Sanallaştırma pek çok araçla başta hizmet sektörü
olmak üzere eğitim ve destek faaliyetlerinde güvenilir kuruluş ve ortaklar
tarafından desteklenmekte ve geliştirilmektedir. Geleneksel kişisel bilgisayar
sektöründe genişleme olmakla birlikte içermiş olduğu teknolojide çok
çekirdekli işlemciler gibi önemli yenilikler olmaya devam etmektedir. Bu
gelişim, sıradan bir kişisel bilgisayarın birden fazla kullanıcı tarafından
paylaşılıp, aynı anda kullanılmasını sağlayan sanal bilgisayar çağının da
kapılarını açmış olmaktadır. Günümüzde sadece büyük işletmeler değil,
küçük işletmeler ve okullar da çalışan ve öğrencilerine bilgisayar erişimi
sağlamak durumundadırlar. Bilgisayar erişimi sağlanırken, kurumlar artık
yönetim giderlerini azaltmanın ve ellerinde bulunan kaynakları daha etkili
kullanmanın arayışı içerisinde girmişlerdir. Bu arayış sanal masaüstü
bilgisayar teknolojisinin benimsenmesine yol açmıştır.
EĞİTİMDE MASAÜSTÜ SANALLAŞTIRMASI
Masaüstü sanallaştırmayı keşfetmeden önce, bu teknoloji hakkında bir
kavrayışa sahip olmak oldukça önemlidir. Masaüstü sanallaştırması, temel
olarak yazılımı donanımdan ayırarak kullanıcının teknik yöntemlerin
farkında olmadan kullandığı uygulamalara odaklanmasını sağlar.
Sanallaştırma, temel işletim sistemi, uygulama ve bilgiyi son kullanıcı
bilgisayarından ayrıştırarak bu bileşenleri merkezi konumda ve merkezi
yönetilen bir sistemde tutar ve işletir. Böylece kullanıcılar farklı yer ve
bilgisayarlardan uygulamalara erişebilirler. Bu, kullanıcıların cihazları ve
konumları arasında "sanal masaüstü" erişimine olanak sağlar. Masaüstü
sanallaştırması, merkezi sistemlerdeki başarımı ve gücü geleneksel
bilgisayarda birleştirir (Bruce, 2011).
Masaüstü sanallaştırmada yazılımlar, eğitim uygulamaları yapan kurumlar
için esnek ve ideal dağıtım yöntemlerini kapsar. Masaüstü sanallaştırması,
136
BT alanında bireysel platformlarda uygulamaların kurulup uygulamasının
yanında, merkezi bir noktadan uçlarına sürekli hizmet de sağlar. BT'nin bu
özelliği, merkezi yönetimi, veri güvenliği, lisans maliyetlerini azaltma
konusunda fayda sağlayarak okullarda eğitime daha fazla kaynak ayırmayı
sağlar. Masaüstü sanallaştırma birden fazla masaüstü ortamlarını tek bir
fiziksel bilgisayar üzerinde çalışmasını sağlar. Genel olarak, masaüstü
sanallaştırmada merkezi işletme ve depolama birimini üstünde taşıyarak
uçlara sadece bunları kullandırtır. Masaüstü sanallaştırmada üç ana
bilgisayar mimarisi Şekil 1’de gösterildiği gibi özelliklere sahiptir:
Paylaşımlı Masaüstü Sanallaştırması
Masaüstü sanallaştırmayı destekleyen paylaşımlı,
Microsoft Remote
Desktop Services (eski Terminal Hizmetleri olarak adlandırılır), Citrix
XenApp ve NComputing gibi sunucu tabanlı bilgi işlem mimarisidir.
Sanal Masaüstü Sanallaştırması
Birden fazla ayrık masaüstü işletim sistemleri, sunucu üzerinde çalışan sanal
makineleri de içinde barındıran ve izin veren bir istemci/sunucu şeklidir.
Uzak Fiziksel Masaüstü Sanallaştırma
Kullanıcıların merkezi işletim sisteminde veri sistemine bağlı her
bilgisayar/iş istasyonu başına adanmış sanal bir masaüstü bilgisayar
mimarisidir (Li, 2011).
Şekil 1.
Masaüstü Sanallaştırma Mimarileri
137
Paylaşımlı masaüstü en uygun maliyetli çözüm olup ihtiyaçları karşılar.
Sunucu tarafında, kullanılan çözüm ürününe göre 20 ile 100 öğrenciye kadar
destekleyebilir uzak masaüstü hizmetleri sunulabilir. İstemci tarafında,
uyumlu çoklu istemci cihazlarla kullanıcı kimlik denetimi, ağ/sunucu
erişimi, uzaktan görüntü ve çevre birimlerle bağlantı sağlanabilir. Paylaşılan
masaüstü ile klasik bilgisayar masaüstü uç bilgisayardan ayrılarak
görüntüleme ve çevre ile etkileşim sağlanır.
Masaüstü, aslında bu yapıda uzak bir merkezi sunucudan yüklenen bir
penceredir. İşletim sistemi, programlar, uygulamalar, depolama, yedekleme,
veri işleme, merkezi olarak konuşlanmış olan merkezi sunucu tarafından
çalıştırılır. BT yöneticileri, daha fazla kontrol ve izleme sağlayan merkezi
sunucularla farklı okul, sınıf düzeyi ve idari işlevler için gerekli olan çeşitli
uygulamaları kullanabilme imkânına sahiptirler.
Masaüstü sanallaştırma amacıyla kullanabilen teknolojilerden önemlilerden
biri uygulamanın sanallaştırılmasıdır. Uygulamaları merkezi yönetilen ve
iletilen servisler haline getiren bu çözüm özellikle uygulama yönetimini
basitleştirmek amacıyla kullanılır. Bu çözümle uygulamalar geleneksel
mimariden farklı olarak istemcilere kurulmazlar. Uygulama merkezi bir
sunucuda bir kez yüklenir ve Sequencing adı verilen özel bir süreçten
geçirilerek sanal bir paket haline getirilir. Bu sanal paket yine merkezi bir
sunucudan sunulur, uygulamayı çalıştırmak isteyen kullanıcı kendi
makinesinde yüklü olan küçük bir ajan vasıtasıyla hakkı olan her türlü sanal
uygulamayı indirip kullanabilir. Uygulamanın sanallaştırılması Publishing ve
Streaming olarak iki türlü yapılmaktadır.
Publishing Yöntemi temel olarak uygulamanın ayrı bir sunucu üzerinde
çalıştırılıp kullanıcı ekranına sadece uygulamanın ara yüzünün getirilmesidir.
Böylece uygulama görüntülendiği istemcinin işlemci ve bellek kaynaklarını
kullanmadığı gibi istemci bilgisayarın işletim sisteminden de bağımsızdır.
Uygulama üzerinde çalıştığı sunucunun performansında çalışır. Uygulamayı
kullanan istemcinin türünün performansa etkisi bulunmaz. Publishing
yöntemi yaygın olarak Microsoft Terminal Services ve Citrix XenApp
uygulamaları ile sunulmaktadır.
Streaming yönteminde ise uygulama bir paket haline getirilir ve kullanıcı
uygulamayı çalıştırdığında, kullanıcı bilgisayarının işletim sistemi yerine
önceden tanımlanmış olan sandbox adı verilen sanal işletim sistemi üzerinde
çalıştırılır. Kullanıcı sistemi üzerinde herhangi bir kayıt ya da konfigürasyon
138
kaydı yazılmaz, uygulamanın standart dizinleri kullanıcı bilgisayarı üzerinde
yaratılmaz.
Bu mimari bir bilgisayara aynı anda yüklenemeyecek uygulamaların
problemsiz bir şekilde çalışmalarına olanak sağlar. Streaming yönteminde
uygulamalar istemci bilgisayarın işlemci ve belleğini kullanır ve bu nedenle
ince istemcilerin kullanımı için uygun değildir. Uygulamaların performansı
çalıştırıldıkları bilgisayarın donanımına göre değişiklik gösterir. Streaming
yöntemini kullanan uygulamalar Citrix Xen App ve vmware ThinApp’tır
(Nebula Bilişim, 2012).
Uygulama sanallaştırmanın bazı temel özellikleri aşağıdaki gibidir.
Sanal uygulama kullanıcı makinesinin kaynakları
kullanılarak çalıştırılır,
Uygulama
kullanıcı
makinesinde
sanal
olarak
çalışacağından makinedeki sistem dosyası, gibi bileşenleri
değiştirmez. Kullanıcı makinesi stabil kalır,
Aynı sebepten birbirleriyle çakışan ve bir arada
çalışmayan uygulamalar aynı makinede çalıştırılabilir,
Veri merkezi sunucu yatırımı minimaldir, uygulama
sanallaştırma sunucuları sanal makinelerde çalıştırılabilir,
Kullanıcıya bir uygulamayı vermek, o kullanıcıyı aktif
dizin üzerinde ilgili gruba eklemek kadar kolaydır,
Uygulamanın başlaması için sanal paketin tamamının
indirilmesine gerek olmayıp kullanıcı makinesine
indirilmiş kısmı ön belleklenir ve çevrimdışı (offline)
çalışma imkânı sunar,
Uygulama güncellemeleri merkezden ve tek sefer
yapılarak tüm kullanıcılara yaygınlaştırılabilir,
Uygulama kurma ya da kaldırma gerekmez, uygulama
kaynaklı sorunlar azalır (WordPress, 2010).
Masaüstü Sanallaştırmanın Avantajları ve Dezavantajları
BT yöneticileri eğitim alanında her zaman masaüstünde zorluklarla karşı
karşıya kalmışlardır. Yöneticiler, öğrencilerin bilgisayar erişimine izin
vermektedirler; fakat uygunsuz içerik indirme ve yükleme yeteneğini
kısıtlamak isterler. Masaüstü sanallaştırma, eğitim ve öğretimin bilgisayara
dayalı olduğu okullarda çok zorluk yaratmaktadır. Elektronik yoklama ve
devam sistemlerinin merkezi takip edildiği okullar kimi zaman olumsuz
yönde etkilenmektedir. Yöneticiler, BT yöneticileri ve öğretmenler,
öğrencilerin alıştığı teknolojik sistemleri sağlama ve kullanma zorunluluğu
139
ile karşı karşıyadırlar. Bu yeni öğrenme paradigmaları çeşitli teknolojik
sorunları kapsar:
Çevrimiçi (online) video içeriği için artan güvenilir ağlar,
Ödev ve bilgi erişimi için mobil cihazların kullanımı,
Özel gereksinimli öğrenci için birebir e-öğrenme,
Yüksek düzeyde güvenlik.
Bilgisayar, mobil dizüstü bilgisayarlar okulda ve sınıflar arasında
paylaşılacak şekilde herhangi bir alanda bulunabilir. Yaygın olarak kullanılan
bilgisayarlar ile öğrenci, eğitmen ve personel erişim bilgilerine erişebilir ve
işlemlerini gerçekleştirebilir. Birçok cihazın varlığı da BT personeli için bir
yönetim karmaşıklığı oluşturmaktadır. Aşağıdaki sorunlar önemli zorlukları
temsil eder (Bruce, 2011):
Yazılım ve donanım bakımı: Bireysel bilgisayarları
yönetme (makine bakımı, yazılım güncelleme, güvenlik
sorunları ile ilgili, yamalar, yükleme ve sorun giderme)
BT çalışanları ve yüklenicilerin mevcut personel ile iş
yapma yükünü fazlalaştırmıştır.
Öğrenci erişim ve aygıtlar için destek: Pek çok okul
öğrenme için kendi cihazları üzerinden öğrenci erişimi
sağlamaktadır. Okulun sağladığı cihazların dışında
uygulamaları çalıştırıp kullanmak ve sorunları gidermek
çeşitli zorluklar oluşturmaktadır.
Bütçe kısıtlamaları: İşletim sistemini yükseltme,
donanım, makine ve yazılım lisansları başına yüksek
maliyetler ve bunların yanındaki bütçe kısıtlamaları
kurumları baskı altında tutmaktadır.
Belirtilen zorluklara rağmen, öğrenci, öğretmen ve idari personel
okullarındaki bilgisayar cihazlarını güncel ve yeterli tutmakla aşağıdaki
avantajlara sahip olmaktadırlar (Clarke, McCarthy, 2011):
Güvenlik: Kullanıcı yapılandırma ayarlarını kilitlemek ve
merkezi bir konumda, tüm kurumsal verileri korumayı
sağlar.
Veri koruma: Masaüstü sanallaştırma bilgileri merkezden
uç noktaya verilerin daha verimli ve etkin korumasını
sağlar.
140
Sorun Giderme: Masaüstü sanallaştırmada yüksek
kullanılabilirlik, sorun giderme, kurtarma ve iş
sürekliliğini masaüstü için sağlar. Son kullanıcılara
yüksek düzeyde güvenlik sağlarken hataya dayanıklılık
sağlar.
Optimizasyon: Masaüstü sanallaştırmada mali yardımlar,
uç nokta erişim sistemi ile BT işgücü gereksinimini azaltır
ve uygulamalara ve veriye daha tutarlı erişim sağlayarak
kullanıcı verimliliğini kaybetme riskini azaltır.
SANAL MASAÜSTÜ SİSTEMİ KURMAK
Gelişen teknolojilerden faydalanmak için öğretimle uğraşan yöneticiler
standart teknolojinin sunduğu temel imkânlara sahip ve aynı zamanda
gelişen teknolojileri etkin kullanmak amacıyla yeterli esnekliğe sahip
olmalıdırlar. Esnek bir model olarak kullanılan durum yeni altyapı ve
yeniden maliyetli yatırım gerektirmeden öğrenci/öğretmen ve yöneticilerin
ihtiyaçlarını karşılamalıdır (Laflor, 2012).
Masaüstü sanallaştırmasının uygulandığı bir örnekte, bu uygulamadan önce
her birinde 40’ar adet olmak üzere toplam 80 adet klasik masaüstü
bilgisayarın bulunduğu iki adet bilgisayar dershanesi bulunmaktaydı. Bu
bilgisayarların kendi işletim sistemleri, ofis programları, disk alanlarının,
antivirüs programları, bellek ve ilgili diğer kişisel bilgisayar tabanlı
programları kullanımdaydı. Mevcut bu durumda bilgisayarlar için bakım ve
teknik personel maliyetleri yüksekti.
Belirtilen bu durumun yerine iki sanal masaüstü bilgisayar dershanesi ve her
dershane için birer adet olmak üzere iki Sanal Masaüstü Sunucusu
kurulmuştur. Her Sanal Masaüstü Sunucusu için 40 adet sanal istemci
bağlantısı da eklenmiştir. Office programları, antivirüs programları ve işletim
sistemleri sadece sunucular üzerine kurulmuştur. Sunucular üzerinde her
istemci için 500 MB bellek ayrılmıştır. Bu bellek miktarı öğrenci profili ve
çalıştırılan programlar için yeterli olarak hesaplanmıştır. Öğrencilerin
çalışmalarını kayıt etmeleri için öğrenci başına 2 GB disk alanı sanal
sunucuların bağlı olduğu disk alanında yer tahsis edilmiştir.
Kullanılan yazılım lisansları ve işletim sistemi Windows MultiPoint Server
istemci lisansları istemciler ve iki sunucu için alınmış olup geleneksel
bilgisayarlar için harcanan bedelin çok daha azına mal olmuştur. Bu örnek de
141
göstermiştir ki, masaüstü sanallaştırması ile aşağıda belirtilen tasarruflar
sağlanabilir (Kom, 2012):
Bütçe arttırılmadan bilgisayar dershanesindeki çalışma
istasyonu sayısı arttırılabilir.
Bakım ve destek maliyetlerini % 75 oranında azaltılabilir.
Enerji ve soğutma gereksinimlerini % 90 oranında
azaltılabilir.
Daha küçük boyutta bilgisayar dershaneleri kullanılabilir.
Cihaz hırsızlığı ve kayıp azaltılabilir..
Pek çok kaynaktan elde edilen bilgilere göre, Windows MultiPoint Server ve
uyumlu istemci cihazların kullanımı ile % 62 yazılım ve % 67 donanım
maliyeti tasarrufu sağlanabilmektedir (Li, 2011).
Şekil 2.
Sanal Masaüstü ve İnternet
Öğrenciler, ders gördükleri ortamda sanal masaüstü sistemini kullandıklarını
anlamamaktadırlar. En büyük sorun bir sanal sunucunun devre dışı
kaldığında tekrar aktif hale getirilmesidir. Bu problem de biraz maliyeti
142
arttırsa da yedek (tıpkı) bir sanal sunucunun hazır bulundurulması ile
çözülür. Öğretmen ve öğrenciler için mobil eğitim için 21. yüzyıl öğrenme
yollarından biridir. Okullar 21. yüzyıl öğrencilerinin ihtiyaçlarını karşılarken
teknolojiye eşit erişim sağlamak zorundadır. Tüm öğrencilerin teknolojik
açıdan okuryazar olması gerekir. Bu da araştırma ve analiz yapabilmek,
çevrimiçi ve dijital araçları kullanabilmek anlamına gelmektedir. Aynı
zamanda öğretmenlerin de bugünün teknolojisi ile rahat çalışabilme
yeteneğine sahip olması gerekir. Sanal masaüstü kullanan öğrenciler artık
laboratuar çalışmalarında bir bilgisayarda kendilerine sıra gelmesi için
beklemek zorunda değillerdir.
Öğrenciler her laboratuarda farklı cihaz üzerinde çalışabilir ve daha sonra
kendi mobil cihazlarına gerekli bilgilerini aktarabilirler. Öğrencilerin
eğitimleri için kendi cihazını getirme (KCG) uygulaması ile akıllı
telefonlarını, dizüstü bilgisayarlarını ve diğer mobil sistemlerini kullanmaya
başlayabilmeleri mümkündür. Bu tür sistemlerde istemciler için yönetim
karmaşıklığı azalır, yeni öğrenme yazılımı daha hızlı uygulanır ve daha
verimli bir duruma gelir.
Masaüstü Sanallaştırmada Güvenliği Sağlamak
Masaüstü sanallaştırma, PC desteği ve yönetimi basitleştirmek için
potansiyele sahiptir, ancak uygun güvenlik kontrolleri olmadan, sadece
kullanıcıların küçük bir yüzdesi için ayrıcalıklı bir çözüm olarak
kullanılabilir.
Bu sorunu aşmak için, sıkı güvenlik politikalarının uygulanması gereklidir.
Bu amaca ulaşmak için, entegre sanal masaüstü güvenlik gerekir. Sanal
masaüstü güvenlik avantajları ise şöyle sıralanabilir (Oltsik ve Bowker,
2010):
Sanal masaüstü görüntüleri izleme: Güvenlik araçları
ile yedeklenen, oluşturulan veya bir sunucudan diğerine
taşınan sanal masaüstü görüntüleri görmek ve takip etmek
mümkün olur.
Kimliğini kontrol edilmesi: Güvenlik araçları ile
kullanıcı kimlik bilgilerini incelemek ve sanal görüntü
erişim ve uygulama yetkilerini eşleştirmek olanaklı hale
gelir.
Verinin anlaşılması: Veri bulma, sınıflandırma ve
politika gibi uygulama işlevleri ve veri, kimlik ve sanal
altyapı arasındaki ilişkileri anlamak mümkün olur.
143
Cihazların ve uygulamaların (sanal ve fiziksel
aktivitelerin) takip edilmesi: Güvenlik yönetim
sistemleri ile sanal görüntüleri, sunucuları, ağ üzerinden
kullanıcı davranışlarını, sistem faaliyetlerini izlemek ve
ilişkilendirmek gibi özellikler sağlanabilir.
Yapılandırmaları düzenleme: Masaüstü sanallaştırma
kesinlikle bu görevi kolaylaştırır, ancak sanal görüntülerin
oluşturulması ve güncellenmesi işleri yönetim açısından
önemini korumaya devam etmektedir. Güvenlik araçları,
dağıtım ve sanal görüntü yapılandırmaları ve yama
yönetimi izlenmesinde bir rol oynamalıdır.
SONUÇ
Masaüstü sanallaştırması, oluşturulan bir ortamda, merkezi sunucu
kaynaklarının ve merkeze bağlanan kullanıcı bilgisayarlarının çalıştırıldığı
bir modeldir. Bu modelde istemciler yerel disk, merkezi işlem birimi,
hafızalara ve çeşitli maksatlarla çalıştırılan yazılımlara sahip olmayıp, sadece
merkezi olanları kullanırlar. Masaüstü sanal sistemlerini kullanan eğitim
kurumları ve okullar donanım, yazılım ve bakım harcamalarını %60’lara
varan oranda azaltarak daha fazla öğrenciye bilgisayar kaynaklarına erişim
imkânı sağlarlar. Bilgi ve ağ güvenliği, masaüstü sanallaştırma
teknolojisinde daha fazla kontrol edilebilir ve zayıflıklar yok denecek
seviyeye indirilebilir. Sanal Masaüstü sistemlerinin farklı modelleri vardır.
Bunlardan en fazla kullanılanı Paylaşımlı Masaüstü Sanallaştırmalı
Modeldir.
Bu modelin çalışma sistemi tamamen merkezi sunucunun kaynaklarını
kullanmaya dayanır ve tamamen donanım temelli bir yapıya sahiptir.
Ülkemizde kullanıma başlanan masaüstü sanallaştırma teknolojisi giderek
yaygınlaşmakta, maliyeti düşürmekte ve eğitimde okulların bilgi
teknolojilerinin temelini sıkılaştırmaktadır.
KAYNAKÇA
Bruce, J. (2011). Desktop Virtualization in Higher Education,The Center for
Digital Education.
144
Clarke R. McCarthy, S.(2011), Desktop Virtualization in K.12 Schools: The
Time Has Come, IDC Government Insights.
Kom, N. (2012). NComputing Technology,
http://www.idstudy.com/2012/05/ncomputing-technology-bymardiyanto-n.html
Laflor, D. (2012). A Different Kind Of Desktop New Technologies for School
Districts
http://www.intel.com/content/dam/doc/white-paper/education-different-kindof-desktop-paper.pdf
Li, H. (2011). Multi-seat Clients and Virtual Desktops for K-12 Schools,
Interphase Corporation.
Nebula Bilişim, 2012,Uygulama Sanallaştırma,
http://www.nebulabilisim.com.tr/urunler/uygulama-sanallastirma
Oltsik J., Bowker, P.,Desktop Virtualization, Management, and Security Senior
Analysis
http://www.gtsi.com/eblast/corporate/cn/02_25_2010/PDFs/ESG%20Desktop
%20virtualization.pdf
WordPress. (2010) Masaüstü Sanallaştırma Teknolojileri: Uygulama
Sanallaştırmhttp://kursatgok.wordpress.com/2010/04/21/masaustusanallastirma-teknolojileri-uygulama-sanallastirma/
YAZARA İLİŞKİN
Dr. Alaattin PARLAKKILIÇ, Gülhane Askeri Tıp Akademisi, Ankara.
Alaattin PARLAKKILIÇ, 1998 yılında Ortadoğu Teknik
Üniversitesi Bilişim Sistemleri Subay Eğitimini tamamladı.
2007 yılında Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsünde
Bilgisayar ve Öğretim Teknolojileri Bölümünde Eğitim
Teknolojileri alanında doktorasını aldı. Halen Gülhane Askeri
Tıp Akademisinde bilgi sistemlerinde ağ ve sistem sorumlusu
olarak çalışmaktadır. Çeşitli üniversite ve Kara Harp Okulunda Sistem ve Ağ
Yönetimi, Bilgi güvenliği, Tıpta Bilişim Teknolojileri Kullanımı derslerini
vermektedir. İlgi alanı e-öğrenme, bilgisayar ağları ve bilgi güvenliğidir.
145
Alaattin PARLAKKILIÇ,
Gülhane Askeri Tıp Akademisi
Etlik, Ankara
Tel: 0 312 3042710
E-posta: apkilic@gata.edu.tr
146
BÖLÜM 9
ENGELLİ ÖĞRENENLER İÇİN
UZAKTAN ERASMUS ÇALIŞMALARI
Uzman Gaye TOPA ÇİFTÇİ
Akdeniz Üniversitesi,
Uzaktan Eğitim Uygulama ve Araştırma Merkezi, Antalya
gayetopa@gmail.com
ÖZET
1987 yılından bu yana, Amerika’dan Asya’ya dünyada 2 milyondan fazla,
farklı ulustan yükseköğretim öğrencisi, Erasmus Öğrenci değişim programı
kapsamında başka bir Avrupa ülkesinde öğrenim hayatının bir dönemini
geçirmiş; o ülkenin insanlarını ve kültürünü de tanıma imkânı elde
etmiştir. Program, sunduğu hareketlilik olanağı ile Avrupa halklarının
birbirlerini algılamasındaki önyargıların yükseköğretim çevrelerinde
kırılmasını sağlamaktadır. Bu programlar kişisel, akademik ve mesleki
gelişim açısından değerlendirildiğinde de katılımcılara sağladığı yararlar
açısından önem teşkil etmektedir.
Tüm yükseköğretim öğrencileri gibi üniversitelerde eğitim gören engelli
öğrenciler de değişim programlarından yararlanma hakkına sahiptir. Buna
karşın, gerek fiziksel sınırlılıkların ortaya çıkarabileceği sorunların
düşünülmesi, gerekse özel durumlardan dolayı oluşabilecek sınırlılıklar için
ulusal ajans tarafından ortak belirlenen herhangi bir yol haritasının
bulunmaması başladığı günden bu güne engelli öğrencilerin bu değişim
programlarına başvuru oranının düşük seviyelerde kalmasına neden
olmuştur.
Bu bağlamda; engelli öğrenenlerin Erasmus değişim programı çerçevesinde
katılmak istedikleri programları uzaktan eğitimle sürdürebilme olanakları ile
ilgili var olan durum araştırılmış, programın ayrılmaz bir parçası olan
kültürel gelişim için oluşturulabilecek sosyal ortamlar incelenerek uzaktan
eğitimle yapılabilecek değişim programlarının üstünlükleri ve sınırlılıkları
belirtilmiş ve gelecek çalışmalar için önerilerde bulunulmuştur.
147
GİRİŞ
21. yüzyılda toplumsal kalkınmanın önemli ölçütlerinden biri de gerek
iletişimsel gerek fiziksel engelleri ortadan kaldırılarak bilgiye istenilen yerde
ve zamanda erişmek olarak görülmektedir. 2000’li yıllarda yapılan akademik
çalışmalar bilgiye ulaşmanın farklı yollarını sınamak ve ortaya çıkarmak
üzerine yoğunlaşsa da genel olarak bakıldığında birçoğunun ortak noktası
bilgiye ulaşmada engellerin ortadan kaldırılması ve bilginin
evrenselleştirilmesi üzerinedir. Bu sebeple öncelikle Avrupa birliğine bağlı
ülkeler çerçevesinde başlayan sonra tüm dünya ülkeleri bağlamında
genişleme gösteren öğrenci değişim programları geliştirilmiştir.
ERASMUS DEĞİŞİM PROGRAMI
Erasmus öğrenci değişim programı ülkelerin Avrupa Birliği Bakanlığı'na
bağlı Ulusal Ajans tarafından koordine ve finanse edilen, yükseköğretim
kurumlarının işbirliğini, öğrenci ve akademisyenlerin kısa süreli olarak bu
işbirliği çerçevesinde farklı ülke ve üniversitelerde deneyim kazanmasını
teşvik eden Avrupa Birliği projesidir. İsmini, değişik Avrupa ülkelerinde
hem öğrenci, hem de akademisyen olarak bulunmuş olmasından dolayı
rönesans hümanizminin önemli temsilcilerinden biri olan Hollandalı bilim
adamı Erasmus'tan (1469–1536) almıştır.
Erasmus programı, Avrupa’daki yükseköğretim kurumlarının birbirleri ile
çok yönlü işbirliği yapmalarını teşvik etmeye yönelik bir Avrupa Birliği
programı olarak başlamış sonraları Avrupa birliğine aday ve diğer ülkelerin
katıldığı dünya çapında bir değişim programı haline dönüşmüştür.
Yükseköğretim kurumlarının birbirleri ile ortak projeler üretip hayata
geçirmeleri, kısa süreli öğrenci ve akademik personel değişimi yapabilmeleri
için hibe niteliğinde karşılıksız mali destek sağlamaktadır. Erasmus
öğrencileri için en popüler alanlar sosyal bilimler, işletme ve hukuk olarak
gerçekleşmiş, bunları ikinci sırada beşeri bilimler ve güzel sanatlar ile
üçüncü sırada mühendislik, imalat ve inşaat takip etmiştir.
Programın amacı öncelikle Avrupa Birliği ülkeleriyle aday ülkelerin
yükseköğretim kurumları arasındaki işbirliğini teşvik edip geliştirerek
yükseköğretimde Avrupa boyutunu ön plana çıkarmaktır.
Erasmus
eylemi
oluşturulurken
hedefler
arasında
Avrupa'da
yükseköğrenimin kalitesini arttırmak, farklı kültürler ve yaşam biçimlerine
148
karşı toleranslı yaklaşabilme becerisini geliştirmek ve dünyanın en rekabetçi
ekonomileri arasında birlik olarak yer alabilmek için küreselleşme sürecinde
istihdam piyasasının niteliklerine uygun eleman yetiştirebilmek
amaçlanmıştır.
Bu değişim programı için unutulmaması gereken, Erasmus programının
sadece bir yabancı dil öğrenme programı, bir burs programı, bir diploma
programı ya da tek amacı araştırma yapmak olan bir araştırma programı
olmadığıdır. Erasmus Öğrenci Değişimi kapsamında;
Öğrenci ve öğretim elemanı değişimleri,
Eğitim programlarının geliştirilmesine yönelik işbirlikleri,
Müfredat geliştirme projeleri (Curriculum Development-CD)
sonucunda elde edilen bilgilerin yaygınlaştırılarak uygulamada
kullanılması,
Avrupa üniversitelerindeki bölüm ve/veya fakültelerin belirli bir
alanda
yaptıkları
akademik
çalışmaları
ortaklaşa
yürütebilecekleri bilimsel platformların (Thematic Networks)
oluşturulması,
Dil kursları ve yoğun programların yapılması,
Avrupa Kredi Transfer Sisteminin (AKTS) yerleştirilmesi gibi
farklı başlıklar altında desteklenen çeşitli etkinlikler
bulunmaktadır.
Erasmus kapsamındaki çalışmalar ve etkinlikler üç başlık altında
toplanmaktadır:
ERASMUS 1
AVRUPA İŞBİRLİĞİ PROJELERİ
Avrupa İşbirliği Projeleri kapsamında Müfredat Geliştirme ve Yoğun
Programlar yer almaktadır. Bu faaliyetler için başvurular Avrupa Komisyonu
Eğitim ve Kültür Genel Müdürlüğü'nün yetkilendirdiği bir kuruma,
doğrudan yapılmaktadır. Avrupa Birliği Eğitim ve Gençlik Programları
Merkezi Başkanlığı başvuru-seçim-finansman aşamalarında hiçbir şekilde
yer almamakta; ancak bilgilendirme amaçlı çalışmaktadır.
Müfredat Geliştirme Projeleri(Curriculum Development Projects: CD)
Yoğun Programlar (Intensive Programmes: IP) ve Dissemination Projects
(Yaygınlaştırma Projeleri:DISS) bu kapsama girmektedir.
149
ERASMUS 2
ÜLKE MERKEZLİ FAALİYETLER
Erasmus Öğrenci ve Öğretim Elemanı Değişimi ve bu değişimlere ilişkin
yan faaliyetler (Değişimin Organizasyonu, Avrupa Kredi Transfer ve
Biriktirme Sistemi Çalışmaları, Erasmus Yoğun Dil Kursları) programlardan
faydalanan ülkelerde kurulan "ulusal ajanslar" vasıtalarıyla yürütülmektedir.
Bu faaliyetlerin başvurularının alınması, başvuruların değerlendirilmesi,
kabul edilen faaliyetlere finansman sağlanması işleri ulusal ajanslarca
yapılır.
ERASMUS 3
AKADEMİK UZMANLIK AĞLARI(THEMATİC NETWORKS - TN)
Akademik Uzmanlık Ağı projeleri, ileriye dönük, yükseköğretimin temel
alanlarında bilimsel, eğitimsel ve kurumsal konularda stratejik yansımalar
üzerinde çalışılması amacıyla geliştirilmiştir. Genel olarak bir Akademik
Uzmanlık Ağının yükseköğretim kurumları ve diğer ortaklar (akademik
organizasyonlar, meslek kurumları) arasında bir işbirliği olduğu söylenebilir.
Bir Akademik Uzmanlık Ağında Erasmus programına katılan bütün
ülkelerin en az bir kurumla temsil edilmesi gerekmektedir. Ağın temel amacı
seçilen akademik disiplin veya çalışma alanının kalite düzeyini yükseltmek
ve Avrupa boyutunu tanımlamak ve geliştirmektir.
Ülkelerin ilgili resmi kurumlarınca yükseköğretim kurumu olarak kabul
edilen üniversite, enstitü, akademi ve benzeri kurumlar, Avrupa Komisyonu
Eğitim ve Kültür Genel Müdürlüğüne başvurarak Erasmus Üniversite
Beyannamesi - EÜB (Erasmus University Charter-UC) almaya hak
kazandıkları takdirde, Erasmus faaliyetlerinde bulunabilmektedirler.
Erasmus programına katılmanın tek ön koşulu öğrenci olarak bulunulan
üniversitedeki bölüm ile programa katılan bir başka ülkede bulunan bir
üniversitenin ilgili bölümü arasında yapılmış bir kurumlar arası anlaşmanın
(Interinstitutional Contract) bulunmasıdır. Bunun dışında kurumların öğrenci
ve akademik personeli hiçbir fiziksel ve sosyal ayrım gözetmeksizin
Erasmus ve Hayat boyu Öğrenme programı kapsamındaki tüm faaliyetlerden
faydalanabilir.Tüm bu bilgilerden hareketle Erasmus öğrenci değişim
programı, okullar arasındaki uluslararası eğitim yardımlaşma anlaşması
gereği isteyen öğrencilerin eğitimlerinin bir kısmını (ortalama değişim süresi
3 ile 12 ay arasında değişen) yurtdışında yapmasına olanak tanıyan öğrenci
alıp-verme eğitim prosedürü olarak özetlenebilir.
150
Programın amacını da daha açık bir tanımla yapmak gerekirse, Avrupa'da
yükseköğretimin kalitesini artırmak ve güçlendirmek, üniversiteler arasında
ülkelerarası işbirliğini teşvik ederek öğrencilerin ve eğitimcilerin karşılıklı
değişimini sağlayarak programa katılan ülkelerdeki çalışmaların ve alınan
derecelerin akademik olarak tanınması ve eğitimin çeşitlendirilmesinin
yanında eğitimde şeffaflığın gelişmesine katkıda bulunmak olarak
özetlenebilir.
Bunun yanında program, yükseköğretim sistemini iş dünyasının
gereksinimlerine uygun olarak geliştirmek ve üniversite mezunlarının iş
dünyasında istihdam edilebilirliğini arttırmak amacıyla yükseköğretim
kurumları ile çalışma çevreleri arasındaki ilişkilerin ve işbirliğinin
arttırılmasını da teşvik etmektedir. Bu da daha kaliteli, daha donanımlı, iş
dünyasının beklentilerine daha fazla cevap veren bireyler yetiştirmek
anlamına gelmektedir.Bu bilgilere ek olarak program, sunduğu hareketlilik
olanağı ile Avrupa halklarının birbirlerini algılamasındaki önyargıların
yükseköğretim çevrelerinde kırılmasına hizmet etmektedir.
Erasmus programı ile 1987'den günümüze kadar 1,5 milyondan fazla
yükseköğretim öğrencisi, başka bir ülkede öğrenim hayatının bir dönemini
geçirmiş; o ülkenin insanlarını ve kültürünü de tanıma imkanı elde etmiştir.
Erasmus konusunda yapılan (Pépin, 2007) çalışmada çıkan sonuçlara göre
değişim programına katılanlar, programın iyi bir eğitimin yanı sıra farklı bir
ülkede öğrenci olarak bulunmanın yaşam deneyimlerini arttırdığını ve
olumlu yönde geliştirdiğini, bu sayede iş dünyasına ve gerçek yaşama
(akademik yaşam sonrasına) ilişkin farklı bakış açıları kazandırdığını
belirtmişlerdir. Aynı çalışmada görüşme yapılan bir katılımcı Erasmus
programını, dünyanın birçok ülkesinden gelen öğrencilerle aynı yaşamı
paylaşmaktan dolayı bir dünya turu şeklinde tanımlamıştır. Bu ve benzeri
çalışmalar göz önüne alınarak programın sadece çeşitlendirilmiş eğitim
olanağı değil gerçek bir yaşam deneyimi sunduğu gerçeği ortaya
çıkmaktadır.
ERASMUS İLE DEĞİŞİM PROGRAMINA KATILMAK
İSTEYEN ENGELLİ ÖĞRENCİLERİN ŞARTLARI
Önceki bölümde de belirtildiği gibi, Erasmus kurum şartlarını yerine getiren
her eğitim kurumu personeli ya da öğrencisi hiçbir fiziksel ve sosyal ayrım
yapılmaksızın Erasmus değişim programına katılabilmektedir.
151
Bu kapsamda 2010/2011 akademik yılında 213 engelli öğrenci Erasmus
değişimlerine katılmıştır. Aynı yıl öğretim ve idari sınıftaki 8 engeli olan
personel Erasmus hareketliliğine katılmıştır. Bu durum daha önceki yıllara
göre % 29 artış anlamına gelmektedir. Bu artış her ne kadar önemli bir yüzde
gibi görünse de bir yılda Erasmus değişim programına sadece Türkiye’den
katılan öğrenci ve personel sayısının 19.787 olduğu düşünülürse programa
katılan engelli sayısının ne kadar az olduğu da ortaya çıkmaktadır.
Değişim programına katılan engelli öğrenci oranının engelsiz öğrencilere
göre bu kadar düşük olmasının farklı nedenleri vardır. Bu nedenler arasında
başta maddiyat olmak üzere, hazırlık sürecindeki sorunlar, gidilen ülkedeki
sağlık koşullarının ve ulaşım, barınma gibi temel ihtiyaçlar konusunda net
bilgilerin olmayışı, psikolojik ve sosyolojik tereddütler gösterilebilir. Bu
sınırlılıklar nedenleri ile aşağıda açıklanmaktadır.
Öncelikle gidiş hazırlığı aşamasında vize işlemleri, vize işlemlerindeki
prosedürler, özellikle aday ülke öğrencileri için sıkıntı yaratabilmektedir.
Başvuru sırasında, gidilecek ülkenin konsolosluğu/büyükelçiliği tarafından
ilan edilen istenilen bütün evrakların tamamlanmış olmasına çok dikkat
edilmelidir. Bazı ülkelerin istediği ekonomik durum garantörlüğü için
üniversite tarafından öğrencinin Erasmus öğrencisi olduğunu ve bu
kapsamda kendisine aylık belirlenen hibe miktarı kadar destek verildiğini
içeren bir yazının büyükelçiliğe iletilmesi vize alınması konusunda
kolaylık sağlayabilecektir. Buna karşın vize başvurularında bizzat kişinin
kendisinin ilgilenmesi farklı şehirlerde yapılan işlemlerin uzun ve zahmetli
olmasına neden olmaktadır. Buna ek olarak birçok ülke konsolosluğu sağlık
konusunda detaylı raporlar çıkartılmasını, gidilen ülkede oluşabilecek
rahatsızlanmalar konusunda muvafakatname imzalanmasını ya da yüksek
miktarlı sağlık sigortası isteyebilmektedir.
Karşılama ve oryantasyon, genellikle gidilecek partner kuruluşun öğrenci
organizasyonları ve kulüpleri tarafından düzenlenmekte, kurumun Erasmus
koordinatörleri ve programın uygulanmasından sorumlu diğer kişiler de bu
süreçte aktif rol almaktadırlar. Bu organizasyonlar tamamen üniversitenin
insiyatifinde olup EÜB, misafir kabul edecek olan kuruma bu konuda
gelenlere yardımcı olmak gibi bir sorumluluk yüklemektedir. Bu ve bu gibi
ayrıntıların, değişime gidilecek üniversite tarafından gönderilecek broşür ve
bilgi notlarından takip edilmesi gerekmektedir.
152
Gidilecek yerde nerede kalınacağına ilişkin gerekli tüm bilgiler de, kurumun
Erasmus koordinatörleri tarafından sağlanmaktadır. Gidecek öğrenci ya da
öğretim elemanına kalacak yer ayarlanması merkezin veya üniversitelerin
sorumluluğunda değildir. Yapılan kurumlar arası anlaşmaya yer bulunması
ile ilgili hüküm de koyulabilecek olmakla birlikte sık rastlanan bir durum
değildir. Ancak gidilecek üniversitenin Erasmus koordinatörlüğü öğrencilere
nerede kalınabileceği, üniversite ve şehirdeki konaklama imkânları ile ilgili
bilgi ve tavsiyeler verecektir. Bu konuda da karşılama ve oryantasyon
konusunda olduğu gibi EÜB, misafir kabul edecek olan kuruma bu konuda
gelenlere yardımcı olmak gibi bir sorumluluk yüklemektedir. Bu iki konu
engelsiz öğrenciler için bile ciddi sıkıntılara neden olmaktayken engelli bir
öğrencinin barınma gibi en temel ihtiyaçlarından birinin şansa bırakılması
gidiş konusunda isteksizliğe neden olmaktadır.
Buna ek olarak engelli Erasmus öğrencilerine tanınan tek ayrıcalık, verilecek
hibe konusundadır ve belli şartlara bağlanmıştır. Erasmus öğrencisine
verilecek hibe miktarı gideceği ülke yaşam standartları ve pahalılık
endekslerine göre ulusal ajans tarafından dört farklı ülke grubuna ayrılarak
belirlenir. Hibe, değişimde bulunacak öğrencinin maddi durumuna göre
karşılıksız Erasmus tahsisati yapılmasıdır. Maddi durumu çok iyi olan bir
öğrenciye az veya hiç tahsisat verilmezken, maddi durumu iyi olmayan bir
öğrenciye daha fazla tahsisat verilebilir. Erasmus programına katılan engelli
öğrenci ve personelleri için özel ihtiyaçları doğrultusunda gittikleri ülkelere
göre ödenen standart hibelerden farklı olarak engellilik derecelerine ve
hazırlanan raporlara göre ödenmesi uygun bulunan ek hibeler kişilere ayrıca
ödenmektedir. Fakat öğrencilere hibeleri 2 taksitte ödenir. Hibenin % 70
veya % 80’inin değişime gitmeden önce geri kalan kısmının öğrenci
döndükten sonra Erasmus raporunun ve ilgili belgelerin tamamlanması ile
öğrencinin hesabına aktarılması söz konusudur.
Yukarıda belirtilenler sadece genel bir bakış açısıyla saptanabilecek ilk
sınırlıklarken bu sınırlılıkların getireceği psikolojik boyut vardır. Belirtilen
noktaların netlik kazanmamış olması hem ailelerin hem de gidecek olan
adayların çekincelerinin oluşmasına neden olmaktadır.
Tüm bu sınırlılıkların olmasına karşın bir değişim programına katılmak
farklı kültürler görerek bakış açısını geliştirmek, eğitim çeşitliliğinin
sağlanması ve kazanılabilecek deneyimler gerek iş yaşamında gerekse
gerçek yaşam deneyimi konusunda engelli öğrenciler için her üniversite
öğrencisine sağlandığından daha yüksek ölçüde kendine güven, memnuniyet
ve doyum sağlayabilmektedir.
153
Bu sebeplerden dolayı yukarıda belirlenen sınırlılıkları giderecek
yöntemlerin bulunması bireylerin gelişimi ve toplumsal yarar adına gerekli
görülmektedir.
UZAKTAN EĞİTİMİN
ERASMUS PROGRAMINDA KULLANILMASI
Uzaktan eğitimin değişim programları çerçevesinde kullanılabilmesi için
Avrupa Birliği kapsamında yürütülen bazı projeler yapılmaktadır. Bu
projelerin en önemlileri sanal kampüslerin gelişimi üzerine olanlardır. Sanal
kampüsler üzerine yapılan projelerin amaçları şunlardır:
Bağımsız hareketliliğin başka bir türüne ek olarak fiziksel
hareketliliğe bir tamamlayıcı veya yedek olarak sanal
hareketliliği artırmak
Erasmus çok taraflı Müfredat Geliştirme projelerine bir sanal
hareketlilik boyutu katmak
Hayat boyu öğrenme bağlamında yüksek kalitede Avrupa açık
eğitim kaynaklarının kullanılabilirliğini artırmak
Avrupa yükseköğrenimi ve üniversitelerinin modernizasyon
gündemine katkıda bulunmak
Avrupa yükseköğretim kurumları; eğitim, öğretim ve araştırma
sistemlerine BİT'i (Bilgisayar ve İletişim Teknolojileri) etkin bir
şekilde entegre etme düzeylerinde çok farklı aşamalardadırlar.
Sanal Kampüs Faaliyetinin hedefleri yenilikçi BİT tabanlı içerik,
hizmetler, pedagojiler ve hayat boyu öğrenme için uygulamanın
geliştirilmesi ve genelleştirilmesini sürdürülebilir
organizasyonel, eğitimsel ve ekonomik modellerin yardımıyla
desteklemektir. Yeterli teknik alt yapı bir ön şarttır. Faaliyet
mevcut varlıklar üzerine inşa edilen yaygınlaştırma ve kullanımı
destekler. Bu süreçte yer almak, kurumların organizasyonel
olgunluğunu ve tüm düzeylerde gerekli değişimi desteklemeye
arzulu olmasını gerektirir.
Yapılan çalışmalar kapsamında kurumların öncelikli olarak
aşağıda belirtilen gereklilikleri sağlaması gerektiği ortaya
konmuştur:
Sanal Kampüs, Sanal hareketlilik ve 'Açık Eğitim Kaynakları'
tanımlamalarının sözlükte yer almasını dikkate almak
Sanal hareketlilik ile elde edilen yeterliliklerin
değerlendirilmesi, onaylanması ve tanınırlığı için öğrencilere
154
anlaşmalara dayalı olarak aldıkları eğitim ve dersler için tam
akademik tanınırlık sağlamak
İlgili hususların (organizasyonel, pedagojik, araştırma,
ekonomik) yeterince dikkate alınmasını sağlamak
Uygulanabildiği durumlarda, ön şart olan mevcut teknik alt yapı
üzerine inşa etmek.
Bu amaçlar ve hazırlanan rapor çerçevesinde yapılan ilk proje Reve adı
verilen ve 1 yıllık bir çalışma süresini kapsayan araştırma projesi olmuştur.
Reve projesinde gereklilikler araştırılarak bir sanal kampüs kitapçığı
(http://reve.europace.org/Manual/Manual.htm) oluşturulmuştur.
Bu kitapçığın hazırlanmasından sonra Avrupa Uzaktan Öğretim
Üniversiteleri Birliği (EADTU) başvurusu ve 5 ülkenin (Anadolu
Üniversitesi (Türkiye), EuroPACE Ağı (Belçika), İsveç Yükseköğretimde
İşbirliği ve Ağlar Ajansı, Aberta Üniversitesi (Portekiz), Hollanda Açık
Üniversitesi (OUNL)) işbirliği ile 2 yılda tamamlanan Avrupa
yükseköğretimi için Sanal Erasmus (hareketlilik) ağı ve ortamı oluşturulması
amaçlanan EPICS projesi yapılmıştır. EPICS projesi kapsamında, EADTU
(Avrupa Uzaktan Eğitim Üniversiteleri Birliği) üyeleri başta olmak üzere
örgün ve uzaktan eğitim veren Avrupa yükseköğretim kurumlarının paydaş
oldukları bir ağ ve portal oluşturularak Sanal Erasmus uygulaması
başlatılmıştır. Pilot olarak uygulanan sanal hareketlilik çerçevesinde
öğrenenler farklı kurumlardan ders alabilmekte ve ders kredilerini
saydırabilmektedirler. EADTU projenin tanıtımı ve sürekliliği için
görüşmeleri AB nezdinde, tıpkı Fiziksel Erasmus'taki gibi Birlik desteği
alınabilmesi için sürdürmektedir.
Uzaktan engelli öğretimine verilebilecek örneklerinden biri de Türkiye
içinde gerçekleştirilen ve görme engellilere istihdam kazandırmaya yönelik
Altı Nokta Körler Derneği tarafından yürütülen BİT üzerine yapılandırılmış
“Bilgisayarla Görünürlük” projesidir. Bu projeye katılan her engelli birey
proje sonunda iş yaşamına dahil üreten bireyler haline gelmişlerdir.
Açıklandığı gibi engelli bireylerin de zaman ve mekân sınırlaması olmadan
çeşitli eğitim olanaklarından yararlanabilmeleri gerek bireysel gerek
toplumsal açıdan önem teşkil etmekte ve yapılan projelerle yararları ortaya
koyulmaktadır. Öğrenci hareketliliği içinde tüm bireylere bu imkânların
sağlanmasının gerekliliğinden dolayı bu araştırmaların hızlanarak
sonuçlanması hem bireysel hem toplumsal açıdan önem taşımaktadır.
155
ONLİNE ERASMUS’UN ENGELLİ ÖĞRENCİLER
İÇİN GÜÇLÜ VE SINIRLI YÖNLERİ
Uzaktan Erasmus değişim programı için genel bir tasarı şeklinde desenlenen
bu çalışma çerçevesinde bu tarz bir programın güçlü ve sınırlı yönlerinin de
ortaya konmasında duruma genel bakış geliştirebilmek açısından fayda
görülmektedir.
Daha önceki bölümlerde açıklandığı üzere Erasmus değişim programına
gidiş hazırlığı, ulaşım ve barınma gibi temel ihtiyaçların karşılanmasının
engelli bir öğrenci için mevcut şartlarda sınırlılıkları vardır. Buna karşın
uzaktan Erasmus programı uygulamaya konması ile bu sınırlılıklar avantaja
dönüşebilecektir. Kişi sadece eğitime ve kendisine sunulan sanal olanakları
etkili bir şekilde kullanmaya yönelebilecektir.
Tüm bunlara ek olarak ortalama 3 ile 6 ay çevrimiçi olarak yurtdışındaki bir
üniversiteden eğitim almış, farklı kültürel işbirliklerinin içinde olmuş bir
engelli eğitimini tamamladığı zaman özgüven açısından sahip olacağı
deneyim bu bağlamdaki psikolojik ve sosyolojik getirileri çevrimiçi
Erasmus’un güçlü yönlerinden biri olarak ayrıca araştırılmalıdır.
Bunun yanında farklı iletişim teknolojileri ve sanal etkinliklerle
desenlenebilecek sanal Erasmus uygulamaları ile hem eğitim hem de kültürel
açıdan aşağıda özetlenen güçlü yönlerin ortaya çıkması beklenmektedir.
Eğitim bağlamında yapıcı öğrenme, araştırma, keşfetme ve
yaratıcılık için zengin ortamlar sunmaktadır.
İşbirlikli öğrenme ortamları yaratıp kişiler arası
sosyalleşmeyi sağlamaktadır.
Eğitsel simülasyonlara olanak tanıyarak durum merkezli
öğrenmeleri kolaylaştırmaktadır.
Sanal ortamlar, problem ve proje tabanlı ortamlar sunarak
öğrencilerin yaşayarak öğrenmesine imkan tanımaktadır.
Avatar kullanma ile gerçek hayatta karşılaşılabilecek risk
faktörlerinin önüne geçilebilir.
Sanal ortamda yapılan işler kayıt altına alınabilmekte ve
kontrol edilebilmektedir. Böylece amaca uygun öğrenme
ortamları yaratılmış olunabilir.
Sanal dünyalar gerçek dünyadakine çok yakın ortamlar
oluşturmaya olanak tanımaktadır.
156
Tüm bu güçlü yönlere karşın dış etkenlerden dolayı hızlı bir
şekilde giderilemeyecek sınırlılıkları da göz önünde
bulundurmak gereklidir. Bu sınırlılıklara örnek vermek
gerekirse;
Donanım yetersizliği ve düşük internet hızı sanal dünyaların
kullanımında en büyük sınırlılıkların başında gelmektedir.
Öğrencilerin ve öğretmenlerin teknolojiyi kullanma
becerilerindeki eksiklikleri sanal dünyalarda amaca yönelik
hizmet etmeyi zorlaştırmaktadır.
Öğretmen ve öğrencilerin sanal ortamda vücut dilini
kullanamamaları öğrenme ortamları için olumsuz bir durum
teşkil etmektedir.
Bunlara ek olarak online (çevrimiçi) Erasmus uygulamalarının tartışıldığı
çalışmalarda (Tepe, 2012) özellikle kültürel etkileşim konusunda
sınırlılıkların yüksek oranda olacağı ve programın amacından
uzaklaşılabileceği konusu çekincelere neden olmaktadır.
SONUÇ VE ÖNERİLER
Erasmus gibi dünya çapında yapılan değişim programlarının çevrimiçi
yapılması çalışmalarında bireysel değişim programlarının amaçlarından ve
desteklediği etkinliklerden uzaklaşmaması en önemli ölçüt olmalıdır.
Değişim programlarının temel amacı eğitim adına dünya çapında bir standart
geliştirerek bilginin evrenselleşmesi ve kültürel etkileşim ile farklılıkların en
aza indirgenerek önyargıların ortadan kalması olarak özetlenebilir.
Bu amaca ulaşmak için uzaktan Erasmus hareketliliğinin en önemli aracı
iletişim teknolojileri ve internet olmalıdır.
Ancak bu şekilde aşağıda sunulan bazı eğitim önerileri uygulanabilir.
Dijital Oryantasyon Süreci: Her Erasmus katılımcısının
program başlamadan önce teknoloji okur yazarlığı ve online
(çevrimiçi) Erasmus eğitimlerinin verildiği aynı zamanda
öğrenme ve iletişim ortamlarının nasıl en etkili şekilde
kullanılabileceği konusunda bilgilendirmenin yapılabileceği
Erasmus oryantasyon programları oluşturulabilir.
157
Canlı Ders ya da Sanal Kampüsler: Birçok üniversitede
derslikler eğitim kalitesinin araştırılması, analiz edilmesi ve
geliştirilebilmesi için izlenebilir kayıt sistemleri ile
donatılmaktadır. Bu teknolojilerle donatılmış üniversitelerde
canlı ders yapma olanağı ortaya çıkmaktadır. Buna alternatif
olarak sanal kampüslerin geliştiği 2000’li yıllarda uzaktan
Erasmus uygulamalarını sanal kampüslere taşıma alternatifi
de düşünülebilir.
Medya Ortamları: Dijital yayınlarla ulaşılabilen radyo,
televizyon, e-gazete,
IPTV gibi farklı iletişim
teknolojilerinden verilebilecek performans görevleri ile
elektronik öğrenci
dosyalarının
oluşturulması ve
değerlendirme sürecine eklenmesi öğrencilerin hem eğitim
görecekleri ülke ile ilgili sosyal hayatı tanımalarına hem de
eğitsel açıdan çeşitlilik kazandırmasına yardımcı olabilir.
Sosyal Medya: Web 2.0 ve Web 3.0 sanal sosyal etkileşim
ortamlarını kullanarak eşzamanlı ve eşzamansız uygulamalar
oluşturulması ve bu ortamlar kanalıyla hem sosyal hem de
eğitsel içeriklerin paylaşıldığı alanlar oluşturulabilir.
Oyunla Eğitim (Edugame, Edutainment): Öğrenme
ortamlarına oyunla öğrenme seçeneğinin eklenmesi grup
etkinlikleri ve öğrencilerin birbirleri ile etkileşim içerisinde
olması açısından fayda sağlayabilir.
Ülke Rehberliği: Engelli uzaktan Erasmus öğrencisinin
bulunduğu üniversiteye gelen Erasmus öğrencileri ile ülke
rehberlik programlarının oluşturulabilir. Bu şekilde kültürel
gelişim sağlanabilir.
Çifte Erasmus Hakkı (Double Erasmus): Engelli
öğrencilerin,
Erasmus
beyannamesinde
bulunan
katılımcıların yaşam boyu sadece bir kez Erasmus değişim
programına katılma kısıtlamasının dışında tutularak bir kez
engelli öğrencilerin bir uzaktan Erasmus programına
katılarak ülkeyi tanıdıktan sonra bir örgün (yoğun program,
ders verme hareketliliği ya da dil programı) Erasmus
programına katılabilme hakkının kendilerine tanınması
tamamlayıcı bir unsur olarak görülebilir.
Yukarıda genel olarak tanımlanmış fikirlerin araştırılarak geliştirilmeleri
değişim hareketliliği için yararlı görülmektedir.Uzaktan eğitimle değişim
Erasmus program faaliyetlerinin etkili ve yararlı şekilde desenlenebilmesi ve
158
engelsiz eğitim faaliyetlerinin dünya çapına taşınması açısından önemli
görülmektedir.
Bu sebeple uzaktan Erasmus değişim programı düşüncesinin tüm
aşamalarının ayrıntılı bir şekilde araştırılması, tasarlanması ve etkililiğinin
sınanması için gerekli sistemlerin kurulması gereklidir.
Bu bağlamda, örgün eğitim kapsamında ilk olarak Erasmus değişim
programına katılmış engelli öğrencilerin rehberliğinde sosyolojik ve
psikolojik araştırmaların yapılması, ikinci olarak ulusal ajansın yaptığı
çalışmaların yapılan akademik çalışmalarla karşılaştırılması ve sınanması ve
son olarak öğrenciler açısından ekonomik, pedagojik ve akademik
boyutlarının incelenmesi önerilmektedir.
KAYNAKÇA
Bm Enformasyon Merkezi Unıc-Ankara. (22.05.2007). Dünya Toplumsal
Kalkınma Zirve Toplantısı ylem Programı. Kopenhag, 6-12 Mart 1995
Hasdemir, Dr. Fatih. (23 Haziran 2010). Bölüm2: Erasmus Programı
2010/11: Avrupa Çapında Gerçekleşmeler " Türkiye Gerçekleşmeleri
"T.C.Avrupa Birliği Eğitim Ve Gençlik Programları Merkezi Başkanlığı
Basın Duyurusu.
Hayatboyu Öğrenme Programı 2008-010 Genel Teklif Çağrısı Stratejik
Öncelikler-009 Güncellemesi.
Luce, PÉPIN. (2007)The History of EU Cooperation in the Field of
Education and Training: how lifelong learning became a strategic
objective. European Journal of Education. 42, 1, 121-132.
Tepe, Tansel. (2012). Sanal Dünyaların Yaşam Boyu Öğrenme
Etkinliklerinde Kullanımı. 1. lusal Sürekli Eğitim Kongresi. Kuşadası.
Vassiliou, Androulla. (23 Haziran 2010). Bölüm1: Erasmus Programı
2010/11: Avrupa Çapında Gerçekleşmeler "Erasmus'la Binlerce Öğrenci
Avrupa'da". T.C.Avrupa Birliği Eğitim Ve Gençlik Programları Merkezi
Başkanlığı Basın Duyurusu.
159
http://reve.europace.org/
http://eskisehirab.gov.tr/projeler.php?g=2&ı=97
http://www.eadtu.eu/activities/projects/87-epics.html
http://www.virtualcampuses.eu/index.php/european_portal_for_ınternational
_courses_and_services_for_virtual_erasmus
http://www.eadtu.nl/epics/?cıd=home
http://www.ou.nl/docs/campagnes/ıcde2009/papers/final_paper_581ubachs.pdf
http://ec.europa.eu/education/erasmus/campus_en.htm
http://www.bilgisayarlagorunurluk.com/index.php
YAZARA İLİŞKİN
Uzman Gaye TOPA ÇİFTÇİ, Akdeniz Üniversitesi, Uzaktan Eğitim
Uygulama ve Araştırma Merkezi, Antalya
Gaye TOPA ÇİFTÇİ, 2007 yılında Anadolu
Üniversitesi, Eğitim Fakültesi Fransızca Öğretmenliği
bölümünde lisans eğitimini, 2011 yılında aynı
üniversitenin Uzaktan Eğitim Anabilim dalında
yüksek lisans eğitimini IPTV ile uzaktan eğitim
alanındaki tezi ile tamamlamıştır. 2007 – 2009 yılları
arasında Anadolu Üniversitesinde bilgisayar destekli
eğitim biriminde çeşitli görevlerde çalışmıştır. 2009 –
2011 yılları arasında özel bir kurumda öğretmenlik
yapmıştır. Şuan Akdeniz Üniversitesi Uzaktan Eğitim
Uygulama ve Araştırma Merkezinde İçerik Tasarım Sorumluluğu yapmakta
ve uzaktan eğitim ile ilgili proje çalışmalarına devam etmektedir.
Uzman Gaye TOPA ÇİFTÇİ, İçerik Tasarım Sorumlusu,
Akdeniz Üniversitesi Uzaktan Eğitim Uygulama ve Araştırma Merkezi
Antalya
Tel iş: 242 310 60 16
Tel: 0555 689 45 53
E-posta:gayetopa@gmail.com
160
BÖLÜM 10
İNTERNET-TABANLI ORTAMLARDA
BİLGİYE ULAŞMAK
Doç. Dr. T. Volkan YÜZER
Anadolu Üniversitesi,
Açıköğretim Fakültesi, Eskişehir
vyuzer@anadolu.edu.tr
Yrd. Doç. Dr. Zehra KAMIŞLI ÖZTÜRK
Anadolu Üniversitesi,
Mühendislik Fakültesi, Eskişehir
zkamisli@anadolu.edu.tr
ÖZET
Yirminci yüzyılın özellikle ikinci yarısından sonraki yıllarda başlayan
bilişim çağı ile birlikte, bilgi, araştıran ve merak eden herkesin hizmetine
sunulmuştur. Kişiler bilgiye ulaşırken bilişim ve iletişim teknolojilerinden
yararlanmaktadırlar. 1993 yılından sonra dünya genelinde kullanılmaya
başlayan internet, radyo ve televizyon gibi kitle iletişim araçlarının yanında,
bilişim çağının vazgeçilmez iletişim ortamlarından biri olmuştur. Ancak, bir
kişi internet ortamında bilgiye ulaşmaya çalışırken, şüphesiz karşısına
teknolojik sorunlar ve bilgiye ulaşma konusunda bazı zorluklar çıkabilir.
Bu çalışmada, bir kişinin internet ortamında bir bilgiye ulaşma eylemi
içindeyken, bilgiye erişimini engelleyebilecek ya da süresini uzatabilecek
etmenlerin neler olduğunun sistematik bir biçimde ortaya çıkarılması
amaçlanmaktadır. Ayrıca, belirlenen etmenlerin, çok ölçütlü karar verme
yöntemi ile önem dereceleri de ayrıntıları ile tartışılacaktır.
GİRİŞ
Bilginin, toplumların gelişmelerinde itici güçlerden biri olduğu söylenebilir.
Bilişim ve iletişim teknolojilerindeki gelişmelerin ışığında yirminci yüzyılın
161
özellikle ikinci yarısından sonraki yıllarda bilişim çağı olarak adlandırılan
bir dönem başlamıştır. Bu dönemle birlikte, bilginin, araştıran ve merak eden
herkesin hizmetine sunulduğunu da ileri sürmek mümkündür. Bu konu
hakkında McLuhan (2005) düşüncelerini şöyle ifade etmektedir: “Elektrik
devresi, elektriksel donanım herkesi herkesle bağıntılı kılıyor. Enformasyon
üzerimize yağmur gibi yağıyor, hem de anında, hiç gecikmeden. Bir
konuda enformasyon bize eriştiği anda ise, hemen bir sonraki geldiği için,
anında eskimiş, geçersiz kalıyor.” Bu ifade de göstermektedir ki, bilişim
çağının önemli özelliklerinden biri bilgiye hızlı ulaşım ve erişimdir.
Kişiler bilgiye ulaşırken yukarıda da belirtildiği gibi bilişim ve iletişim
teknolojilerinden yararlanmaktadırlar. Özellikle 1993 yılından sonra dünya
genelinde kullanılmaya başlayan internet (Kollock ve Smith, 2002), radyo ve
televizyon gibi kitle iletişim araçlarının yanında bilişim çağının vazgeçilmez
iletişim ortamlarından biri olmuştur. Bu durum rakamlara da yansımaktadır.
Yaklaşık yedi milyar kişilik bir nüfusa sahip olan dünyada, 2011 yılı sonu
raporlarına göre 2 milyar 250 milyondan fazla internet kullanıcısı vardır
(Internet World Stats, 2012).
Bir iletişim ve bilgiye erişim ortamı olan internet, kendine özgü
özellikleriyle insanların hayatlarında yer edinmiştir. En önemli
özelliklerinden biri etkileşimli bir iletişim ortamı olmasıdır. Bu özelliği ile
içinde bulundurduğu milyarlarca sayfa içindeki bilgilere kişilerin istedikleri
anda erişimi mümkündür. Ayrıca sunduğu eşzamanlı ve eşzamansız iletişim
ortamları ile beraber, sadece içinde bulundurduğu içeriklerden değil, bir
kişinin ya da kişilerin, diğer kişiler ile haberleşip bilgi alış-verişi yapmasını
da sağlayabilir. İnternete erişim aracı olarak ise bilgisayarlar, cep telefonları
ya da etkileşimli televizyon sistemleri kullanabilir. Bilgiye erişimle kişiler,
yaşamboyu öğrenme süreci bağlamında bir öğrenme eylemini de yerine
getirmiş olurlar. Bu anlamda, öğrenme ve kendini geliştirme büyük bir önem
kazanmaktadır. Hoffer (2002) bilgiye ulaşma ve öğrenmenin önemi
hakkında, bu hızlı değişim çağında dünyaya egemen olacakların öğrenenler
olacağını, bilenlerin ise çoktan artık var olmayan bir dünyanın parçası
olduklarını belirtmektedir.
Bir kişi internet ortamında bilgiye ulaşmaya çalışırken, dolayısıyla bir
yaşamboyu öğrenme etkinliğini yerine getirirken, şüphesiz karşısına sorunlar
da çıkabilir. İnternet bağlantısının kopması ya da yavaşlaması ortaya
çıkabilecek teknoloji tabanlı sorunlardan bazılarıdır. Bunun yanında, kişinin
ulaşmak istediği bir bilgi parçasının, bütün diğer verileri ve bilgileri de
162
içinde barındıran büyük internet bulutu içerisinde bir su damlası
büyüklüğünde olduğu bir durum düşünülürse, bu durumda kişinin samanlıkta
iğne aramaya benzeyen bu bilgiye ulaşmasında da bazı zorlukların,
problemlerin ortaya çıkmasının kaçınılmaz bir hal alacağı söylenebilir. Bu
çalışmada, bir kişinin internet ortamında bir bilgiye ulaşma eylemi
içindeyken, bilgiye erişimini engelleyebilecek ya da süresini uzatabilecek
etmenlerin neler olduğunun ortaya çıkarılması amaçlanmaktadır. Ayrıca,
etmenlerin belirlenmesinden sonra yapılacak olan bir araştırma ile bunların
önem dereceleri de ayrıntıları ile tartışılacaktır.
İNTERNET VE BİLGİYE ULAŞIM İLİŞKİSİ
Bir kişi internet aracılığıyla bilgiye ulaşmak isterse, bu kişi için anahtar
kelimelerden biri etkileşim olmaktadır. Kelime anlamı birbirini etkileyen
olarak açıklanan etkileşim olmaksızın, kişiler internet ortamı karşısında
sadece açılan sayfa ile sınırlı kalırlar. (Bunu yapabilmek için dahi o sayfayı
açma komutunu girmeleri, dolayısıyla etkileşim kurmaları gerekmektedir.)
Bu nedenle bilgisayar ya da internet başındaki kişilere kullanıcı
denilmektedir; çünkü bu kişiler (kullanıcılar) bütün iletişimlerini
yönlendirebilecek etkileşimli yapılar kurma şansına sahiptirler. Dolayısıyla
bilgi, internetin büyük ortamı içinde, ona ulaşmak isteyen kullanıcılar için
beklemektedir. Bunun yanında, yapılan çalışmalar göstermektedir ki,
öğrenen ve öğretenler internet üzerinde bulunan bilgiye ulaşma ve bu bilgiyi
kullanma sırasında çeşitli problemler yaşamaktadırlar ve bilgiyi işleme
konusunda da yeterli becerilere sahip değildirler (Kuiper, Volman & Terwel,
2008; Madden, Ford, Miller & Levy 2006; Scott & O’Sullivan, 2005;
Walton & Archer, 2004; Bilal, 2001; Sorapure, Inglesby, & Yatchisin 1998;
Kabakçı vd., 2010).
Kullanıcıların bilgiye ulaşmak istediklerinde karşılaşabilecekleri zorluklar,
problemleri ortaya çıkarabilecek durumlar altı ana başlık altında ele
alınabilir. Bu ana başlıklar süre, hatalı bilgiye ulaşma, çeldirme, dil,
enformasyon kaynağı türü ve kullanıcı olmak üzere ayrıştırılabilir. Her bir
ana başlık aşağıdaki şekilde açıklanabilir:
Süre
Bilgiye ulaşmada süre kavramı,
mümkündür. İlk olarak, geleneksel
ders kitabını ana kaynak kabul eden
yaşam boyu eğitimi temel alan bir
birden fazla şekilde ele alınması
öğretme ve öğrencinin öğrenmesinde
anlayış, yerini öğrenmeyi öğrenme ve
anlayışa, geleneksel okuryazarlık ise
163
yerini bilgi okuryazarlığına bırakmaktadır (Duman, 1998). Irving’in (1985)
dokuz aşamadan oluşan bilgi okuryazarlığı modelinde de olduğu üzere ilk
aşamalar bilgi ihtiyacının analizi, ilgili kaynakların belirlenmesi, kaynakların
bulunması ve kaynakların incelenerek seçilmesinden oluşmaktadır.
İnternet kullanımıyla birlikte sınırsız sayıda bilgiye kolaylıkla ulaşılabilir.
Ancak, Deussen’in (2002) de belirttiği gibi, internetin bilgi kaynağı
olabilmesi için insanların neyi aradığını bilmesi gerekmektedir. Konuya
bağlı olarak, kişiler hangi bilgi kaynaklarının kendi ilgilerine ya da
ihtiyaçlarına uygun olduğunu belirleyebilirler. Ayrıca, internet ortamında
çok fazla farklı bilgiye ulaşılmış olması da bu bilgilerin tümünün
kullanılacağı anlamına gelmemektedir. Bu konular süre kavramına etki
etmekte ve daha kısa sürede kullanıcıların istedikleri bilgiye yönelik
hedeflere ulaşmalarını sağlamakta önemli bir yer tutmaktadırlar.
İkinci olarak, teknik açıdan bakıldığında ise internet üzerinde kullanıcılara
iletilen bilgi miktarına bağlı olarak site erişim hızları da yavaşlamakta,
dolayısıyla bilgiye erişim süresi de artmaktadır.
Bu durumda, konuya olan ilgi ve ihtiyaca bağlı olarak bilgi aramak için
harcanan süre hem bir mali yük, hem de kullanıcıların fazla süreler internet
karşısından beklemeleri sonucu can sıkıcı bir etmen olarak karşımıza
çıkmaktadır. Böylece, kullanıcılar istedikleri bilgilere ulaşamadan ortamdan
uzaklaşma eğilimine girebilirler. Burada internetteki bilgiye erişim süresinin
bilgiye ulaşım da önemli bir rolü olduğu söylenebilir.
Bilgi çağının içinde yaşayan ve bilgiye erişimin önemini fark eden kişiler
için, bilgiye ulaşmanın yanı sıra istenilen bilgiye kabul edilebilir bir sürede
ulaşmak da önemli bir ölçüt olarak ortaya çıkar. Bu bağlamda, konuya olan
ihtiyaç, konuya olan ilgi ve ulaşma süresi olmak üzere üç ölçüt süre
başlığının alt ölçütleri olarak belirlenmiştir.
Hatalı Bilgiye Ulaşma
Bilgiye erişim ve iletişim alanlarında güçlü yönleri olan internet, insanlara
yeni olanaklar sunmakla birlikte, kimi zaman bazı olumsuzlukları da
beraberinde getirmektedir. Bu iletişim aracının, herkesin birbiriyle iletişim
kurabileceği, herkesin her türlü görüşü ve inancı yayabileceği, kontrollü
olmayan açık bir ortam olma özelliğini içinde barındırdığı söylenebilir. Açık
bir iletişim ortamı olan internette kişilerin her türlü bilgiye ulaşması ise,
164
onun özgür bir iletişim ortamı sağlamasının yanı sıra, kullanıcılarının hatalı
bilgilere ulaşması sorununu da ortaya çıkarmaktadır.
Hatalı bilgiye ulaşmada karşılaşabilecek durumlar iletişim ve yaşamboyu
öğrenmeyi etkileyen etmenler açısından iki ana temelde incelenebilir.
Bunlardan ilki misenformasyon olarak açıklanabilir. Misenformasyon, gizli
bir niyet ya da art niyet olmaksızın bilginin eksik ya da hasarlı olarak
iletilmesi olarak tanımlanabilir (Arıkan, 2009). Misenformasyon yayan
kişilerin, bunun çoğunlukla farkında olmadıkları da öne sürülebilir. Ancak,
internetin açık ortamında, bir konu hakkında yeterli bilgi sahibi olmayan
kişilerin, bu konuyu bilmeden çarpıtmaları olayına her zaman için rastlamak
mümkündür. Bunu önüne geçebilmek için kullanıcıların, farklı kaynakları da
inceleyerek edindikleri bilgilerin güvenirliğini arttırmaları ya da bilginin
aktarıldığı sayfada kişi ya da kurum isimlerini kontrol edip, bunlara atfen
bilgiyi aldıklarını belirtmeleri gibi seçenekleri bulunmaktadır.
Dezenformasyon, ikinci ana temeli oluşturan kavramdır. Anlamı ise, kötü
niyet taşıyarak ortaya sürülen yanlış, çarpıtılmış, tutarsız ya da eksik bilgi
sunumu olarak açıklanabilir (Arıkan, 2009). Bu anlamda, dezenformasyonun
kurgusal olan sahte bilgiye dayandığı da söylenebilir. Bu anlamlarıyla
dezenformasyon, kullanıcıların ya da yaşamboyu öğrenenlerin kasıtlı olarak
hatalı bilgi edinmeleri durumunu oluşturmaktadır. Kullanıcılar, bu durumdan
da, misenformasyonu önlemek için kullandıkları yöntemleri kullanarak
kurtulabilirler.
Sonuçta görülmektedir ki, interneti kullanan kişilerden bazıları enformasyon
kirliliği olarak adlandırılabilecek iki ana temelde diğer kullanıcıların hatalı
bilgiler edinmesine neden olmaktadırlar.
Dikkat edilmesi gereken, istemeden, bilmeden ya da tam tersi kasıtlı olarak,
internette eksik ya da yanlış bilgilerin verilebiliyor olunmasının farkına
varmak ya da varılmasını sağlamaktır. Bu şekilde hatalı bilgiye ulaşma
oranının en aza indirilmesi mümkün olabilir.
Çeldirme
Çeldirme, sözlük anlamı olarak yanılmaya yol açma (Türk Dil Kurumu,
2012) şeklinde tanımlanabilir. İnternet ortamında, kullanıcılar istedikleri
bilgiye ulaşmak istediklerinde farklı çeldirmelerle karşılaşabilirler. Bunlar
ufak çeldirmeler olabileceği gibi, bilgiyi arayan kullanıcıyı tamamen farklı
bilgileri aramaya iten çeldirmeler de olabilir. Küçük çaplı çeldirmelerde
165
kullanıcılar istedikleri bilgiye ulaşma şansına sahip olabilirlerken, daha
büyük çeldirmelerde gitmek istedikleri yoldan farklı yollara sapma
olasılıklarının daha yüksek olduğu söylenebilir. Bunun yanında, çeldirmeler,
internet kaynaklarından ya da internet iletişimlerinden ortaya çıkabileceği,
kullanıcıların kendilerinden de kaynaklanabilir. O halde, çeldirmeler,
kullanıcı açısından dış kaynaklı çeldirmeler ve iç kaynaklı çeldirmeler olarak
ayrıştırılabilir. Dolayısıyla, çeldirmenin ne kadar büyük ya da küçük olduğu
internet kaynakları kadar kişinin kendisi ile de ilgili bir durumdur. Bu
açıklamalardan yapılacak bir çıkarımla, internet ortamlarında çeldirme,
kişinin edinmek istediği bilgiden uzaklaşması olarak tanımlanabilir. İnternet
ortamlarındaki çeldirmeler bilinçli çeldirme, kullanıcının kendini çeldirmesi
ve enformasyon yoğunluğundan oluşan çeldirme olarak üç temelde ele
alınabilir.
Bilinçli çeldirme internet kaynaklarının yarattığı çeldirmedir. Bu tür bir
durumda istenilen bilgi misenformasyon ve dezenformasyondan farklı olarak
erişilebilir bir durumdadır. Ancak buna erişim için kişinin bir çaba harcaması
gerekmektedir; çünkü herkesin bu bilgiye hemen ulaşmasının istenmediği
durumlar olabilir. Özellikle ileri düzeyde uzmanlık bilgisi gerektiren
bilgilere ulaşmada bu tür bir durumla karşılaşılabilir. Kişinin istediği bilgiye
ulaşması ve onu tam ve hatasız olarak anlayabilmesi için öncesinden bazı
bilgilere de sahip olması gerekebilir. Bu durumda internet kaynakları,
kullanıcıların bu bilgiye ulaşmaları sırasında, onları daha farklı bilgileri de
almaya yönlendirebilirler ve böylece bilinçli çeldirme durumu oluşur.
Uzmanlık isteyen konular dışında, çeşitli uzaktan eğitim uygulamalarında da
benzeri durumlarla karşılaşılabilir.
Kişinin kendini çeldirmesi ise özellikle ulaşmak istediği konuyu ararken,
internet sayfaları arasında ya da kurduğu internet tabanlı etkileşimli
iletişimlerde dikkatinin ana konudan uzaklaşıp diğer konulara yönelmesi
olarak açıklanabilir. Bu gibi durumlarda, istenilen bilgiye kolayca ve kısa
zamanda ulaşılabilecekken, bir çeşit dikkat dağılması sonucunda daha uzun
zamanda ulaşılabilmesi söz konusudur. Ne kadar uzun zamanda bilgiye
ulaşılabileceği ise kişinin kendisine kalmıştır. Kişi ne zaman asıl aradığı
bilgi üzerine tekrara yoğunlaşırsa, o zaman kendi kendini çeldirmesi
durumunun ortadan kalkmış olduğu söylenebilir. Ancak, bir bilgiyi ararken,
tekrar ve tekrar bu tarz bir çeldirmeye düşmesi de mümkündür.
166
Enformasyon yoğunluğunun, kapsamlı enformasyon kaynaklarında
karşılaşılabilecek çeldirmelerden biri olduğu söylenebilir. Burada da kişi,
aradığı bilginin bir anlamda hemen yanı başında olmasına rağmen ona
ulaşmakta güçlük çekebilir; çünkü fazla ve bazen de karmaşık şekilde
oluşturulmuş enformasyon içeriği ona ulaşmasını zorlaştırmaktadır. Böyle
durumlarda analiz ve eleştiri yeteneği daha yüksek olan kişilerin bu tür bir
istenmeyen çeldirmeden daha kolay bir şekilde kurutulabilecekleri ifade
edilebilir.
Dil
Dilin şüphesiz en önemli işlevlerinden biri enformasyonun edinilmesinde
kullanılmasıdır ve etkin enformasyonun en önemli unsuru dildir (Weizsäcker
1959:34-35). Deussen (2002), internet dilinin İngilizce olması ve dünyadaki
insanların büyük çoğunluğunun İngilizce bilmemesinin, interneti amaçlarına
uygun şekilde kullanamamaları anlamına geldiğini de belirtmektedir.
Burada, İngilizce bilmeyen bir kişinin, internet aracılığıyla bilgiyi ararken,
eğer bilginin bu dilde verilmesi söz konusuysa, kişilerin o bilgiye ulaşsalar
dahi bunu anlayamayacakları ve gözden kaçıracakları bir durumun ortaya
çıkması ifade edilmektedir.
Bu durumun yanı sıra, İngilizce sanal dünyada baskın bir dil olsa dahi, diğer
diller açısından da aynı durumun geçerli olduğu söylenebilir. Örnek olarak,
eğer bir kişinin ana dili İngilizce ise ve bu kişi başka bir dil bilmiyorsa, çoğu
internet kaynağının kendisine açık olmasına rağmen (anlaşılır olması), bazı
kaynakların ise kendisine kapalı olması durumu ortaya çıkacaktır
(anlaşılamaz olması). Dolayısıyla, kişilerin ancak dil açısından
anlayabilecekleri internet kaynakları ile sınırlı olduklarını söylemek
mümkündür. Bir kişi özellikle İngilizce olmak üzere ne kadar fazla dil
biliyorsa, bilgiyi arama macerasında kendisine o kadar çok internet kaynağı
kapısının açık olduğu görülebilir.
Enformasyon Kaynağı Türü
İnternet üzerinde neredeyse sonsuz sayıdaki Web sayfalarından istenilen
bilgiye ulaşmak oldukça güç bir iş haline gelebilir. Gordon ve Pathak (1999)
Web'de bilgi bulmak için dört yöntem olduğunu belirtmişlerdir (Kabakçı vd.,
2010). İlk olarak, kullanıcı bilginin tam kaynağını biliyorsa doğrudan ilgili
Web sayfasına yönelir. İkinci olarak, bir Web sayfasında bulunan köprü
metni bağlantıları bilgi sağlamak için belgenin yazarına veya ek bilgi
sağlamak için ilgili diğer sayfalara yerleşik ilişkileri içerir. Üçüncü olarak,
167
dar alana yayın hizmetleri belirli kullanıcı profillerini karşılamak için belirli
sayfaları kullanıcılara verebilir. Son olarak ise, arama motorları,
kullanıcıların bulmak istedikleri bilgiyi bulundurmak ve ardından aranan
bilgiyle ilgili çeşitli bilgi kaynakları sağlamak amacıyla kullanılırlar.
Yurdakul ve Bat’ın (2011) da belirttiği üzere arama motorları internete giren
her kullanıcı için gidilecek noktayı bulmada, bilgiyi edinmede bir yol
haritası gösterme özelliğine sahiptir.
Tüm bunların yanı sıra, bilgi kaynağının nasıl bir ortamda hazırlandığı da
önemlidir. Arama motoru teknolojisinde günümüzde genel amaçlı arama
motorlarının yanında belli bir alana yoğunlaşmış arama motoru örnekleri
bulunmaktadır. Belli bir alana yoğunlaşmış arama teknolojisine “dikey
arama” adı verilmektedir (http://tr.wikipedia.org, 09.10.2010). Hock (2002),
bilgi uzmanlarının günümüzde web arama motorlarının web sayfasını
taramaktan daha fazlasını yapmaya başlaması nedeniyle, web arama
motorları için, geleneksel çevrimiçi veritabanlarına sahip olarak aynı
değerlendirme tekniklerine uygun farklı çalışmalar yapıldığını belirtmektedir
(Xie, 2004: 212).
Kullanıcı
Belirli bir amaç doğrultusunda enformasyona ulaşmaya çalışan kullanıcılar
(yaşamboyu öğrenmede bu kişiler öğrenen ve öğretenlerdir) bu süreçte doğru
enformasyona ulaşmak için bilgisayar, çeşitli yazılımlar, veritabanı
kullanırlar ve bu konuda da deneyim ve beceri kazanırlar. Deneyimin yanı
sıra, çeşitli konularda da bilgi birikimi kazanılmaktadır. Bu sayede,
kullanıcının ulaşmak istediği bilgiyi net bir şekilde ifade edebileceği ve
hangi kaynakları kullanacağını bileceği de söylenebilir.
Öğrenmede, dolayısıyla bilgi edinmede, bireyin ön bilgilerinin yanı sıra,
kültürel ve sosyal içerik de önemli bir rol oynar (Erden ve Akman, 2001).
Araştırmacılara göre bilgilenmenin önündeki en önemli engellerden biri de
eğitim düzeylerindeki farklılıklardır.
Eğitimli insanlar bilgilenme konusunda daha istekli davranmakta ve sürekli
olarak bilgi düzeylerini yükseltmektedir. Daha düşük eğitim düzeyine sahip
olan insanlar ise bu teknolojilerden ya hiç yararlanmamakta ya da eğlenme
amaçlı olarak yararlanmaktadırlar (Şeker Bektaş, 2005).
168
METODOLOJİ
Çalışmanın bu bölümünde internet üzerinden bilgiye ulaşım sürecinin daha
gerçekçi ve sistematik bir şekilde ele alınabilmesi ve bu süreci etkileyen
farklı ölçütlerin değerlendirilmesi için bir Analitik Hiyerarşi Süreci (AHP)
modeli geliştirilmiştir.
Saaty (1986, 1980) tarafından geliştirilen Analitik Hiyerarşi Süreci (AHP),
çok ölçütlü karar verme problemleri için kullanılan bir tekniktir. Aynı
zamanda bir seçim ve önceliklendirme aracı olarak da kullanılmaktadır.
Nitel ve nicel ölçütleri aynı anda ele alan matematiksel bir teknik olması ve
aynı zamanda farklı uzmanların farklı görüşlerini bir araya getirerek grup
kararı alınmasına da olanak sağlaması nedeniyle AHP güçlü birçok ölçütlü
karar verme yöntemidir.
Yöntemin ilk aşamasında ele alınan karar probleminin amacı belirlenir ve
ardından bu doğrultuda amacı etkileyen ölçüt ve ölçütlere ait alt ölçütler
belirlenir. Amaç ve tüm ölçütler bir hiyerarşi biçimde hazırlanır. Üçüncü
adımda, ölçüt ve alt ölçütlerin kendi aralarındaki önem derecelerinin
belirlenmesi için hiyerarşideki tüm seviyelerde ikili karşılaştırma matrisleri
oluşturulur. Karşılaştırmaların yapılmasında Saaty (1994) tarafından önerilen
1-9 ölçeği kullanılır. Bu ölçekte kullanılan değerler ve karşı gelen anlamları
anlamları Tablo 1’de verilmiştir. Tüm seviyelerde yapılan karşılaştırmaların
tamamlanmasının ardından, her ölçütün ağırlığı ve son olarak hiyerarşik
sentez ile de tüm seçeneklerin ağırlıkları elde edilir.
Tablo 1.
Saaty ölçeği
Değer
1
3
5
7
9
2, 4, 6, 8
Açıklama
Eşit önemli
Orta derecede önemli
Kuvvetli derecede önemli
Çok kuvvetli derecede önemli
Kesin önemli
Ara değerler
İkili karşılaştırmalar matrisi A’nın genel gösterimi (1) nolu denklem ile
gösterilmiştir. ��� değeri, m ölçütünün n ölçütü üzerindeki göreli değerini
temsil etmektedir. w ise değeri bulunmak istenen ağırlık vektörüdür.
169
A matrisinin sağdan ağırlık vektörü ile çarpımı sonucu Aw =nw (2) nolu
denklem elde edilir. Bu sistemin çözümü ancak matris boyutu n’nin A
matrisinin bir özdeğeri olması halinde vardır. Matrisin enbüyük özdeğeri
λmax’ın n’e eşit olması durumunda ise matris tutarlıdır (Özdemir, 2004).
��
�1
= ⋮
��
�1
�1 /�1
� ⋮
�� /�1
UYGULAMA
��
�1 /�� �1
⋮ �� ⋮ �
�� /�� ��
…
⋯
⋱
⋯
�1
= � � ⋮ � = ��
��
(�)
Özellikle uzaktan eğitim sisteminde yer alan öğrenen ve öğretenler bilgiye
erişim sürecinde elektronik ve görsel-işitsel ortama dayalı okuryazarlık
eylemi içinde yer almaktadır. Ancak, internet temelli kaynaklardan doğru
bilgiye ulaşmak her zaman mümkün olmayabilir. Bu nedenle, bu sürecin
belirli ölçütler altında sistematik ve gerçekçi bir biçimde ele alınması
gerekmektedir.
Bilgiye ulaşma amacı altında süre, hatalı bilgiye ulaşma, çeldirme, dil,
enformasyon kaynağı türü ve kullanıcı olmak üzere altı ana ölçüt
belirlenmiştir. Burada geliştirilen AHP modeli, seçenekler olmaksızın sadece
problemin önemli ölçütlerini ağırlıklandırmak amacıyla kullanılacak bir araç
olarak geliştirilmiştir. Expert Choice yazılımında oluşturulan üç seviyeli
hiyerarşi Şekil 1’deki gibi verilmiştir.
AHP için geliştirilmiş olan Expert Choice paket programında hiyerarşik yapı
kurulduktan sonraki aşamada hiyerarşideki tüm seviyelerde ikili
karşılaştırmalar yapılmıştır. AHP uygulamalarında herhangi bir görüş değil
uzman görüşü önemlidir. Dolayısıyla, karşılaştırmalar konuyla ilgili alanda
uzman olan öğretim elamanları ve uzaktan eğitim doktora programına kayıtlı
öğrencilerden oluşan 8 kişilik bir uzman grup tarafından yapılmıştır. Her bir
kullanıcı ikili karşılaştırmaları ayrı ayrı yapmıştır. Karşılaştırmalar
sonucunda tek bir grup kararının alınması için ikili karşılaştırma
matrislerinin elemanlarının geometrik ortalaması alınmıştır.
170
Yapılan ikili karşılaştırmalarda ölçütlerin kullanıcılar açısından tercih
edilmeme düzeyleri belirlenmeye çalışılmıştır.
Bir ölçüt ne kadar tercih edilmiyorsa, bilgiye ulaşım sürecini o kadar fazla
etkilemektedir.
Örnek vermek gerekirse; ilk ikili karşılaştırma hedef temelinde belirlenen
ölçütlerin karşılaştırılması olmuştur.
Örneğin, “hatalı bilgiye ulaşma, bilgiye ulaşma sürecinde enformasyon
kaynağı türüne göre ne kadar fazla sıkıntı yaratmaktadır?” sorusu ana
ölçütlerin karşılaştırılmasında sorulmuştur.
Benzer karşılaştırmalar, her bir ölçüt temelinde alt ölçütler için de
yapılmıştır.
Örneğin, “dezenformasyon(kasten yanlış bilgi verme) misenformasyona
(yanlış bilgi vermeye) göre ne kadar fazla sıkıntı yaratmaktadır (tercih
edilmemektedir)?” sorusu hatalı bilgiye ulaşma ölçütü temelinde alt
ölçütlerin önem dereceleri belirlenirken sorulan sorudur.
Tablo 2.
Ölçüt ağırlıkları
Senkron iletişim
0,0126
İhtiyaç
0,0623
Asenkron iletişim
0,0129
İlgi
0,0623
Kaynak biçimi
0,0134
Ulaşma süresi
0,0623
Yasal erişim
0,0140
Bilgi yoğunluğu
0,0643
Arama motoru
0,0165
Bilinçli çeldirme
0,0643
Birikim
0,0193
Kişinin kendini çeldirmesi
0,0643
Deneyim
0,0193
Ana dil
0,0685
Kaygı
0,0193
Bilinen ikinci dil
0,0837
Kültürel bakış
0,0193
Dezenformasyon
0,1303
Merak
0,0193
Misenformasyon
0,1303
Bilinmeyen dil
0,0414
171
Seviye 1
Seviye 2
Seviye 3
Konuya olan ihtiyaç
Süre
Konuya olan ilgi
Ulaşma süresi
Hatalı bilgiye
ulaşma
Dezenformasyon
Misenformasyon
Bilinçli çeldirme
Çeldirme
AMAÇ
BİLGİYE
ULAŞMAK
Kişinin kendini
ldi
i
Bilgi yoğunluğu
Ana dil
Dil
Bilinen ikinci dil
Bilinmeyen dil
Seçilen arama motoru
Enformasyon kaynağı
Enformasyon
kaynağı türü
Asenkron iletişim
Senkron iletişim
Yasal erişim
Bilgi birikimi
Deneyim
Kullanıcı
Şekil 1.
Üç seviyeli hiyerarşi
172
Kaygı
Merak
Kültürel bakış açısı
Oluşturulan bu AHP modelinde tüm ikili karşılaştırmalar yapılmış ve
karşılaştırmaların tutarlı olduğu görülmüştür. Tablo 2’de ise yapılan tüm
karşılaştırmalar sonucu ölçütlerin aldığı ağırlıklar verilmiştir.
En yüksek ağırlıklara sahip ölçütler sırasıyla misenformasyon ve
dezenformasyon ile bilinen ikinci dilde arama yapmak olarak elde edilmiştir.
Kullanıcılar açısından dezenformasyon ve misenformasyon bilgiye ulaşma
sürecini en fazla etkileyen ve aynı zamanda eşit öneme sahip iki ölçüt olarak
belirlenmiştir. Çeldirme açısından, bilinçli çeldirme durumu ve kişinin kendi
kendini çeldirmesi de yüksek öneme sahip iki ölçüt olmuştur. Kaynak
biçimi, senkron ve asenkron iletişim, yasal erişim ve arama motoru gibi
ölçütler ise bilgiye erişim sürecinde kullanıcılar açısından en az öneme sahip
ölçütler olmuştur.
Elde edilen bulguların önem derecelerinin sıralamaları, internet ortamını
kullanan kişilerin bilgiye ulaşma ile aralarındaki bağlantılar ve engelleri
göstermeleri açısından önemlidir. Bu bağlantılardan yapılacak bir çıkarımla
kişilerin özellikle ellerinde olmayan, kendilerinin kontrol edemedikleri
durumları, istenilen bilgiye ulaşma açısından en büyük engeller olarak
gördükleri söylenebilir. Dezenformasyon ve misenformasyon karşı tarafın
sağladığı kaynaklardır ve kullanıcılar da en çok böyle bir durumdan
etkilenebileceklerini belirtmişlerdir. Kendi ellerinde olan durumlar açısından
ise kendilerini daha rahat hissetmektedirler ve istedikleri bilgiye ulaşmada
bu engelleri ilk ikisine göre daha küçük görmektedirler. Arama motorunun
seçimi, bilgi, deneyim ve kaygı gibi ölçütlerin daha ortalama bir seviyede
olmaları bu durumun göstergeleri olarak ifade edilebilir. Benzer şekilde, bir
dili bilmemeleri durumunda da bilgiye ulaşmayı daha az sorun olarak
görmektedirler. Bilmedikleri bir dilde yer alan bilgiyi aramaya devam
ederek, sonunda anladıkları bir dilde buna ulaşacaklarını, ölçütlere verdikleri
cevaplarla ifade etmektedirler.
Kullanıcıların cevaplamaları sonucu ortaya çıkan ölçüt ağırlıklarında göze
çarpan bir ağırlık “bilinen ikinci dil” olmuştur. Kullanıcılar bir yabancı dil
bildiklerini, ancak bu dilde bilgiye ulaşmalarının kendileri için önemli bir
sorun olduğunu belirtmektedirler. Burada bilinmeyen dilden farklı olan bir
durum ortaya çıkmaktadır. Bilinen bir yabancı dilde bilgiye ulaşıldığı, onun
orada olduğunun bilindiği, ancak bunun anlamının çözümlenmesinin kimi
durumlarda zor olduğu gibi bir çıkarım yapılabilir. Dolayısıyla,
kullanıcıların en rahat bilgiye ulaşma yollarından biri olarak ana dillerinde
yer alan bilgileri işaret ettikleri söylenebilir.
173
Elde edilen ölçüt ağırlıklarının, bu çalışmada ele alınan grup açısından
ifadesi, kendi ellerinde olan bilgiye ulaşma engelleri açısından daha rahat
hissettikleri ve bu bilginin ana dilde olmasının da daha uygun olacağı
şeklinde açıklanabilir.
SONUÇ
Bu çalışma, internet ortamını kullanan kişilerin (kullanıcıların) bilgiye
ulaşma sürecini sistematik bir biçimde ele alarak, süreci etkileyen ölçütleri
önem dereceleri ile birlikte ele çıkarmıştır. Kullanıcılar, verdikleri cevaplar
sayesinde, AHP modelindeki üç seviyeli hiyerarşi tabanında, bilgiye
ulaşmak olarak başlayan seviye birdeki sorunun, seviye ikide altı başlığa
ayrılması ve son olarak seviye üçte, bu altı başlığın daha ayrıntılı olarak ele
alınması sayesinde oluşan 21 alt başlığa cevap vermişlerdir.
Çıkan sonuçlar, kullanıcıların en çok kendi müdahaleleri dışında olan
etmenleri bilgiye ulaşım açısından sorun olarak gördüklerini göstermektedir.
Kendi ellerinde olduğunu hissettikleri sorunlar ise daha düşük sorunlar,
engeller olarak ortaya çıkmaktadır. Ancak, bütün bunların, küçük ya da
büyük, birer sorun olduğu ifade edilmektedir. İnternetin milyarlarca kişiye
ulaşan milyarlarca farklı kaynağı içinde, kullanıcıların etkileşim sayesinde
istedikleri yollardan ilerlemeleri mümkündür. Böyle büyük bir iletişim
ortamı içinde, kimi zaman yollarını kaybetmeleri, kimi zaman daha kestirme
yollar bulmaları ve istediklerine daha çabuk ulaşmaları gibi durumların
ortaya çıkması mümkündür. Bu bağlamda, yapılan çalışma, kullanıcıların ne
zaman bilgiye daha çabuk ulaşabilecekleri, ne zaman daha uzun sürede ya da
hiç ulaşamayacakları durumları göstermesi açısından da önemli ipuçları
sunmaktadır.
Bu çalışma ileride yapılması düşünülen çalışmalara bir kaynak sunmaktadır.
Ölçüt farklı gruplar üzerinde denenerek, farklılıkların ya da benzerliklerin
daha genel ifadelerine ulaşılması sağlanabilir. Bu farklı gruplar belirli bir
kültüre ya da alt kültüre dâhil kullanıcılardan oluşabileceği gibi küresel
bağlamda gruplarla çalışılması da mümkün olabilir. Ayrıca, bu çalışmada
belirtilen ölçütlerin birinin ya da birkaçının ele alınıp irdelenmesi
sonucunda, ölçütlerin daha ayrıntılı açılımlarına ulaşılabilmesi de
mümkündür. Yapılan ve yapılacak bütün çalışmaların sonrasında, internet
ortamı karşısındaki bir kullanıcının bilgiye ulaşmasının daha rahat nasıl
sağlanacağı, nelere dikkat etmesi gerektiği gibi konular daha ayrıntılı bir
174
şekilde ortaya çıkacaktır. Bu da özellikle etkileşimli iletişim, uzaktan eğitim
ve yaşamboyu öğrenme çalışmaları açısından önemli bilgilere ulaşılmasını
sağlayacaktır.
KAYNAKÇA
Arıkan, A. (2009). “Yeni Bir Disiplinlerarası Oluşum Niteliğiyle Bilgi ve
İnovasyon Yönetimi (MBA) Yüksek Lisans Programı: Bir Olgu İncelemesi”,
ÜNAK, Bilgi Çağında Varoluş: “Fırsatlar ve Tehditler” Sempozyumu, 01 02 Ekim, Yeditepe Üniversitesi, İstanbul, TÜRKİYE, Bildiriler Kitabı, ss:
15-29.
Deussen, G. (2002). “Gerçekle Bağ Kurup Korkuyu Yenmeli”, İnternet
Çağında Gazetecilik, Der. Serhan Yedig ve Haşim Akman, Siyahbeyaz
Metis Yayınları, İstanbul.
Duman, A. (1998). Internet, Öğrenim ve Eğitim Üzerine Bir Deneme. Bilim
ve Utopya, Ankara s.62-64.
Erden, M., Akman, Y. (2001). Gelişim Öğrenme-Öğretme, 10. Baskı,
Ankara: Arkadaş Yayınevi.
Hoffer, E. (2002). The True Believer: Thoughts on the Nature of Mass
Movements. New York, NY: Harper and Row.
Internet World Stats (2012). Internet Usage Statistics: The Internet Big
Picture. 08 Haziran 2012 tarihinde
http://www.internetworldstats.com/stats.htm sitesinden ulaşılmıştır.
Irving, A. (1985). Study and information skills across the curriculum.
London: Heinemann Educational Books.
Kollock, P. ve Smith, M. (2002). Communities in cyberspace. Communities
in Cyberspace. Ed: M. Smith & P. Kollock. New York, NY: Routledge.
McLuhan, M., Fiore, Q. (2005). Yaradanımız Medya. Çev: Ü. Oskay,
İstanbul: Merkez Kitapçılık Yayıncılık.
Özdemir, M. S (2004).Analitik Serim Süreci ve EM’deki Uygulamaları,
Yöneylem Araştırması Ulusal Kongresi, Adana, 2005.
175
Saaty, T. L. (1980). The Analytic Hierarchy Process. New York:
Mc.Graw-Hill.
Saaty, T. L. (1986). Axiomatic foundations of the analytic hierarchy
process. Management Science, (32), 841-855.
Saaty, T. L. (1994). Fundamentals of Decision Making and Priority
Theory with the Analytic Hierarchy Process. RWS Publications, Pittsburgh,
PA.
Şeker, B. T. (2005), Bilgi Teknolojilerindeki Gelişmeler Çerçevesinde
Bilgiye Erişimin Yeni Boyutları, S.Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi,
Sayı: 13, 377-391.
Türk Dil Kurumu (2012). Genel Türkçe Sözlük, Çeldirmek. 03 Mayıs, 2012
tarihinde
http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_gts&arama=gts&guid=TDK.
GTS.503df0f6ac40f6.67413919 sitesinden ulaşılmıştır.
Yurdakul Başok, N. ve Bat, M. (2011). Şirketler için rekabette sanal
farkındalık: arama motoru pazarlaması. Gümüşhane Üniversitesi İletişim
Fakültesi Elektronik Dergisi, Sayı: 1, 44-60.
YAZARLARA İLİŞKİN
Doç. Dr. T. Volkan YÜZER,
Anadolu Üniversitesi, Açıköğretim Fakültesi, Eskişehir.
Doç. Dr. T. Volkan Yüzer, Anadolu Üniversitesi, Açıköğretim Fakültesi,
Uzaktan Öğretim Bölümü’nde öğretim üyesidir. Doktorasını Anadolu
Üniversitesi’nde tamamlamıştır. Araştırma konuları
arasında yeni iletişim teknolojileri, senkron ve
asenkron öğrenme, uzaktan eğitim, e-öğrenme, möğrenme, t-öğrenme, çevrimiçi iletişim, etkileşim ve
öğrenme ve etkileşimli televizyon yer almaktadır.
Alanında 17 yıllık bir deneyime sahiptir. Bu süre
içerisinde iletişim ve uzaktan öğrenme konularında
birçok ders vermiş, yüksek lisans ve doktora tez
danışmanlıkları yapmış, alanı ile ilgili projelere
katılmış ve proje yürütücüsü olmuştur. Ayrıca,
176
yurtiçi ve yurtdışı dergilerde hakemlik yapmış, yurtdışı kurumlarda proje
hakemliği de yapmıştır. Verdiği dersler uzaktan eğitim, iletişim ve bilgi
teknolojileri konuları üzerinedir.
Doç. Dr. T. Volkan YÜZER
Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
Yunusemre Kampusü, 26470 ESKİŞEHİR
İş Tel:0222 3350580 dahili:2467
E-posta: vyuzer@anadolu.edu.tr
Yrd. Doç. Dr. Zehra KAMIŞLI ÖZTÜRK,
Anadolu Üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Eskişehir.
Zehra Kamışlı Öztürk, 2001 yılında Osmangazi
Üniversitesi, Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Endüstri
Mühendisliği alanında lisans eğitimini, 2004 yılında aynı
üniversitenin
Endüstri
Mühendisliği
Yöneylem
Araştırması Bilim Dalında yüksek lisans eğitimini
tamamlamıştır. Doktora çalışmalarını çok amaçlı eğitimsel
zaman çizelgeleme problemleri için çözüm yaklaşımları ve
bu problemler için web temelli karar destek sistemi geliştirilmesi üzerine
yapmış ve 2010 yılında Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Endüstri
Mühendisliği Yöneylem Araştırması bilim dalı doktora programından mezun
olmuştur. 2002-2012 yılları arasında Anadolu Üniversitesi Açıköğretim
Fakültesi’nde araştırma görevlisi olarak görev yapmış olan Kamışlı Öztürk,
şu an Anadolu Üniversitesi Endüstri Mühendisliği Bölümü’nde yardımcı
doçent olarak görev almaktadır.
Yrd. Doç. Dr. Zehra KAMIŞLI ÖZTÜRK
Anadolu Üniversitesi Mühendislik Fakültesi
Endüstri Mühendisliği Bölümü
İki Eylül Kampüsü, Eskişehir
İş Tel: 0 222 3350580 / 7126
E-posta: zkamisli@anadolu.edu.tr
177
178
UYGULAMA ÖRNEKLERİ
179
180
BÖLÜM 11
LİSANSÜSTÜ ÖĞRENİMDE
E-ÖĞRENME UYGULAMASI
KAPSAMINDA “BÜTÜNSEL
E-ÖĞRENME YAKLAŞIMI” ÖNERİSİ
Doç. Dr. Ünsal SIĞRI
Kara Harp Okulu Dekanlığı,
Savunma Bilimleri Enstitüsü, Ankara
usigri@gmail.com
ÖZET
E-öğrenme, bilgi paylaşımı için günümüzde yaygın olarak kullanılan öğretim
metodolojilerinden biridir.
E-öğrenmede anahtar aktörler eğiticiler,
öğrenenler, eğitim yöneticileri ve destek personeli olmakla birlikte, eöğrenme programları anılan dört aktörden birisi veya bazıları tarafından ve
geleneksel pedagojik yöntemi esas alan analitik yaklaşımla geliştirilir ise,
elde edilebilecek sonuçlar programın beklentilerine cevap vermeyebilir.
E-öğrenmenin etkili olabilmesi için analitik yaklaşım yerine, modern
pedagojik yaklaşımı ve sistem düşüncesini esas alan bütünsel bir yaklaşımla
ele alınmalı, yöneticiler, eğiticiler, destek personeli ve öğrenenlerin hepsi
sürece dâhil edilerek e-öğrenme ortamları tasarımlanmalıdır. Bu çalışmada,
Kara Harp Okulundaki lisansüstü öğrencilerin yurtdışında icra edilen bir eöğrenme uygulamasına katılımı sağlanmış ve sonuçlar üzerindeki
algılamalar ortaya konmuştur. Likert ölçeği kullanılarak oluşturulan anket ile
e-öğrenme eğitim programlarına katılan lisansüstü öğrencilere, bir dönem
süren e-öğrenme uygulamasının ardından etkili e-öğrenme için gerekli olan
faktörler kapsamındaki algılamaları sorulmuştur. E-öğrenmenin etkinliği ve
kalitesi için e-öğrenmedeki aktörlerin hepsinin önemli birer parça olduğu
bulgular tarafından doğrulanmıştır. Ancak buna karşılık, önemli bileşenlerin
her birinin etkinliğini ve e-öğrenmenin genel başarısını analitik yaklaşımla
ele almanın yanıltıcı olabileceği değerlendirilmiştir. Bu kapsamda bütüncül
bir e-öğrenme yaklaşımının daha etkili olabileceği üzerine bir varsayım
181
ortaya konmuştur. Sonuç olarak; bütünsel yaklaşımlı sistem düşüncesi, eöğrenme programının yöneticilerine büyük resmi görmelerinde, tüm sistem
bileşenleri arasındaki etkileşimi anlamalarında, program yöneticilerinin hızla
değişen karmaşık çevrede karar verme yeteneklerinin geliştirilmesinde daha
fazla yardımcı olabileceği değerlendirilmiştir.
GİRİŞ
Bilgi çağının eğitim dünyasında “her zaman ve her yerde öğrenme” şeklinde
de tanımlanabilecek yeni bir trend halen devam etmektedir. Geleneksel
anlamdaki eğitimde, öğrenenler geleneksel olarak dersleri almak için belirli
bir zamanda, belirli bir saatte, belirli bir sınıfa giderken; bunları yapmaya
gerek duymayan ve e-öğrenmeyi seçenlerin sayısı ise giderek artmaktadır.
Eğitimin bu tarzında, öğrenci ve öğretim üyesi zaman ve mekân olarak
birbirinden ayrılmaktadır. Öğrenme ortamları e-öğrenmeyle birlikte yaş,
zaman ve mekân olarak sınırlandırılmaktan çıkmış, toplumun tüm kesimleri
tarafından desteklenen yaygın bir faaliyet ve hayat boyunca devam eden bir
tutum haline gelmiştir. Günümüzde “öğretim” kavramı -bilgi transferi-,
“öğrenme” kavramı -olayları akılda tutma- olarak tanımlanmamaktadır.
Aksine, öğretim üyeleri öğrencilerine her açıdan eğitim konularının
derinliğine inilmesine yardımcı olmakta, gerçek dünyanın problemleri,
sorunları ve işleri hakkında rehberlik etmektedirler. Bu tarz eğitimde, eğitim
artık sadece eğiticinin özel sorumluluğu değildir, burada her yaş grubundan
her insanın işbirliği ve işbölümü önemlidir (Mathieu ve Tannenbaum,
1992:35). Öğrenen, eğitici, eğitim yöneticisi ve eğitim destek personeli,
aşağıda açıklandığı şekilde e-öğrenmedeki kilit oyunculardır:
Öğrenen (öğrenci): Etkili e-öğrenmenin köşe taşları, öğrenenlerin eğitim
ihtiyaçlarının doğru olarak toplanmasıdır.
Eğitici: Herhangi bir e-öğrenmenin başarısı eğiticilerin ve fakültenin
omuzlarındadır. Geleneksel bir sınıf ortamında, eğiticinin sorumluluğu
dersin içeriğini öğrenenin ihtiyaçları doğrultusunda anlamak ve
geliştirmektir. Bu şekil öğretme, araya mesafe girince bir takım zorluklarla
karşılaşır, bu kapsamda eğiticinin yapması gerekenler şöyle tanımlanabilir:
Uzaktan öğrenenlerin ihtiyaçlarını ve karakteristiklerini
kavrayan bir anlayış geliştirmek,
Uzaktan öğrenenlerin beklentilerini ve ihtiyaçlarını dikkate
alan bir eğitim stili uygulamak,
182
Bir eğitici olmakla beraber etkili olarak yetenekli bir
kolaylaştırıcı fonksiyonunu da yerine getirmek.
Eğitim Yöneticileri: Yöneticiler, e-öğrenme programını planlamada etkili
olmasına rağmen,
program başladıktan sonra öğrenenler ve teknik
idarecilerle bağlantılarını kaybederler. Etkili e-öğrenme yöneticileri,
yalnızca fikir adamı olmaktan daha fazlasını yaparlar. Eğitim yöneticileri
işbirliği yapar, karar verir ve hakemlik yaparlar. Teknik ve destek ekibi
personeliyle omuz omuza çalışırlar. En önemlisi de öğrenenlerin eğitim
ihtiyaçların karşılanmasının nihai sorumluluk olduğunun farkında olarak
akademik bir açıdan olaya yaklaşırlar.
Eğitim Destek Personeli: Bu kişiler e-öğrenme programının sessiz
kahramanlarıdır. Eğitimin kesintisiz bir şekilde aksamadan devam etmesi
için çalışırlar. Başarılı e-öğrenme programlarının çoğu, destek servisinin
etkili fonksiyonları sayesinde bütünleşir. Destek personeli, e-öğrenme
faaliyetlerini bir arada tutan yapıştırıcı gibidir.
Bu bağlamda e-öğrenme, eğitimin önemli bir bileşeni haline gelmekle
birlikte, ana problemini e-öğrenmeye analitik bakış açısıyla bakmak
oluşturur. Analitik yaklaşım yerine konuyu bütünsel yaklaşımla ele almak, eöğrenme programlarını daha etkili kılmaktadır. E-öğrenmede bütünsel
yaklaşım; yöneticileri, eğiticileri, destek personelini ve öğrenenleri kapsar.
Bunların birini analitik yaklaşımla sistemden ayrı olarak ele almak, geri
kalan bileşenleri istenmeyen şekilde etkileyebilir (Hengehold ve Schultz,
2000).
Eğitim kurumlarının ilgilendiği en önemli konu, e-öğrenme programlaması
aracılığıyla ders sunumlarının nasıl yapılandırılacağı olmuştur. Günümüzde
derslerin yapılandırılması ve sunulması yüksek seviyede eğitimli ve
yetenekli program yöneticilerinin sorumluluğu haline gelmektedir. Yine, bir
programın başarılı olup olmadığı onu seçen öğrenci sayısıyla anlaşılmaktadır
(Husmann ve Miller, 2001: 66-89).
FARKLI PEDAGOJİK PARADİGMALARIN GELİŞİMİ
E-öğrenme programları da diğer eğitim programları gibi pedagojik
paradigmayla yakından ilişkilidir. Pedagojik paradigma ve e-öğrenme
programlarının ilişkisi ve ardışıklığı eğitim programlarının etkinliğine
katkıda bulunmaktadır. Bu bağlamda pedagojik paradigmanın anlamı,
183
davranışlar, değerler, prosedürler, teknikler toplamı olarak görülmektedir.
Geçmişte ve günümüzde pedagojik paradigma öğretmenler, öğrenciler ve
konular arasındaki etkileşime odaklanmıştır.
Doğal olarak yapı ve toplumdaki gelişmeler bir modelden diğerine geçişte
önemli bir rol oynamaktadır.
Yeni kararlar, keşifler, teoriler, kuramlar, değişiklikler, buluşlar, davranışlar
veya paradigmalar modellere etkili olabilir (Sığrı ve Nielsson, 2003).
tecrübe
bilgi
eğitici
öğrenen
Şekil 1.
Geçmişin Pedagojik Paradigması
Kaynak: Sığrı, Ünsal ve Nielsson, Lars (2003). Efficiency and Effectiveness of Distributed
Learning.NATO Training Working Group on Individual Training and Educational
Developments.
Yukarıda anıldığı şekilde geçmişin pedagojik paradigması, öğretmenler,
öğrenenler ve eğitim içerikleri arasındaki etkileşimi tanımlamaktadır.
Bu durum öğretmenden öğrencilere doğrudan akış olarak karakterize edilir.
Öğretmen tüm ilgi ve deneyime sahiptir ve bilginin nasıl iletileceğine tek
başına karar verir.
Aslında, maalesef bu konsept iç tutarlılık ve aradaki bağlantılar açısından
yetersiz kalmaktaydı (Amig, 2001:2).
Aşağıda gösterilen şekilde, bugünün paradigması eğiticiler, öğrenenler ve
eğitim konuları arasında nasıl bir etkileşim olduğuna vurgu yapmaktadır.
184
bilgi
tecrübe
eğitici
öğrenen
tecrübe
öğrenen
bilgi
tecrübe
bilgi
Şekil 2.
Bugünün Pedagojik Paradigması
Kaynak: Sığrı, Ünsal ve Nielsson, Lars (2003). Efficiency and Effectiveness of Distributed
Learning.NATO Training Working Group on Individual Training and Educational
Developments.
Burada eğitici, bilgi ve tecrübesine dayalı olarak iletişimde aynı şekilde
merkezi bir rol oynamaktadır. İletişim hem eğiticiyle öğrenenler arasında
hem de öğrenenlerin kendi arasındadır ve iki yönlüdür. Sorumluluk anlayışı
geçmiş paradigmadan biraz farklıdır. Hem eğiticinin hem de öğrenenin
eğitim sürecinde sorumlulukları vardır (Husmann ve Miller, 2001: 66-89).
bilgi
tecrübe
eğitici
Bilgiye dayalı
(öğrenme kaynağı merkezi
öğrenen
öğrenen
tecrübe
bilgi
tecrübe
bilgi
Şekil 3.
Geleceğin Pedagojik Paradigması
Kaynak: Sığrı, Ünsal ve Nielsson, Lars (2003). Efficiency and Effectiveness of Distributed
Learning. NATO Training Working Group on Individual Training and Educational
Developments.
185
Burada ise diğer iki paradigmadan farklı bir yapı vardır. Bilgiye dayalı
öğrenme, sürecin merkezinde yer almaktadır. Burada tüm iletişimler çift
yönlüdür. Diğer iki paradigma ile karşılaştırma yapıldığında, genel fikir
sorumluluğun artık öğrenenlerin omuzlarında olduğu görülmektedir
(Crumpacker, 2001).
Bu bağlamda yeni paradigmanın bugünün e-öğrenme programlarıyla daha
uyumlu olduğu düşünülmektedir. Hem yeni paradigma hem de e-öğrenme
öğrenme kaynağı merkezinin önemini vurgulamaktadır. Eski paradigmalar
öğrenenlere öğretileni öğrenme sorumluluğu yüklerken, yeni paradigma
öğrencilere araştırma yapma sorumluluğu yüklemektedir (Sığrı ve Nielsson,
2003).
METODOLOJİ
E-öğrenme programları farklı amaçları gerçekleştirmek için çeşitli faktörlere
dayanmaktadır. Bu çalışma, e-öğrenme programlarında bütünsel yaklaşımın
kavramsal çerçevesini oluşturmaya dayalıdır. Öğrenmenin bir ürün olarak
etkin olarak dağıtılması birkaç faktörden sadece birisidir.
E-öğrenmenin yapısı; öğrenme kaynağı merkezi (learning resource center),
eğitici yeteneği, eğitim ortamı, öğrencilerin tutumu gibi değişkenlere
dayanmaktadır. Tüm bu değişkenler farklı eğitim senaryoları içerisinde eöğrenme sürecinde bütünsel faktörler olarak kabul edilmektedir. Öğrenme
derecesini etkileyen kültürel değerler, öğrenen sorumluluğu, eğitici
sorumluluğu bu çalışmada bütünsel tasarımın içine dâhil edilmiştir.
Bu çalışmada, Kara Harp Okulunda lisansüstü programda yönetim eğitimi
alan 62 öğrencinin e-öğrenme konusundaki algılamaları araştırılmıştır. Bu
maksatla 5’li Likert ölçeğinden oluşan anket uluslararası bir eğitim
programının parçası olarak e-öğrenim kapsamında bir sömestr ders alan Kara
Harp Okulundaki lisansüstü öğrencilere uygulanmıştır.
Katılımcılara “e-öğrenme programındaki üyeler e-öğrenme programının
kalitesini ve başarısını arttırmak için neler yapabilir?” sorusu sorulup
cevaplamaları istenmiştir. Katılımcılardan 5’li Likert ölçeğini kullanarak
alternatif ifadelere ne kadar katılıp katılmadıklarını işaretlemeleri istenmiştir
(1=katılmıyorum, 5= çok katılıyorum). Verileri analiz etmek için tanımlayıcı
istatistikler kullanılmıştır.
186
BULGULAR
62 üyenin 50’sinden cevap gelmesiyle yanıtlanma oranı %80 olarak
hesaplanmıştır. Üyelerin hepsinden ifadeleri 1’den 5’e kadar
değerlendirmeleri istenmiştir (1=katılmıyorum, 5=çok katılıyorum). Program
üyelerinin değerlendirmelerinin en yüksek ortalaması 4,600, en düşük
ortalaması 3,520 olmuştur. 12 ifadenin 11’i en yüksek dereceyi almışlardır
(5’li ölçekte 4’ün üzerinde ortalama).
Tablo 1.
E-öğrenme Program Katılımcılarının Algılamaları
E-öğrenme programındaki üyeler e-öğrenme programının kalitesini ve başarısını
arttırmak için neler yapabilir? (Ölçek: 5 = çok katılıyorum, 1 =katılmıyorum)
Teknik
M
SS
1.Ders materyallerinin içeriğini geliştirmek için destek
4.600
0.5688
sağlamak (öğrenme kaynağı merkezinin gelişimi için
destek sağlamak)
2. Programın kalitesine yüksek öncelik vermek
4.555
0.5133
3.Eğiticinin terfi etmesine imkan sağlayan ödül sistemi
4.300
0.7978
geliştirmek
4.Eğiticinin onaylanmasını garanti altına alan bir ödül
4.270
0.7540
sistemi sağlamak veya yaratıcı girişimler için bir ödül
sistemi sağlamak
5.Yeni trendlere ve değişikliklere ayak uydurabilecek
4.220
0.6827
yeni dersler geliştirmek
6.Ders içeriğinin sürekli güncellenmesini
4.200
0.7516
cesaretlendirmek
7.Öğrenen sorumluluğunu cesaretlendirmek
4.180
0.6500
8.En uygun teknik programın dağıtımını sağlamak
4.160
0.7080
9.Programın geliştirilmesi için enerji ve kaynakların tek
4.150
0.7708
elden kullanılmasını sağlamak
10.E-öğrenme öğretiminde yaratıcılığı arttıran ödül
4.090
0.7989
sistemi uygulamak
11.Maliyet rekabetçiliğini garanti altına almak
4.040
0.7560
12.Uzaktan eğitim tekniklerini akademik bölümlerin
3.520
0.7170
görev tamamlayıcısı olarak görmek
TARTIŞMA VE SONUÇ
Teknolojide değişim, eğitimde en başarılı uygulamalarla birlikte el ele
ilerlemekte ve teknoloji değişimin öncüsü olmaktadır. Eğitim çevreleri
187
değişim ihtiyacıyla yüzleşmişlerdir, e-öğrenme eğitim performansını
geliştirmek için mükemmel fırsatlar sağlamıştır. E-öğrenme ihtiyaçların
karşılanması ve değişik öğrenim gruplarına hizmet verilmesi için ispatlanmış
strateji olarak ortaya çıkmıştır. E-öğrenme bilgiyi öğrenme kaynağı merkezi
aracılığıyla herkese dağıtmaktadır. Onun kolaylığı, maliyet etkinliği,
esnekliği ve karşılıksızlığı hangi çevrede olursa olsun öğrenmek isteyenlere
imkân sağlamaktadır.
Program üyelerinin çoğunun geleneksel bakış açısı ile e-öğrenme kavramı
paralellik göstermektedir. Eğiticilerin işi öğrenme ortamının etkinliğini ve
kaliteyi arttırmaktır. Şimdiki çalışmanın bulgularıyla kavram güçlenmiştir.
Oniki ifadenin sadece iki tanesi yönetim yapısı ve fonksiyonu ile doğrudan
bağlantılıdır.
Bulgular, e-öğrenme program yöneticileri ile de bağdaştığı gibi, öğrenenlerin
bu programlardaki asıl işinin programın kalitesini yükseltmek olduğunu
göstermiştir. E-öğrenme sektörü sürekli eğitim yönetimi ile sıkı bir ilişkide
olmalıdır.
Bulgular program üyelerinin çoğunun kalite
performansına göre oluştuğunu ortaya koymaktadır.
algılarının
eğiticinin
Eğiticinin performansının bu kadar yüksek derecede değerlendirilmesine
bağlı olarak, program eğiticinin performansını gösterebileceği yönde
geliştirilmelidir. Eğitici kavramının gelişimi bu tartışmanın bileşenlerinden
biridir.
E-öğrenmenin etkinliği ve kalitesi için program üyelerinin hepsi önemli birer
parça olduğu bulgular tarafından doğrulanmıştır. Önemli bileşenlerin her
birinin etkinliğini ve e-öğrenmenin başarısını analitik yaklaşımla ele almak
yanıltıcı olabilir. Analitik paradigmada, oluşan problem hakkında bazı
bilgiler elde edilir, hareket tarzı oluşturulur ve sonuç olarak aşağıdaki gibi
bir sonuca ulaşılabilir:
Problem
Problem hakkında bilgi
Hareket tarzı
Sonuç
Şekil 4
Sistemin Başarısı İçin Analitik Bakış
Kaynak: Forrester, Jay. (1997) "System Dynamics and the Lessons of 35 Years”,
The Systemic Basis of Policy Making in the 1990's, 1997. http://www.sysdyn.mit.edu
[Erişim 7.12.2009].
188
Bu analitik bakış şimdiki çalışmada elde edilen bulgulara uygulandığında,
elde edilen sonuç aşağıdaki gibi gösterilebilir:
ders materyallerinin içeriğini geliştirmek için
destek sağlamak (öğrenme kaynağı
merkezinin gelişimi için destek sağlamak)
Eğitici için ödül sistemleri
programın kalitesine yüksek öncelik vermek
yeni dersler geliştirmek
E-öğrenmede Başarı
ders içeriğinin sürekli güncellenmesini
cesaretlendirmek
Şekil-5: E-öğrenmede Başarıya
maliyet rekabetçiliğini garanti altına almak
öğrenen sorumluluğunu cesaretlendirmek
en uygun teknik programın dağıtımını sağlamak
Analitik Bakış
Eğer bu çalışmada elde edilen bulgulara sistemik ya da bütünsel yaklaşım
uygulanırsa sonuçlar aşağıdaki gibi gösterilebilir:
ders materyallerinin içeriğini
geliştirmek için destek sağlamak
(öğrenme kaynağı merkezinin gelişimi
için destek sağlamak)
Eğitici için ödül
sistemleri kurmak
en uygun teknik
programın dağıtımını
sağlamak
maliyet
rekabetçiliğini
garanti altına almak
Yeni dersler
geliştirmek
Öğrenen sorumluluğunu
cesaretlendirmek
ders içeriğinin sürekli
güncellenmesini
cesaretlendirmek
(updating of LRC)
Şekil 6.
E-öğrenmede Bütünsel Yaklaşım
189
E-öğrenme konusunda yaşanan en önemli sorunlardan birisi, sürecin önemli
unsurları olan öğrenenler, eğiticiler, program yöneticileri ve destek
personelinin birbirinden ayrı olarak ele alınmasıdır. Oysa bu şekildeki bir
analitik yaklaşım uzaktan eğitimde başarıyı getirmekten oldukça uzaktadır.
Bunun yerine, anılan tüm unsurları bütünsel bir çerçevede ele alan bir
“bütünsel yaklaşımın” geliştirilmesi gerekli görülmektedir. Çalışmadan elde
edilen bulgular ışığında yönetim derslerinin verilmesi kapsamında; öğrenme
kaynakları merkezi, eğiticiler, öğrenciler ve öğrenme ikliminin bir bütün
olarak ele alınacağı bir “bütünsel e-öğrenme yaklaşımı” önerilmiştir. Sonuç
olarak; bütünsel yaklaşımlı sistem düşüncesi e-öğrenme programının, eğitim
yöneticilerine büyük resmi görmelerinde, tüm sistem bileşenleri arasındaki
etkileşimi anlamalarında, program yöneticilerinin hızla değişen karmaşık
çevrede karar verme yeteneklerinin geliştirilmesinde yardımcı olabileceği
değerlendirilmektedir.
KAYNAKÇA
Amig, Stacey (2001). “Harnessing the Power of Distance Learning”,
Behavioural Health Management, 21, 2.
Crumpacker, Norman (2001). “Faculty Pedagogical Approach, Skill and
Motivation in Today’s Distance Education Milieu”, Online Journal of
Distance Learning Administration, 4, 4.
Cushman, R. (1996). From a Distance, Lingua Franca, 6(7), pp. 53-63
Erkut, Haluk. (1995), Analiz Tasarım ve Uygulamalı Sistem Yönetimi,
İstanbul: İrfan Yayınları, 44, pp.15.
Forrester, Jay (1997). System Dynamics and the Lessons of 35 Years. The
Systemic Basis of Policy Making in the 1990's.
http://www.sysdyn.mit.edu [Accesed.12.2009].
Hengehold, L. and Schultz, C. (2000), Crossing the James River:
Infrastructure for Distance Education, Conference Paper in EDUCAUSE
2000, Nashville.
Hushmann D. E. and Miller, M. T. (2001), Improving Distance Education:
Perceptions of Program Administrators, Online Journal of Distance
Learning Administration, Volume IV, Number III, pp. 66-89.
190
Kim, D. and Senge P. (1994). Putting Systems Thinking Into Practice,
Systems Dynamics Review, Vol 10, Issue 2-3, pp. 277-290.
Mathieu J. and Tannenbaum S. (1992). “Influences of Individual and
Situational Characteristics on Measures of Training Effectiveness”, Academy
of Management Journal, Vol:35, No:4, pp.828-847.
Moore, M. (1993). “Is teaching Like Flying? A Total Systems View of
Distance Education”, American Journal of Distance Education, 7 (1), pp. 110.
O'Malley, John and McCraw, Harrison (1999). “Student’s Perceptions of
Distance Learning: Online Learning and the Traditional Classroom”, Online
Journal of Distance Learning Administration, Volume II, Number IV.
Richardson, George P. (1991), Feedback Thought in Social Science and
Systems Theory. (in) Cooper, Betty. System Thinking: A Requirement for all
Employees, University of Pennsylvania Press, http://www.unt.edu [Erişim
1.12.2009].
Sigri, U. and Nielsson, L. (2003), “Efficiency and Effectiveness of
Distributed Learning”, Published as a Working Paper in NATO Training
Working Group on Individual Training and Educational Developments.
YAZARA İLİŞKİN
Doç.Dr. Ünsal SIĞRI, Kara Harp Okulu Dekanlığı,
Savunma Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
Doç.Dr. Ünsal SIĞRI, halen Kara Harp OkuluAnkara’da İşletme bölümünde öğretim üyesi
olarak görev yapmakta ve Harp Okulu ile
Ankara’daki çeşitli üniversitelerde; Yönetim ve
Organizasyon, Örgütsel Davranış, İşletme
Yöneticiliği,
Çatışma
Yönetimi,
Değişim
Yönetimi,
Örgüt
Geliştirme,
Araştırma
Teknikleri, Müzakere Teknikleri ve Grup
Dinamikleri derslerini vermektedir. 2003 yılında
Marmara
Üniversitesi
Sosyal
Bilimler
Enstitüsünde “Karar Vermede Sistem Dinamikleri” adlı teziyle Yönetim ve
Organizasyon Doktoru unvanını kazanmıştır. 2010 yılında “Yönetim ve
191
Organizasyon Doçenti” olan Doç. Dr. SIĞRI, doktora sonrası çalışmalarını
TÜBİTAK Yurt Dışı Araştırma Bursu ile 2010-2011 yıllarında New YorkRochester St. John Fisher College’da “Çatışma Yönetimi ve Etkili
Müzakerecilik” üzerine tamamlamıştır.
Doç.Dr. SIĞRI, ABD’de St.John Fisher College’da ve Azerbaycan Harp
Okulu-Bakü’de misafir öğretim üyeliği yapmış olup, halen çeşitli
uluslararası akademik projelerde akademik çalışmalarına devam etmektedir.
Çeşitli özel sektör ve kamu kurumlarında; Çağdaş Yönetim ve Liderlik
Yaklaşımları, Stratejik Yönetim, Müzakere Teknikleri, Mülakat Teknikleri,
Çatışma Yönetimi, Yönetim Psikolojisi ve Astların Etkili Yönetimi,
Yönetim Fonksiyonları, Değişim Yönetimi, Karar Verme, Örgütsel
Davranış, İnsan Kaynağını Seçme ve Test Etme ile diğer “yönetim ve
organizasyon” odaklı konularda seminer, eğitim ve konferanslar vermiştir.
Ayrıca ulusal bağlamdaki örgüt ve yönetim geliştirme deneyimlerine
ilaveten, Birleşmiş Milletler, Avrupa Birliği ve NATO gibi uluslararası
örgütlerdeki iyileştirme projelerinde proje üyeliği ve danışmanlık yapmıştır
Başlıca akademik çalışma alanları olan İşletme Yönetimi, Yönetim ve
Organizasyon, Örgütsel Davranış, Stratejik Yönetim, Grup Dinamikleri,
Liderlik, Örgütsel Psikoloji, Kültürlerarası Yönetim, Çatışma Yönetimi,
Müzakere Teknikleri, Sistem Dinamikleri, Liderlik, Mülakat Yönetimi,
Askeri Sosyoloji ve Türk Yönetim Tarihi konularında yurtiçi ve yurtdışında
basılmış kitap ve kitap bölümleri ile çok sayıda ulusal ve uluslararası makale
ve bildirileri bulunmaktadır.
Halkbank Kavaklıdere Subesi
Tunalıhilmi Cad. No:113/B
06141 Kavaklıdere, Ankara
Telefon: (0532) 694 49 53
E-posta: usigri@gmail.com
192
BÖLÜM 12
TÜRKİYE’DE UZAKTAN EĞİTİM
UYGULAMALARININ ANALİZİ
Prof. Dr. Gonca TELLİ YAMAMOTO
Okan Üniversitesi, Uzaktan Eğitim Merkezi, İstanbul
gonca.telli@okan.edu.tr
Dr. Ertuğ CAN
MEB, İstanbul
ertugcan@gmail.com
ÖZET
Teknolojide meydana gelen hızlı gelişmeler ile mobil öğrenme olanaklarının
artması, uzaktan eğitim alanına yönelik bazı yasal düzenlemelerin yapılmaya
başlaması gibi gelişmeler bireylerin uzaktan eğitime yönelik yaklaşımlarını
değiştirmektedir. Ayrıca, günümüzde uzaktan eğitime olan talep artışı gibi
faktörler sayesinde Türkiye’de devlet ve vakıf üniversitelerinin uzaktan
eğitime yönelik ilgisinin ve çabasının her geçen gün artmakta olduğu
görülmektedir. Bu çalışma ile Türkiye’de uzaktan eğitim hizmeti sunan
devlet ve vakıf üniversitelerinin uzaktan eğitim hizmetlerinin genel bir
analizi yapılmak istenmektedir. Türkiye’de uzaktan eğitim hizmetlerinin
gelişmesine katkı sağlamak amacıyla gerçekleştirilen bu araştırmanın
verileri, literatür taraması, yasal düzenlemeler ve birincil kaynak olarak
Türkiye’de uzaktan eğitim hizmeti sunan yükseköğretim kurumlarının web
sayfalarının incelenmesi ile elde edilmiştir. Bu çalışma, 24-26 Ekim 2012
tarihleri arasında Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti/Girne’de düzenlenen
“New Trends on Global Education Conference”’ta bildiri olarak
sunulmuştur.
GİRİŞ
Dünyada olduğu gibi, Türkiye’de de açık ve uzaktan eğitimin yaygınlaşması
ve gelişmesinde hiç kuşkusuz iletişim teknolojisi alanında yaşanan hızlı
193
gelişmelere paralel olarak mobil öğrenme olanaklarının artmasının büyük
etkisi bulunmaktadır.
Mobil cihazların ve internet erişiminin önümüzdeki yıllarda daha da
yaygınlaşacağı ve ucuzlayacağı bilinmektedir. 3G, 4G, GSM ve uydu
teknolojilerindeki gelişmeler günlük hayatta mobil teknolojilerin kulanım
şekillerini de etkileyecek ve yaygınlaştıracaktır (Yamamoto, Ozan ve
Demiray, 2011, s.379). Zaten akıllı telefon ve tablet gibi mobil araçlardaki
gelişmeler de bunun bir göstergesidir. Türkiye’de yükseköğretimde açık ve
uzaktan eğitim uygulamalarının başlangıcında her ne kadar bazı öncül
çabalar olmuşsa da yaygınlaşması 1982 yılında 41 sayılı Kanun Hükmünde
Kararname kapsamında kurulan Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
ile gerçekleşmiştir (Anadolu Üniversitesi, 2012).
Türkiye’de uzaktan eğitim hizmetlerinin sunumu açısından en kapsamlı
yasal düzenlemelerden olan “Üniversitelerarası İletişim ve Bilgi
Teknolojilerine Dayalı Uzaktan Yükseköğretim Yönetmeliği” (1999) ile
üniversitelerarası iletişim ve bilgi teknolojilerine dayalı uzaktan yapılan ön
lisans, lisans ve yüksek lisans eğitiminin amaçları belirlenmiştir. Yönetmelik
ile derslerin ve programların belirlenmesi ve kredilendirilmesi, istemci ve
sunucu üniversitelerin belirlenmesi, öğrenci kabulü, kayıt, sınav ve ders
geçme yöntemleri, malî hükümler ve yurtdışındaki kurum ve kuruluşlardan
alınacak dersler ile ilgili standartlar ortaya konulmuştur.
Bu yönetmelik, günümüzde üniversitelerin uzaktan eğitim merkezi
açabilmelerinin yasal dayanağını oluşturmaktadır. Üniversiteler son yıllarda,
bu yönetmelik kapsamında uzaktan eğitim merkezleri bünyesinde uzaktan
eğitim programları ve etkinlikleri yürütmektedirler.
“Enformatik Millî Komitesi Yönetmeliği”’de (2000) uzaktan eğitim
hizmetlerinin sunumu açısından önemli bir gelişme sağlamıştır.
Toplumda torba yasa olarak da nitelendirilen 6111 sayılı kanunun (2011)
171. maddesi (s.49-50) ile mevcut 2547 sayılı kanunun 44. maddesinde
açık ve uzaktan eğitim alanını ilgilendiren önemli değişiklikler yapılmıştır.
Bu düzenleme ile bilgi ve iletişim teknolojilerine dayalı olarak
üniversitelerin uzaktan öğretim programları açabilmesi yasal bir statüye
kavuşturulmuştur. "Üniversitelerarası İletişim ve Bilgi Teknolojilerine
Dayalı Uzaktan Yükseköğretim Yönetmeliği", kapsamındaki ders ve
programlarda uyulması gereken ilkeleri belirlemek amacıyla, ilgili
194
yönetmeliğin 5. maddesi gereğince Enformatik Milli Komitesi tarafından
hazırlanan
“Uzaktan
Yükseköğretim
Kapsamında
Açılacak
Derslere/Programlara İlişkin Genel İlkeler” (2012) ile açık ve uzaktan eğitim
kapsamındaki çalışmalarda kavram terminoloji birliği sağlamak amacıyla
uzaktan
eğitim ders ve
programlarının geliştirilmesinde
ve
değerlendirilmesinde uyulması gereken ilkeler ile etkileşimli ve etkileşimsiz
olarak sunulan uzaktan eğitim derslerinde bulunması önerilen özellikler ele
alınmıştır.
Can’a (2012) göre;
Türkiye’de açık ve uzaktan eğitimde yaşanan hızlı niceliksel gelişmelere
karşılık, alanın nitelik bakımından da gelişmesine katkı sağlayacak çabalara
ve yasal düzenlemelere ihtiyaç bulunmaktadır.
Ancak, Türkiye’de uzaktan eğitim etkinliklerinin daha planlı, programlı ve
sistematik yürütülebilmesi için yeni düzenlemelerin, standartların hayata
geçirilmesi önemlidir.
Tablo 1. incelendiğinde, Türkiye’de 2012-2013 eğitim-öğretim yılında 52
Devlet Üniversitesinde Doktora, Yüksek Lisans, Lisans, Lisans Tamamlama,
Sertifika, hizmetiçi eğitim, seminer ve ders düzeyinde açık ve uzaktan eğitim
uygulamaları bulunduğu görülmektedir.
Açık ve uzaktan eğitim uygulamalarının “Fakülte” düzeyinde Anadolu
Üniversitesi, Atatürk Üniversitesi ve İstanbul Üniversitesi’nde yürütüldüğü
görülmektedir. Açık ve uzaktan eğitim uygulamalarının genellikle;
“Uzaktan Eğitim Merkezi”,
“Uzaktan Eğitim Meslek Yüksekokulu”, “Uzaktan Eğitim
Birimi/Uzaktan Eğitim Sistemi”,
“Enformatik Bölümü” şeklinde yapılandırıldığı görülmektedir.
Ayrıca, yükseköğretim kurumlarında açık ve uzaktan uygulamalarının
ülkemizde yasal düzenelemeler paralelinde 2009 yılından sonra yaygınlaştığı
görülmektedir.
Tablo 1.
Türkiye’de Açık ve Uzaktan Eğitim Hizmeti Sunan Devlet Üniversiteleri ve Özellikleri
195
Üniversite
Statüsü
Program Türü
Adnan Menderes
Afyon Kocatepe
Akdeniz
Amasya
Anadolu
Uzaktan Eğitim Merkezi
Uzaktan Eğitim MYO
Uzaktan Eğitim Merkezi
Uzaktan Eğitim Merkezi
Açıköğretim Fakültesi
Uzaktan Eğitim Merkezi
Ahmet Yesevi
Uzaktan Eğitim Fak.
Ankara
Uzaktan Eğitim Merkezi
Atatürk
Uzaktan Eğitim Merkezi
Açıköğretim Fakültesi
Aktif Değil
Önlisans , Ders
Önlisans
Aktif Değil
Yüksek Lisans, Lisans,
Önlisans, Lisans Tamamlama,
Sertifika, İlköğretim, Lise
Yüksek Lisans, Lisans,
Önlisans
Yüksek Lisans, Lisans
Tamamlama, Önlisans ve
Sertifika +Ders
Yüksek Lisans, Lisans, Lisans
Tamamlama
Balıkesir
Bartın
Uzaktan Eğitim Merkezi
Uzaktan Eğitim Merkezi
Bilecik Şeyh
Edebali
Bingöl
Bitlis Eren
Boğaziçi
Uzaktan Eğitim Sistemi
Cumhuriyet
Çanakkale 18 Mart
Çukurova
Dicle
Dokuz Eylül
Dumlupınar
Uzaktan Eğitim Merkezi
Uzaktan Eğitim Merkezi
Uzaktan Eğitim Merkezi
Yaşamboyu Eğitim
Merkezi
Uzaktan Eğitim Merkezi
Uzaktan Eğitim Merkezi
e-Çukurova MYO
Uzaktan Eğitim Merkezi
Uzaktan Eğitim Merkezi
Düzce
Ege
Enformatik
Bölümü/Ders
Uzaktan Eğitim Merkezi
Ege Meslek Y.O
Erzincan
Uzaktan Eğitim Merkezi
Fırat
Uzaktan Eğitim Merkezi
Gazi
Uzaktan Eğitim M.Y.O
Bilişim Enstitüsü
Gaziantep
Gaziosmanpaşa
Hacettepe
Harran
İnönü
Enformatik Bölümü
Uzaktan Eğitim Merkezi
Uzaktan Eğitim Sistemi
Uzaktan Eğitim Sistemi
Uzaktan Eğitim Merkezi
İstanbul
Uzaktan Eğitim Merkezi
Açık ve Uzaktan Eğitim
Fakültesi
Uzaktan Eğitim Merkezi
Uzaktan Eğitim Merkezi
İstanbul Teknik
Karabük
Karadeniz Teknik
Uzaktan Eğitim Merkezi
MYO
Kırıkkale
Kocaeli
Uzaktan Eğitim Merkezi
Uzaktan Eğitim Merkezi
Marmara
Mehmet Akif Ersoy
Uzaktan Eğitim Merkezi
Uzaktan Eğitim Merkezi
Mersin
Uzaktan Eğitim Merkezi
Mimar Sinan
Enformatik Bölümü
Faaliyet
Başlangıcı
2010
2011
2010
2011
1982
2001
2002
2009
2010
Önlisans
Yüksek Lisans, Lisans,
Önlisans, Sertifika
Ders
2009
2010
Aktif Değil
Önlisans
Lisans, Yüksek Lisans, Açık
Eğitim ve Kurumsal Eğitim
Programları,
Lisans Tamamlama
Ders, Sertifika
Önlisans, Ders
Lisans Tamamlama
Lisans Tamamlama, Yüksek
Lisans
Ders
2012
2011
2002
Aktif Değil
Yüksek Lisans, Ön Lisans,
Proje, Ders
Yüksek Lisans, Önlisans,
Sertifika
Proje, Ders, Kurs, Seminer,
Sertifika, Önlisans, Yüksek
Lisans
Doktora, Yüksek Lisans,
Önlisans, Ders, Kurs,
Sertifika
Ders, Yüksek Lisans,
Ders /Program
Ders
Ders, Kurs, Proje, Konferans
Lisans Tamamlama, Lisans,
Önlisans, Yüksek Lisans
Yüksek Lisans, Lisans, Ön
lisans, Lisans Tam Sertifika,
2010
2003
Ders
Yüksek Lisans, Lisans,
Önlisans, Sertifika
e-Üniversite Projesi, Yüksek
Lisans, Lisans, Önlisans ve
Sertifika.
Önlisans, Sertifika
Ders, Yüksek Lisans,
Önlisans
Ders
Lisans, Yüksek Lisans,
Önlisans, Kişisel Gelişim
Programları, Ders, Kurs
Yüksek Lisans, Ön lisans,
Sertifika
Ders, Sertifika ve Yüksek
196
2011
2009
2010
2003
2010
2010
2012
2011
1992-2002
2006
1998
2012
?
1999
2009
2009
2011
1996
2009
2002
2009
2005
2009
2009
2002
1999
Muğla Sıtkı
Koçman
Namık Kemal
Uzaktan Eğitim Merkezi
Ondokuz Mayıs
Uzaktan Eğitim Birimi/
Merkezi
Uzaktan Eğitim Merkezi
Ortadoğu Teknik
Osmangazi
Sakarya
Uzaktan Eğitim Sistemi
Uzaktan Eğitim Merkezi
Uzaktan Eğitim Merkezi
Selçuk
Süleyman Demirel
K.Maraş Sütçü
İmam
Trakya
Uşak
Yıldız Teknik
Uzaktan Eğitim Merkezi
Uzaktan Eğitim MYO
Uzaktan Eğitim Merkezi
Lİsans
Sertifika, Hizmetiçi Eğitim,
Lisans Tam.
Ders
Lisans Tamamlama, Yüksek
Lisans
Ders, Sertifika
Ders
Ders, Sertifika, Yüksek
Lisans, Önlisans
Ders
Lisans, Önlisans, Ders
Aktif Değil
Uzaktan Eğitim Merkezi Ders, Önlisans
Uzaktan Eğitim Merkezi Önlisans, Ders, Proje
Enformatik
Ders, Sertifika
Bölümü/UZEM
Kaynak: Açık ve uzaktan eğitim hizmeti sunan üniversitelerin
web sayfalarının incelenmesi sonucu araştırmacılar tarafından oluşturulmuştur.
2012
2008
2009
1998
2012
1994-2002,
2005
2000
2008
2012
2006
2009
2002
Tablo 2.
2012-2013 Öğretim Yılı ÖSYS Kılavuzuna Göre Merkezî Sistem Sınavı İle
Açık Ve Uzaktan Eğitim Programlarına Ayrılan Kontenjanlar
Üniversite Adı
Çukurova
Afyon Kocatepe
Amasya
Ankara
Gazi
Akdeniz
Bartın
Beykent
Bingöl
Bitlis Eren
Mehmet Akif
Trakya
Fırat
Erzincan
Önlisans
Öğrenci
Sayısı
400
200
100
650
810
300
100
---------150
100
50
300
50
150
25000
Atatürk
10 bölüm
Kontenjan
dağıtılacak
50
25000
Önlisans
Yapılanma
Şekli
(MYO)
(UZEM
MYO)
MYO
MYO
UZEM
MYO
MYO
MYO
-----------MYO
MYO
MYO
MYO
MYO
MYO
Açıköğretim
Fak (Adalet)
Açıköğretim
Fakültesi
MYO
Açıköğretim
197
Lisans
Öğrenci
sayısı
Lisans Yapılanma Şekli
95
120
Edebiyat Fakültesi
İktisadi ve İd. Bil. F. Müh Fak.
26000
Açıköğretim Fakültesi
31000
A.Ö.F(Felsefe, T.Dili, Sosy)
Anadolu
Süleyman Demirel
İstanbul
Marmara
Karabük
Kırıkkale
Kocaeli
İnönü
Celal Bayar
Mersin
Sakarya
Cumhuriyet
Karadeniz Teknik
Uşak
TOPLAM
Vakıf
Üniversiteleri
Plato MYO
Atılım
Beykent
Beykoz Lojistik
MYO
Fatih
İstanbul Aydın
Maltepe
Hoca Ahmet
Yesevi Türk
Kazak
Zirve
30 bölüm
kontenjan
dağıtılacak
-----------------------500
380
------------------------------------------------------------------------------------------------150
250
200
250
100
75
1000
600
100
150
100
Fak (Adalet)
Açıköğretim
Fakültesi
---------------------------UZEM
MYO
MYO
-------------------------------------------------------------------------------------------------------MYO
MYO
MYO
MYO
MYO
MYO
MYO
MYO
MYO
MYO
UZEM
MYO
57.265
670
80
80
80
216
120
-------------------100
29000
Açıköğretim(İktisat)
15000
Açıköğretim(İşletme)
50
Mühendislik
100
Edebiyat Fakültesi
550
İktisat Fakültesi
60
İletişim Fakültesi
37000
Açık ve Uz.Eğitim Fakültesi
720
Edb, Fen, İk. İd Bil., Mühendis.
300
İkt. İd. Bil Fakültesi
680
Bilişim Bil Fak,İkt İd, Müh
140.675
MYO
MYO
MYO
MYO
MYO
MYO
-------------------MYO
39
Fen-Ed Fak
90
İkt.İd.Bil, İletişim
400
Bil.Tek ve Müh
---------------- ---------------150
İkt.İd Bil, Müh,
--------TOPLAM
1346
679
KAYNAK: 2012 Öğrenci Seçme ve Yerleştirme Sistemi(ÖSYS), Yükseköğretim Programları
ve Kontenjanları Kılavuzu, Ölçme Seçme ve Yerleştirme Merkezi Başkanlığı (ÖSYM, 2012).
198
Tablo.2. incelendiğinde, 2012-2013 öğretim yılı için merkezî yerleştirme
kapsamında Devlet Üniversitelerinin açık ve uzaktan eğitim önlisans
programlarına 52.265, lisans programları için 140.675 öğrenci kontenjanı
ayrıldığı görülmektedir. Vakıf Üniversitelerinin önlisans programlarına
1.346, lisans programlarına ise 679 kontenjan ayrıldığı görülmektedir. Açık
ve uzaktan eğitim programları için 2012-2013 öğretim yılında merkezî
yerleştirme kapsamında toplam 199.965 öğrenci kontenjanı ayrılmıştır. Açık
ve uzaktan eğitim programlarına ikinci üniversite kapsamında kayıt
yaptıracak lisans öğrencileri ile lisansüstü, sertifika ve lisans tamamlama
programlarında öğrenim gören öğrenci sayıları da dikkate alındığında,
Türkiye’de açık ve uzaktan eğitim uygulamalarının nicel anlamda büyük bir
gelişme gösterdiği ve sürekli gelişmekte olduğu belirtilebilir.
Tablo.2’de dikkat çeken en önemli noktalardan biri Anadolu Üniversitesi
Açıköğretim sistemindeki İktisat, İşletme ve Açıköğretim programlarına
kontenjan sınırlaması getirilmiş olmasıdır.
Bugüne kadar kontenjan sınırlaması olmayan ve tercih eden her öğrencinin
öğrenim görebildiği bu programlara kontenjan sınırlaması getirilmesi,
Türkiye’de açık ve uzaktan eğitim uygulamalarının yaygınlaşması ve açık ve
uzaktan eğitimde nicel gelişmeler yanında niteliğinde artık esas alınmaya
başladığı ile açıklanabilir. Tablo.2 incelendiğinde mühendislik alanında da
uzaktan eğitim programı açıldığı görülmektedir. Genellikle Felsefe, Türk
Dili, Sosyoloji, Coğrafya, Tarih ve İktisadî İdari Bilimler alanında
programların yoğunlaştığı görülmektedir. İşletme, İktisat vb. alanlarda daha
yoğun programlar açılmıştır. Bu alanlar daha az maliyet gerektiren alanlar
olması bakımından kurumlar tarafından tercih edilebilmektedir.
Tablo 3.
Türkiye’de Açık ve Uzaktan Eğitim Hizmeti Sunan
Vakıf Üniversiteleri ve Özellikleri
Üniversite
Statüsü
Atılım
Bahçeşehir
Başkent
Beykent
Uzaktan Eğitim Merkezi
Uzaktan Eğitim Merkezi
Uzaktan Eğitim Merkezi
Uzaktan Eğitim Merkezi
Beykoz
Lojistik MYO
Uzaktan Eğitim Merkezi
Program Türü
Yüksek Lisans, Önlisans
Yüksek Lisans , Ders
Aktif Değil
Yüksek Lisans, Lisans,
Önlisans
Önlisans
199
Faaliyet
Başlangıcı
2008
2008
2011
2008
2011
Bilgi
Bilkent
Fatih
Uzaktan Eğitim Sistemi
Uzaktan Eğitim Sistemi
Uzaktan Eğitim Merkezi
Işık
İstanbul Arel
Uzaktan Eğitim Merkezi
Uzaktan Eğitim Merkezi
İstanbul
Aydın
Maltepe
Uzaktan Eğitim Merkezi
Okan
Uzaktan Eğitim Merkezi
Plato MYO
Sabancı
Zirve
Uzaktan Eğitim Birimi
Uzaktan Eğitim Sistemi
Uzaktan Eğitim Merkezi
Uzaktan Eğitim Merkezi
Yüksek Lisans
Ders
Yüksek Lisans, Lisans,
Önlisans, Ders
Yüksek Lisans
Yüksek Lisans, Lisans,
Önlisans, Ders
Yüksek Lisans, Önlisans
ve Sertifika
Yüksek Lisans, Önlisans,
Sertifika
Yüksek Lisans, Sertifika,
Ders
Önlisans
Yüksek Lisans
Yüksek Lisans, Lisans
Sertifika, Kurs,
2001
1993
2011
2009
2011
2009
2006
2009
2011
2001
2011
Kaynak: Açık ve uzaktan eğitim hizmeti sunan üniversitelerin web sayfalarının incelenmesi sonucu
araştırmacılar tarafından oluşturuldu.
Tablo 3. incelendiğinde, Türkiye’de 2012-2013 eğitim-öğretim yılında 16
Vakıf Üniversitesinde Yüksek Lisans, Lisans, Önlisans, Sertifika ve ders
düzeyinde açık ve uzaktan eğitim uygulandığı görülmektedir. Vakıf
Üniversitelerindeki açık ve uzaktan eğitim uygulamalarının genellikle
“uzaktan eğitim merkezi” şeklinde örgütlendiği görülmektedir.
2010 yılında ÖSYS merkezî yerleştirme sonuçlarına göre açıköğretim
sistemine dahil olan öğrenci sayısı 255.927(ÖSYM, 2010), 2011 yılında ise
253.738’dir (ÖSYM, 2011). 2010-2011 öğretim yılında yeni kayıt yaptıran
öğrenciler ile birlikte 1.713.923 öğrenci açıköğretim sisteminde öğrenim
görmektedir (ÖSYM, 2012). Bu durum aynı zamanda ciddi bir talebin
olduğunun göstergesidir. ÖSYM (2012), verilerine göre, 2012 merkezî
yerleştirme ile uzaktan eğitim programları hariç olmak üzere sadece
açıköğretim fakültelerine (İstanbul Üniversitesi, Atatürk Üniversitesi ve
Anadolu Üniversitesi) 223.785 öğrenci yerleştirilmiştir. Bu öğrencilerin
90.178’i daha önceki yıllarda herhangi bir yükseköğretim programına
yerleşmemiş, 37.707 kişi ise son sınıf düzeyindeki öğrencilerden
oluşmaktadır.
SONUÇ VE TARTIŞMA
Araştırma sonucuna göre, yükseköğretim kurumlarının uzaktan eğitim
alanında açıköğretim fakültesi, açık ve uzaktan eğitim fakültesi, uzaktan
200
eğitim merkezi, uzaktan eğitim birimi, uzaktan eğitim meslek yüksekokulu,
Bilişim Enstitüsü şeklinde farklı yapılanma içinde oldukları görülmektedir.
Program türleri olarak yüksek lisans, lisans, lisans tamamlama, önlisans,
sertifika, kurs ve hizmet içi eğitim şeklinde eğitim verilmektedir.
Uzaktan eğitim uygulamalarının 2009 yılından sonra yaygınlaşması bu alana
yönelik YÖK’ün yasal düzenlemeler gerçekleştirmeye yönelmesi ile
açıklanabilir.
Açık ve uzaktan eğitimde, açıköğretim ve uzaktan öğretim materyal ücreti
dışında ücret alınmamasını, ayrıca öğrenci katkı paylarının toplamının yüzde
yirmisine kadar olan kısmının akademik danışmanlık hizmeti veren öğretim
kurumlarına aktarılmasını öngören yasal düzenleme (2012, 28396 sayılı
R.G), özellikle devlet üniversitelerinin açık ve uzaktan eğitim hizmetlerinin
sunumunda malî sorunların/ihtiyaçların nasıl karşılanabileceğini gündeme
getirmektedir.
Uzaktan eğitim alanındaki sorunlar çeşitli yazarlar (İşman, 2008; Özkul ve
Aydın, 2011; Can, 2012) tarafından ele alınmış ve öğretim tasarımı
olmaması, uzaktan eğitime uygun öğretim yöntemlerin kullanılmaması,
eğitimde ölçme ve değerlendirme sistemi eksiklikleri, uzaktan eğitim sunan
üniversitelerde sistemin genel değerlendirmesinin olmaması, uzaktan eğitim
yönetim biçiminin netlik kazanmaması, belli bir kalite ve standardlar
zincirinin oluşturulmaması, öğretim kalitesinin yetersizliği, üniversite
eğitimine erişimde sorunlar, araştırma ve geliştirme yetersizliği, öğrenci
tercihlerinin karşılanmasında yetersizlikler, açık ve uzaktan öğrenme hizmeti
sağlayanlara yeterli destek sağlanamaması gibi birçok sorun ortaya
konmuştur.
Türkiye’de uzaktan yükseköğretimde her geçen yıl artarak devam eden
niceliksel gelişme, uzaktan eğitim yönetimi (Açıköğretim Fakültesi
Yönetimi) başta olmak üzere, ulusal düzeyde kamu ve özel kuruluşlarında
desteği ile niteliksel gelişmeye doğru yönlendirilmelidir (Can, 2005, s.261).
Belli sistemler, kalite standartları ve uygun yöntemlerin geliştirilmesi için
çaba sarf edilmelidir.
Yukarıda sözü geçen sorunların üstesinden gelmek ve oluşan sayısal
gelişmeyi niteliksel olarak da desteklemek açısından uzaktan eğitim
201
hizmetlerinin yapılanması, sunumu, ders içeriklerinin
oluşturulması,
program türlerinin belirlenmesi, öğretim elemanlarının uzaktan eğitim
alanında yeterlilikleri konularında belirli standartların oluşturulmasının
gerekliliği ve alanın geliştirilmesine ihtiyaç bulunduğu açıktır.
Bu bağlamda, uzaktan eğitim merkezlerinin açılmasında yasal ve akademik
düzenlemeler ile standartların belirlenmesi, uzaktan eğitim programlarının
açılmasında arz/talep analizlerinin esas alınması, uzaktan eğitim alanında
yetişmiş öğretim elemanı, personel ihtiyacının karşılanması için özel eğitim
programları düzenlenmesi gibi gereklilikler bulunmaktadır.
Türkiye’de açık ve uzaktan eğitim uygulamalarında belirli akademik ve malî
standartların oluşturulması, kamusal desteğin ve ilginin sağlanması alanın
nitelik bakımından da gelişmesine önemli katkılar sağlayabilir. Ayrıca,
7.12.2012 tarihli YÖK Genel Kurul Toplantısı’nda kabul edilen
Yükseköğretim Kurumlarında Uzaktan Eğitime İlişkin Usul ve Esaslar’da
konuya ilişkin düzenlemeler gibi düzenlemelerin yapılmasını da artık
konuya daha fazla önem verildiğinin göstergelerinden biri saymak
mümkündür (Bu kısım güncel bilgi olarak eklenmiştir).
KAYNAKÇA
Açık Yükseköğretim Yönetmeliği.(1982). 6 Kasım 1982 tarih ve 17860
sayılı Resmî Gazete. http://www.yok.gov.tr/content/view/489/, Web
adresinden 31 Ekim 2010 tarihinde edinilmiştir.
Anadolu Üniversitesi.(2012). Açıköğretim Sistemi
http://www.anadolu.edu.tr/aos/aos_tanitim/aos.aspx, Web adresinden 03
Eylül 2012 tarihinde edinilmiştir.
Can, E. (2005). Uzaktan Öğretim Öğrencilerinin Uzaktan Eğitim Yönetimini
Değerlendirmeleri.Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Marmara
Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
Can, E.(2012).Açık ve Uzaktan Eğitimde Akreditasyon Yeterlilik Düzeyinin
İncelenmesi.Yayınlanmamış Doktora Tezi. Marmara Üniversitesi, Eğitim
Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
Enformatik Millî Komitesi Yönetmeliği. (2000). 01 Mart 2000 tarihli ve
202
23980 sayılı Resmî Gazete. http://rega.basbakanlik.gov.tr/eskiler, Web
adresinden 3 Ocak 2012 tarihinde edinilmiştir.
İşman, A.(2008). Dünya’da ve Türkiye’de Uzaktan Eğitimin Geleceği ve
Öneriler. Uluslararası Uzaktan Eğitim Konferansı, Maltepe Üniversitesi,
17-18 Ekim: İstanbul. http://basin.maltepe.edu.tr/node/20, Web adresinden
23 Nisan 2012 tarihinde edinilmiştir.
Kanun No:6111.(2011). Bazı Alacakların Yeniden Yapılandırılması İle
Sosyal Sigortalar Ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu Ve Diğer Bazı Kanun
Ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılması Hakkında
Kanun. (25 Şubat 2011 tarih ve 27857 mükerrer sayılı Resmî Gazete).
http://www.tbmm.gov.tr/kanunlar/k6111.html, Web adresinden 24 Mart
2012 tarihinde edinilmiştir.
Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi(ÖSYM). (2012). 2012 Öğrenci
Seçme ve Yerleştirme Sistemi (ÖSYS), Yükseköğretim Programları ve
Kontenjanları Kılavuzu,. http://www.osymgov.tr Web adresinden 25
Temmuz 2012 tarihinde edinilmiştir.
Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi(ÖSYM).(2012). 2012 ÖSYS
Yerleştirme Sonuçlarına İlişkin Sayısal bilgiler
http://www.osym.gov.tr/belge/113657/2012osysyerlestirmesonuclarininaciklanmasi17082012.html, web
adresinden 01 Eylül 2012 tarihinde edinilmiştir.
Öğrenci Seçme ve Yerleştirme Merkezi Başkanlığı (2010). 2010 ÖSYS
Merkezî Yerleştirme Sonuçları Basın Duyurusu.
http://www.osym.gov.tr/dosya/1-56296/h/osysyerlestirmebulten2010.pdf,
Web adresinden 5 Ocak 2011 tarihinde edinilmiştir.
Öğrenci Seçme ve Yerleştirme Merkezi Başkanlığı. (2010). 2010 ÖSYS
Yükseköğretim Programlarına Ek Yerleştirme Sonuçları Basın Duyurusu.
http://www.osym.gov.tr/dosya/1-56496/h/2010osysekyersaybil.pdf, Web
adresinden 5 Ocak 2011 tarihinde edinilmiştir.
Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi Başkanlığı. (2011). 2011 ÖSYS
Yerleştirme Sonuçlarına İlişkin Sayısal Veriler.
http://www.osym.gov.tr/dosya/1-58052/h/02-
203
2011osysyerlestirmesonuclarinailiskinsayisalbilgile-.pdf, Web adresinden 24
Ekim 2011 tarihinde edinilmiştir.
Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi Başkanlığı (ÖSYM). (2011). 2011
ÖSYS Ek Yerleştirme Sonuçlarına İlişkin Sayısal Veriler.
http://osym.gov.tr/dosya/1-58488/e/2011-osys-ek-yerlestirme-universiteleresayisal-bilgile-.pdf, Web adresinden 24 Ekim 2011 tarihinde edinilmiştir.
Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi Başkanlığı (ÖSYM). (2012). 20102011 Yılı Yükseköğretim İstatistikleri.http://www.osym.gov.tr/belge/112654/2010-2011-ogretim-yili-yuksekogretim-istatistikleri.html, Web
adresinden 02 Mayıs 2012 tarihinde edinilmiştir.
Uzaktan Yükseköğretim Kapsamında Açılacak Derslere/Programlara İlişkin
Genel İlkeler. (2012). http://lms.firat.edu.tr/Dosyalar/5.pdf, Web adresinden
02 Nisan 2012 tarihinde edinilmiştir.
Özkul, A.E. ve Aydın, C.H.(2011). Open and Distance Learning In Turkey:
Current Status, Future Dırections. Internatıonal Educatıonal Technology
Conference (IETC, 2011). May 25-27 İstanbul: Turkey.
Üniversitelerarası İletişim ve Bilgi Teknolojilerine Dayalı Uzaktan
Yükseköğretim Yönetmeliği.(1999). 14 Aralık 1999 tarih ve 23906 sayılı
Resmî Gazete. http://www.yok.gov.tr/content/view/480/, Web adresinden
31 Ekim 2010 tarihinde edinilmiştir.
T.C. Resmî Gazete, 28396 sayılı. (2012), 2012-2013 Eğitim-Öğretim Yılında
Yükseköğretim Kurumlarında Cari Hizmet Maliyetlerine Öğrenci Katkısı
Olarak Alınacak Katkı Payları ve Öğrenim Ücretlerinin Tespitine Dair
Karar. http://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2012/08/20120829.htm, Web
adresinden 03 Eylül 2012 tarihinde edinilmiştir.
Yamamoto, G.T., Ozan, Ö. & Demiray, U.(2010). Mobil Öğrenme
Teknolojileri ve Eğitim Uygulamaları.Türkiye’de E-öğrenme Gelişmeler ve
Uygulamalar. Gonca Telli Yamamoto, Uğur Demiray ve Mehmet Kesim
(Editörler).Cem Web Ofset: Ankara.
204
YAZARLARA İLİŞKİN
Prof. Dr. Gonca TELLİ YAMAMOTO, Okan Üniversitesi, İstanbul.
Gonca Telli YAMAMOTO Anadolu Üniversitesi’nde
Doktora çalışmalarını Yükseköğretimde Pazarlama üzerine
gerçekleştirdi.
Doktora
sonrasında
Yeditepe
Üniversitesi’nde Öğretim görevlisi olarak MBA programı
kapsamında çeşitli dersler verdi. Maltepe Üniversitesi'nde
görev yaptı. Halen Okan Üniversitesi, Uygulamalı Bilimler
Yüksekokulu Bilişim Sistemleri ve Teknolojileri
Bölümünde öğretim üyesi ve Uzaktan Eğitim Merkezi
Müdürü olarak görev yapmaktadır. Aynı zamanda Okan Üniversitesi Sosyal
Bilimler Enstitüsü kurucu Müdürlüğü İşletme kurucu bölüm başkanlığı gibi
görevlerde bulunan Yamamoto ağırlıklı olarak pazarlama ve bilgi
teknolojileri konuları üzerinde çalışmalar yapmaktadır. Yamamoto Okan
Üniversitesinde, işletme, iletişim ve pazarlama ile konularda derslere
girmektedir. Yamamoto’nun pazarlama ve e-öğrenme alanında ulusal ve
uluslararası pek çok kitabı ve makalesi bulunmaktadır. Son yıllarda özellikle
mobil pazarlama ve e-öğrenme üzerinde araştırmalarını yoğunlaştıran
Yamamoto’nun yazmış olduğu “Mobilized Marketing and The Consumer
Technological Developments and Challenges” başlıklı kitabı ABD’de
İşletme Referans Kitapları arasında yer almaktadır.
Gonca Telli YAMAMOTO
Okan Üniversitesi. Uzaktan Eğitim Merkezi
Hasanpaşa Kampüsü Kadıköy /İstanbul,
İş: 90 216 325 4818/125
GSM: 90 542 241 2238
E-posta: gonca.telli@okan.edu.tr
Blog: http://goncatelli.blogspot.com
Dr. Ertuğ CAN, MEB, İstanbul.
Ertuğ Can, 1997 yılında Anadolu Üniversitesi İşletme
Fakültesi “İşletme”, 1999 yılında ise Yıldız Teknik
Üniversitesi
Fen-Edebiyat
Fakültesi
“Eğitim
Programları ve Öğretim” Lisans programlarından
mezun olmuştur. Yüksek Lisans eğitimini 2005 yılında
“Uzaktan Öğretim Öğrencilerinin Uzaktan Eğitim
Yönetimini Değerlendirmeleri” başlıklı tezi ile
Marmara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsüne
bağlı “Eğitim Yönetimi ve Denetimi” programında
205
tamamlamıştır. Doktora çalışmalarını Marmara Üniversitesi Eğitim Bilimleri
Enstitüsü “Eğitim Yönetimi ve Denetimi” programında “Açık ve Uzaktan
Eğitimde Akreditasyon Yeterlilik Düzeyinin İncelenmesi” başlıklı tezi ile
2012 yılında tamamlamıştır.1999 yılında İstanbul’da Millî Eğitim
Bakanlığı’na bağlı resmî okullarda sınıf öğretmeni olarak başlamış olduğu
görevini 2004 yılından itibaren rehber öğretmen olarak sürdürmektedir. Millî
Eğitim Bakanlığı bünyesinde değişik proje, seminer, hizmetiçi eğitim
faaliyetleri ve ders kitabı yazım komisyonu çalışmalarında yer almıştır. 2010
yılından itibaren Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesine bağlı
değişik Lisans programlarında “Eğitim Bilimine Giriş”, “Ölçme ve
Değerlendirme”, “Öğretim İlke ve Yöntemleri” dersleri vermektedir.
İstanbul Aydın Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü-M.E.B İşbirliğinde
açılan “Yöneticiler İçin İşletme” Yüksek Lisans Programında 2012-2013
Güz
Yarıyılında “Eğitim Denetimi” , “Eğitim Yönetimi ve Okul
Geliştirme” ve “İnsan Kaynakları Yönetimi” derslerini vermektedir. Yazarın
eğitim bilimleri ile açık ve uzaktan eğitim alanında yayınlanmış değişik
makale ve bildirileri bulunmaktadır.
Dr.Ertuğ CAN
M.E.B. Kadir Has İlkokulu
Eski Bağdat Cad. Şale Sok. No:2. 34840 Maltepe/İstanbul
İş Tel: 90 0216 489 53 43 Fax:90 0216 489 53 44
GSM: 0 532 691 23 76
E-Posta: ertuğcan@gmail.com
206
BÖLÜM 13
TÜRKİYE’DE
UZAKTAN EĞİTİM YÖNTEMİYLE
YÜRÜTÜLEN
BİLGİSAYAR MÜHENDİSLİĞİ
EĞİTİMİ UYGULAMALARI
Öğr. Gör. Dr. Tülay GÖRÜ DOĞAN
Çukurova Üniversitesi,
Adana Meslek Yüksekokulu,
Uzaktan Eğitim Birimi, Adana
tulaygoru@hotmail.com
Doç. Dr. Gülsün EBY
Anadolu Üniversitesi,
Açıköğretim Fakültesi, Eskişehir
gkurubac@anadolu.edu.tr
ÖZET
Günlük yaşamda sıklıkla kullanılan teknoloji kavramı, tarihöncesi çağlardan
küresel çağ olarak adlandırılan yirmi birinci yüzyıla kadar olan süreçte; ilkel
aletler, tekerlek, metal araçlar, buharlı makineler ve küresel fiber optik ağlar
gibi farklı biçimlerde karşımıza çıkmaktadır. Temel teknolojilerdeki bu
gelişim ve değişim sosyal, politik, ekonomik, toplumsal ve eğitimsel
alanlardaki değişim ve dönüşümleri de beraberinde getirmekte ve dünya
görüşümüzü şekillendirmektedir. Yirmi birinci yüzyılda geçerli dünya
görüşü ise eleştirel düşünebilen, disiplinlerarası çalışabilen, mesleki anlamda
bilgi, beceri ve yeterliliklerini sürekli olarak güncelleyip geliştirebilen, diğer
bir deyişle öğrenmesini hayat boyu sürdürebilen bireyleri gerektirmektedir.
Yirmi birinci yüzyıl bireylerinden beklenen bilgi, beceri ve yeterliliklerin
kazandırılmasında uzaktan eğitimin rolü kuşkusuz büyüktür. Uzaktan eğitim
uygulamaları, güncel teknolojilerle ve değişen öğrenme anlayışlarıyla
birlikte öğrenme sürecini tasarlayarak, öğrenenlere çağın gerektirdiği
yetkinlikleri kazandırmada katkı sağlayabilmektedir.
207
Söz konusu teknolojileri üreten ve geliştiren kişiler olarak mühendislerin
eğitiminde de uzaktan eğitim uygulamalarının etkili ve verimli bir yöntem
olduğu söylenebilir.
Bu çalışmada, Türkiye’de uzaktan eğitim yöntemiyle yürütülen mühendislik
eğitimi uygulamaları amacı, kapsamı ve yöntemi bakımından ele alınarak
ayrıntılı bir biçimde incelenecektir. Bu anlamda çalışmanın, ileride
yürütülmesi amaçlanan uzaktan mühendislik eğitimi uygulamaları için bir
örnek oluşturacağı düşünülmektedir.
GİRİŞ
Yirmi birinci yüzyıl, bilgi ve iletişim teknolojilerindeki gelişmelere bağlı
olarak uzaktan eğitim uygulamalarında da gelişmeler ve değişimlerin
yaşandığı bir süreç olarak ifade edilebilmektedir. Uzaktan Eğitim,
öğrenenlerin birbirlerinden ve öğrenme kaynaklarından zaman ve/veya
mekan bağlamında uzakta olduğu, birbirleriyle ve öğrenme kaynaklarıyla
etkileşimlerinin uzaktan iletişim sistemlerine dayalı olarak gerçekleştirildiği
bir öğrenme süreci olarak tanımlanabilir (Aydın, 2011: 12). Sloan
Consortium verilerine göre, uzaktan eğitime ilişkin sayının giderek arttığına
ilişkin göstergeler şu şekilde ifade edilmektedir (Allen ve Seaman, 2010:2):
2009 yılında 5,6 milyonun üzerinde öğrenen en azından bir
dersi çevrimiçi olarak almıştır ve bu sayıdaki artış bir önceki
yıldan yaklaşık bir milyon fazladır.
Çevrimiçi kayıtlarda %21 olan büyüme oranı, toplam
yükseköğretim öğrenen sayısındaki %2’lik büyüme oranından
daha fazladır.
Yükseköğretim öğrenenlerinin yaklaşık %30’u en az bir dersi
çevrimiçi olarak almaktadır.
Yukarıdaki göstergeler dikkate alındığında, uzaktan eğitim uygulamalarının,
sosyal bilimlerden fen bilimlerine kadar birçok farklı disiplini içermesi
beklenebilir. Bilgisayar mühendisliği eğitimi, teknoloji alt yapısı bağlamında
ele alındığında uzaktan eğitim uygulamalarının yürütülebilmesinde en uygun
alanlar arasında gösterilebilir (Görü Doğan, 2012: 198). Türkiye’de,
Sakarya Üniversitesi, Ahmet Yesevi Üniversitesi ve Karabük Üniversitesi
Bilgisayar Mühendisliği Lisans Eğitimini Uzaktan Eğitim aracılığıyla
gerçekleştirmektedirler. Bu bölümde, Türkiye’de uzaktan eğitim aracılığıyla
208
bilgisayar mühendisliği eğitimini gerçekleştiren üniversitelere yer verilecek
ve bu üniversitelerdeki yapı, işleyiş ve yöntem ayrıntılı olarak açıklanacaktır.
Sakarya Üniversitesi
Uzaktan Eğitim uygulamalarına 1994 yılında başlayan Sakarya Üniversitesi;
Yüksek Lisans, Karma Eğitim Lisans, Önlisans ve Sertifika Programlarını
uzaktan eğitim yöntemiyle yürütmektedir (Sakarya Üniversitesi, 2011 1).
Yüksek Lisans Programları, Sosyal Bilimler Enstitüsü bünyesinde İşletme,
Kamu Yönetimi, Mahalli İdareler ve Şehircilik, Maliye ve Türkiye
Cumhuriyeti Tarihi; Fen Bilimleri Enstitüsü bünyesinde Bilişim
Teknolojileri, Mühendislik Yönetimi ve Yönetim Bilişim Sistemleri; Eğitim
Bilimleri Enstitüsü bünyesinde ise Uzaktan Eğitim Yüksek Lisans programı
olmak üzere toplam dokuz (9) programı içermektedir. Eğitim süresi üç (3)
yarıyılı kapsayan bu tezsiz yüksek lisans programları Internet üzerinden
yürütülmektedir.
Adapazarı Meslek Yüksekokulu bünyesinde yürütülen Önlisans Programları
Internet üzerinden yürütülen; Bilgi Yönetimi, Bilgisayar Programcılığı,
İşletme, Elektronik Teknolojileri ve Mekatronik olmak üzere toplam beş (5)
farklı bölümden oluşmaktadır. 2010 yılından itibaren başlayan Sertifika
Programları ise Uzaktan Eğitim Sertifika Programları ve Milli Eğitim
Bakanlığı ve Sakarya Üniversitesi tarafından hazırlanan Sertifika
Programları olmak üzere iki tür sertifika programı bulunmaktadır. Uzaktan
Eğitim Sertifika Programları; Bilgisayar Programcılığı, Dış Ticaret
Uzmanlığı ve E-Ticaret Uzaktan Eğitim Sertifika Programı olmak üzere üç
(3) programdan oluşmaktadır. Milli Eğitim Bakanlığı ve Sakarya
Üniversitesi tarafından hazırlanan Sertifika Programları ise Bilgisayar
Programcılığı ve Bilgi Yönetimi olmak üzere iki programı içermektedir.
2008 yılında uygulamaya geçirilen Karma Yönetim Lisans Programları ise
Sakarya Üniversitesi (2011 2) tarafından şu şekilde tanımlanmaktadır:
Karma öğretime giriş, aynen örgün eğitime giriş gibidir;
bunun için üniversite sınavına (ÖSS) girilmeli ve tercihler
Sakarya Üniversitesi Uzaktan Eğitim Merkezi (2011). Programlar.
http://www.uzem.sakarya.edu.tr/index.php/programlar.html (Erişim tarihi: 25
Ağustos, 2011).
2
Sakarya Üniversitesi Uzaktan Eğitim Merkezi (2011). Karma eğitim lisans
programı. http://www.uzem.sakarya.edu.tr/index.php/programlar/lisans.html
(Erişim tarihi: 25 Ağustos, 2011).
1
209
arasında Sakarya Üniversitesine ait bölümden ilgi duyulan
Karma Öğretim Programı olmalıdır.
Karma Öğretim dersleri ile I. ve II. öğretim dersleri
arasında bir fark bulunmamaktadır, her üç öğretim de aynı
dersleri görmektedir.
Karma Öğretim %30 örgün, %70 uzaktan olmak üzere
yürütülmektedir.
I ve II. öğretim ile Karma Öğretim arasındaki en önemli fark, derslerin
işleniş şekli ve derslere devam şeklinde ortaya çıkmaktadır. I. ve II. öğretim
derslerinin tamamı ınıf ortamında yapılırken, Karma Öğretim derslerinin
sadece %30'a karşılık gelen kısmı Cuma ve Cumartesi günleri sınıf
ortamında yapılmaktadır.
Buradan anlaşılacağı gibi Karma Öğretim, derslerin bir bölümünün yüzyüze
bir bölümünün de uzaktan yürütülmesi olarak ifade edilmektedir.
Karma Öğretim ile Geleneksel Eğitim (I. ve II. Öğretim) arasındaki fark da
derslerin tamamının ya da bir kısmının yüzyüze verilip verilmemesi olarak
belirtilmektedir.
Karma Öğretimi Geleneksel Eğitimden farklı kılan süreçteki öğrenen tanımı
ve sorumluluğuna veya öğrenme ortamına, yaklaşımlarına ve teknolojilerine
ilişkin herhangi bir vurgu ve/veya açıklama yapılmamaktadır.
Karma Öğretim Lisans Programları, Mühendislik Fakültesi bünyesi altında
Endüstri Mühendisliği ve Bilgisayar Mühendisliği; İktisadi ve İdari Bilimler
Fakültesi bünyesi altında Kamu Yönetimi, Maliye ve İnsan Kaynakları
Yönetimi; Eğitim Fakültesi bünyesinde Bilgisayar ve Öğretim Teknolojileri
bölümü olmak üzere toplam altı (6) programdan oluşmaktadır.
Ayrıca, İlahiyat Fakültesi bünyesinde sürdürülen İlahiyat Tamamlama
Programı İlahiyat Önlisans Mezunu öğrenenlerin iki senelik eğitimleri
sonrası lisans diploması alabilmelerine olanak sağlayan bir program olarak
internet destekli öğrenme yöntemiyle sürdürülmektedir.
Karma Öğretim Lisans Programları altında yürütülen Bilgisayar
Mühendisliği Eğitimine ilişkin ders programı Tablo 1’de yer almaktadır:
210
Tablo 1.
Sakarya Üniversitesi,
Bilgisayar Mühendisliği Karma Öğretim Ders Programı
Gün
1.SINIF
2.SINIF
3.SINIF
Bilgisayar
Organizasyonu
Yazılım Mühendisliği
Fizik II
Fizik II
Olasılık ve İstatistik
Bilgisayar Ağları
Ayrık İşlemsel
Yapılar
CUMA
Web Teknolojileri
Elektronik Devreler
ve Laboratuvar
Elektronik Devreler
ve Laboratuvar
Sosyal Seçmeli Dersler
Sosyal Seçmeli Dersler
Sistem programlama
Fizik II-Laboratuvar
Fizik II-Laboratuvar
Algoritma ve
Program II
Matematik II
Matematik II
Mikroişlemcili
Sistemler ve
Laboratuvar
Mikroişlemcili
Sistemler ve
Laboratuvar
CUMARTESİ
Algoritma ve Program
II
Programlama Dilleri
Nesneye Dayalı
Analiz ve Tasarım
Web Programlama
Kaynak: Sakarya Üniversitesi, Bilgisayar Mühendisliği Karma Öğretim Ders Programı,
3
2011 .
Sakarya Üniversitesi (2011). Karma eğitim ders programı.
http://www.csport.sakarya.edu.tr/Pages/ders_programi.aspx (Erişim tarihi: 25
Ağustos, 2011).
3
211
2010 yılında elli kişilik bir öğrenci grubuyla ilk kez öğretime başlayan
Karma Öğretim Bilgisayar Mühendisliği Lisans Programı öğrenenlerinin,
Tablo 1’de belirtilen dersleri örgün yöntemle almaları gerekmektedir. Diğer
Karma Öğretim Lisans Programlarında olduğu gibi, Bilgisayar Mühendisliği
Bölümünde de dersler yüzde otuzu (%30) yüzyüze, yüzde yetmişi (%70) de
uzaktan olmak üzere karma bir eğitim modeli ile yürütülmektedir.
Karabük Üniversitesi
Karabük Üniversitesi’nde yürütülen Uzaktan Eğitim programları Önlisans,
Lisans, Yüksek Lisans ve Sertifika Programlarını içermektedir (Karabük
Üniversitesi, 2011 4). Önlisans Programları; Bilgisayar Programcılığı,
Elektronik Teknolojisi, İşletme Yönetimi, Muhasebe ve Vergi Uygulamaları,
İş Sağlığı ve Güvenliği Programlarından oluşmaktadır. Lisans Programları,
Bilgisayar Mühendisliği, Endüstri Mühendisliği, Tarih, İngiliz Dili ve
Edebiyatı, Coğrafya, Sosyoloji, Türk Dili ve Edebiyatı, Matematik ve
İşletme Programlarını içermektedir. Yüksek Lisans Programları, Tezli ve
Tezsiz Bilgisayar Mühendisliği Programını; Sertifika Programları ise İşyeri
Hekimliği ve İş Güvenliği Uzmanlığı Eğitimleri Programlarını
kapsamaktadır.
Uzaktan eğitim ile yürütülen bilgisayar mühendisliği lisans programında
temel programlama dillerinin yanı sıra, sunucu taraflı programlama dilleri,
algoritma, ofis programları, grafik ve animasyon tasarım programları, veri
tabanı yönetim sistemleri, bilgisayar ağları, yazılım mühendisliği, donanım
tasarımı, yapay zekâ, temel elektronik, işletim sistemleri gibi dersler
verilmektedir. Bunların yanında, proje yönetimi ve bilim felsefesi gibi sosyal
seçmeli derslerle birlikte; mühendislik ekonomisi, mühendislik etiği ve temel
bilimlere ilişkin dersler yer almaktadır. ers içerikleri, öğretim elemanları
tarafından Microsoft Word belgesi olarak içerik geliştirme ekibine teslim
edilmekte ve onların yönlendirmeleri doğrultusunda içerik HTML formatına
dönüştürülerek
hazırlanan
senaryo
doğrultusunda
animasyonlar
hazırlanmaktadır. Hazırlanan dokümanlara öğrenenler web ortamından
ulaşabilmekte ve dersleri yine bu ortamdan takip edebilmektedirler. Benzer
şekilde, ders sunumları eşzamanlı (senkron), eşzamansız (asenkron) ve
etkileşimsiz olarak da gerçekleştirilebilmektedir. Eşzamanlı ders sunumları,
öğretim elemanları ile öğrenenlerin eşzamanlı olarak (canlı bağlantı yoluyla)
Karabük Üniversitesi Uzaktan Eğitim Araştırma ve Uygulama Merkezi (2011).
Programlar. http://kbuzem.karabuk.edu.tr/?id=5&lang=1 (Erişim tarihi: 25
Ağustos, 2011).
4
212
ders etkileşimi içinde oldukları uygulamalar bütününü içermektedir. Bunun
da en yaygın uygulaması video konferans yöntemidir. Bununla birlikte
eşzamansız sunum web üzerinden sunulan tüm ders materyallerini
içermektedir. Etkileşimsiz sunum ise tek yönlü olarak sunulan ders
içeriklerini kapsamaktadır. CD-ROM, DVD-ROM, basılı materyaller buna
örnek olarak gösterilebilmektedir.
Son olarak, bilgisayar mühendisliği öğrenenlerinin, öğrenme sürecinde
kazandıkları bilgi ve becerileri gerçek yaşamda uygulama, gözlemleme ve
deneyime dönüştürmeleri amacıyla beşinci ve yedinci yarıyılda toplamda
otuz işgünü (altı hafta) staj yapmaları gerekmektedir (Karabük Üniversitesi,
2011 5). Öğrenenler, bilgisayar donanımı, yazılım, haberleşme ve bilgisayar
ağları, veri tabanı sistemleri, internet programcılığı, grafik ve animasyon gibi
alanlarda hizmet veren işyerlerinde stajlarını yapabilmektedirler.
Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi
Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi’nin biri Çimkent’te,
diğeri ise Türkistan yerleşiminde olan Uzaktan Eğitim Fakültelerindeki
uygulamalar, 1996 yılında Rektörlüğün bulunduğu Türkistan şehri ile
Mütevelli Heyet Başkanlığının bulunduğu Ankara şehri arasında eş zamanlı
(senkron) ve etkileşimli (interaktif) eğitim yapılan bir video-konferans
sisteminin kurulmasıyla başlamıştır (Ahmet Yesevi Üniversitesi, 2011). Bu
fakülteler, bir koordinasyon fakülteleri konumunda olup, esas öğretim, örgün
eğitim veren fakültelerin ilgili bölümlerinin öğretim üyeleri tarafından aynı
müfredat programı uygulanarak gerçekleştirilmektedir. Çimkent Uzaktan
Eğitim Fakültesi'nin eğitim dili Kazakça-Rusça ve Türkistan Uzaktan Eğitim
Fakültesinin eğitim dili Kazak Türkçesi-Türkiye Türkçesidir. 1999 yılında
Ahmet Yesevi Üniversitesi ile Gazi Üniversitesi Rektörlükleri arasında
imzalanan Lisansüstü Eğitim Protokol ile Ahmet Yesevi Üniversitesi, videokonferans sistemi ile İşletme Yüksek Lisans ve Turizm İşletmeciliği Yüksek
Lisans eğitimlerini yürütmüştür. 2001 yılında ise Uzaktan Eğitim
Fakültesinde Türk Dünyasına yönelik bilgisayar iletişim ağı (internet)
ortamında etkileşimli (interaktif) olarak uzaktan eğitim faaliyetleri
başlamıştır. Bu doğrultuda yeniden teşkilatlandırılan Türkistan Uzaktan
Eğitim Fakültesi 2002-2003 Eğitim-Öğretim yılından itibaren Internet
Karabük Üniversitesi Uzaktan Eğitim Araştırma ve Uygulama Merkezi (2011).
Bilgisayar Mühendisliği Lisans Programı. (Erişim tarihi: 25 Ağustos,
2011).http://kbuzem.karabuk.edu.tr/?id=5&no=648
5
213
ortamında uzaktan eğitim programlarını başlatarak yükseköğretimde zaman
ve mekân engelleri olmaksızın, işine veya özel hayatına ait nedenlerle
eğitimine devam etme olanağı bulamayan veya Türkiye Türkçesi ile öğrenim
görme olanağından yoksun olan öğrenenler için yeni bir fırsat yaratmıştır.
Türkiye Türkçesi ile Eğitim Programları (TÜRTEP) öğrenenlerine, klasik
eğitimdeki sınırlı öğrenci sayısı ile kısıtlı mekân ve zaman boyutunu aşan,
herkese eğitim olanağı sunan, daha etkili ve verimli bir sistem olması
nedeniyle web tabanlı Internet ortamında kaliteli bir eğitim vermeyi amaç
edinmiştir. Bu sistem sayesinde eğitim, günün yirmi dört saati canlı
tutulmakta ve öğrenciye her an bilgi alma olanağı yaratılmakta, etkili ve
dinamik olarak öğrenenlerle danışman öğretim üyesinin sürekli iletişim
içinde bulunması sağlanmaktadır (Ahmet Yesevi Üniversitesi, 2011 6).
TÜRTEP’in öğretim dili Türkiye Türkçesidir ve dünyanın neresinde, hangi
ülkenin vatandaşı olursa olsun, internet erişimine sahip, dersleri ve
tartışmaları takip edebilecek düzeyde Türkiye Türkçesi bilen herkes, bu
programlardan yararlanabilmektedir.
TÜRTEP’te öğrenenlerin, yarıyıl içinde gösterdiği ilgi ve edindiği bilgi, ara
sınav, ödev ve tartışmalara katılımları sürekli olarak İnternet ortamında
denetlenmekte ve değerlendirilmektedir. Her iki yarıyılın genel sınavları,
üniversite tarafından önceden belirlenen ve ilan edilen yer ve merkezlerde
yüz yüze yapılmaktadır. Genel sınavda başarılı olamamış veya sınava
katılamamış öğrencilere önceden belirlenen zaman, yer ve merkezlerde
gözetim altında bir bütünleme sınavı hakkı tanınmaktadır. Bir dersin başarı
notuna genel veya bütünleme sınavının katkısı yüzde yetmiş (% 70)
oranındadır. Öğrenenlerin genel ve bütünleme sınavları için önceden
belirlenen yer ve merkezlerde bulunmaları kendi sorumlulukları arasında
bulunmaktadır.
TÜRTEP’te, ön lisans, lisans ve yüksek lisans olmak üzere üç tür akademik
program bulunmaktadır. Yüksek Lisans Programları, Bilgisayar
Mühendisliği, Yönetim Bilişim Sistemleri, İşletme, Eğitim Yönetimi ve
Denetimi, Sağlık Kurumları İşletmeciliği, Yerel Yönetimler, Yönetim ve
Organizasyon programlarını içermektedir. Lisans Programları ise Bilgisayar
6
Ahmet Yesevi Üniversitesi (2011). Türtep, eğitim öğretim, akademik programlar,
bilgisayar mühendisliği lisans programı. http://www.yesevi.net/ (Erişim tarihi: 26
Ağustos, 2011).
214
Mühendisliği, Endüstri Mühendisliği, Yönetim Bilişim Sistemleri, Bilgisayar
ve Öğretim Teknolojileri Öğretmenliği programlarından oluşmaktadır. Ek
olarak, Bilgisayar Programcılığı Ön Lisans programı da bulunmaktadır.
Bilgisayar Mühendisliği Lisans Programının amacı bilgisayar donanım
teknolojisi, yazılım ve yazılım geliştirme teknikleri, veri tabanları ve bilişim
sistemlerinin yönetimi gibi konularda eğitim sunmak ve bu alandaki yetişmiş
insan sayısını artırmaktır. Bu programın öğrenim süresi sekiz (8) dönemi
içermektedir. Bilgisayar mühendisliği lisans programına başvuru yapabilmek
için ÖSYM tarafından yapılan 2011 Lisans Yerleştirme Sınavından MF-4
puan türüne göre yerleştirilmiş olmak gerekmektedir. Ayrıca Meslek
Yüksekokulları ile Açık Öğretim Ön Lisans Programları Mezunları Dikey
Geçiş Sınavı (DGS) ile girme hakkında da sahiptir. Programı
tamamlayabilmek için tüm zorunlu dersleri başarmak ve toplamda yüz otuz
altı (136) krediyi tamamlamak gerekmektedir. Bilgisayar Mühendisliği
Lisans Programında alınması gereken zorunlu ve seçmeli derslere Tablo 2’de
yer verilmiştir.
Tablo 2.
Ahmet Yesevi Üniversitesi, Bilgisayar Mühendisliği Lisans Programı
Dersleri
I. Dönem
Ders Adı
V. Dönem
Ders Adı
Kredi
Kredi
Matematik I
3
Sayısal Yöntemler
3
Genel Fizik I
3
Programlama Dilleri
3
Bilgisayar Programlama I
3
Veritabanı Yönetim Sistemleri
3
Genel Kimya
3
İşletim Sistemleri
3
Atatürk İlkeleri ve İnkılap
Tarihi - I
Genel Ekonomi
2
İngilizce I
2
3
Kazakistan Tarihi
2
II. Dönem
VI. Dönem
Matematik II
3
3
3
Biçimsel Diller ve Özdevinirler
Kuramı
Mühendislik Ekonomisi
Genel Fizik II
Bilgisayar Programlama II
3
İngilizce II
2
Kesikli Matematiksel Yapılar
3
Felsefe
2
215
3
Atatürk İlkeleri ve İnkılap
Tarihi - II
Araştırma Yöntemleri
2
Yöneylem Araştırması
3
3
III. Dönem
VII. Dönem
Sayısal Mantık Tasarımı
3
Mikroişlemci Sistemleri
3
Olasılık ve İstatistik
3
Bilgisayar Ağları
3
Yazılım Mühendisliğine Giriş
3
Uygulama I
3
Veri Yapıları ve Algoritmalar
3
Türk Dili ve Lehçeleri I
2
Elektronik I
3
Sistem Analizi ve Tasarımı
3
Kazak Dili
2
Bireyler Arası İletişim
3
Proje Yönetimi
3
Stratejik Yönetim
3
IV. Dönem
VIII. Dönem
Bilgisayar Organizasyonu
3
3
3
Nesneye Yönelik Sistem
Çözümleme ve Tasarım
Bilişim Hukuku
Doğrusal Cebir ve Diferansiyel
Denklemler
Elektronik II
3
Uygulama II
3
İnsan Bilgisayar Etkileşimi
3
Web Programlama
3
Yesevilik Bilgisi
2
Türk Dili ve Lehçeleri II
2
Bilim Tarihi
2
Bilgi Sistemleri Alım
Yöntemleri
İşletmelerde Yapay Zekâ
Uygulamalarına Giriş
İşletme Yönetiminde Benzetim
3
TOPLAM
3
3
3
142
Kaynak: Ahmet Yesevi Üniversitesi, TÜRTEP, Bilgisayar Mühendisliği Ders Programı,
2011 7.
Tablo 2’de bulunan zorunlu ve seçmeli derslerden toplam yüz otuz altı (136)
krediyi tamamlayan öğrenenler Ahmet Yesevi Üniversitesi Bilgisayar
Mühendisliği Lisans Diplomasını almaya hak kazanmaktadırlar.
7
Ahmet Yesevi Üniversitesi (2011). http://www.yesevi.net/ (Erişim tarihi: 26
Ağustos, 2011).
216
BULGULAR ve YORUM
Türkiye’de Uzaktan Eğitim Yöntemiyle Bilgisayar Mühendisliği Eğitimini
yürüten Sakarya Üniversitesi, Karabük Üniversitesi ve Ahmet Yesevi
Üniversitesi’ne ilişkin yapı, işleyiş ve yöntem bir önceki ana başlık altında
ayrıntılı olarak açıklanmıştır. Bu başlık altında ise söz konusu
üniversitelerde yürütülen Uzaktan Bilgisayar Mühendisliği Eğitiminin ortak
işleyiş, yöntem, yapı ve unsurları genel bir bakış açısıyla ortaya
konulmaktadır. Bu bağlamda, Türkiye’de Uzaktan Bilgisayar Mühendisliği
Eğitimini yürüten üniversiteler; amaç, kapsam, yöntem, teknoloji, pedagoji,
değerlendirme ve denklik unsurları açısından Tablo 3’te yer almaktadır.
Tablo 3.
Türkiye’de Uzaktan Bilgisayar Mühendisliği Lisans Eğitimini Yürüten
Üniversiteler
Sakarya Üniversitesi
Karabük Üniversitesi
Ahmet Yesevi
Üniversitesi
Amaç
Programın amaçları
açık bir biçimde
belirtilmektedir.
Programın amaçları
açık bir biçimde
belirtilmektedir.
Programın amaçları
açık bir biçimde
belirtilmektedir.
Kapsam
Lisans öğrenenlerini
kapsamaktadır.
Lisans öğrenenlerini
kapsamaktadır.
Lisans öğrenenlerini
kapsamaktadır.
Yöntem
Karma Öğretim (%30
yüz yüze, %70 uzaktan
eğitim) yöntemi
%30 yüz yüze, %70
uzaktan eğitim yöntemi
Tamamı uzaktan (final
sınavları hariç)
İnternet destekli
Video konferans, web
tabanlı dersler, CDROM, DVD-ROM ve
basılı materyaller
İnternet destekli
Pedagoji
Ayrıntılı bilgi yer
almamaktadır.
Ayrıntılı bilgi yer
almamaktadır.
Ayrıntılı bilgi yer
almamaktadır.
Değerlendirme
Ayrıntılı bilgi yer
almamaktadır.
Ayrıntılı bilgi yer
almamaktadır.
Ara sınav, final ödev ve
tartışmalara katılım.
Yükseköğretim Kurulu
tarafından denkliği
sağlanmaktadır.
Yükseköğretim Kurulu
tarafından denkliği
sağlanmaktadır.
Yükseköğretim Kurulu
tarafından denkliği
sağlanmaktadır.
Teknoloji
Denklik
Tablo 3’te görüldüğü gibi, Sakarya, Karabük ve Ahmet Yesevi
Üniversitelerinde yürütülen Uzaktan Bilgisayar Mühendisliği Lisans Eğitimi
programlarının amaç ve kapsamları ilgili üniversitelerin internet sayfalarında
ayrıntılı olarak belirtilmektedir.
217
Bununla birlikte; yöntem açısından, Ahmet Yesevi Üniversitesinde tamamen
çevrimiçi olarak yürütülen Bilgisayar Mühendisliği Lisans Eğitimi, Sakarya
ve Karabük Üniversitelerinde %30 yüz yüze, %70 uzaktan eğitim
yöntemiyle yürütülmektedir.
Derslerin yürütülmesinde kullanılan teknolojiler; Sakarya ve Ahmet Yesevi
Üniversitelerinde Internet desteğini içermekte iken; Karabük Üniversitesinde
Video konferans, web tabanlı dersler, CD-ROM, DVD-ROM ve basılı
materyalleri de içermektedir.
Sakarya ve Karabük Üniversitelerinde değerlendirme sürecine ilişkin
üniversite web sayfasında herhangi bir bulunamamasına karşılık; Ahmet
Yesevi Üniversitesinde öğrenenlerin, ara sınav, ödev ve tartışmalara katılım
ile değerlendirildiği belirtilmektedir.
Bunlara ek olarak; her üç üniversitenin yürüttüğü Bilgisayar Mühendisliği
Lisans Programının Yükseköğretim Kurulu tarafından denkliği
bulunmaktadır.
Bu çalışmada, Uzaktan Bilgisayar Mühendisliği Lisans Programına yönelik
sürecin planlanması, geliştirilmesi, yürütülmesi ve değerlendirilmesinde
izlenmesi önerilen bir akış şeması tasarlanmıştır.
Akış şemasının oluşturulmasında, Uzaktan Eğitim, Mühendislik Eğitimi ve
Uzaktan Bilgisayar Mühendisliği Eğitimi alanlarında uzman kişilerin
görüşlerinden yararlanılmıştır.
Söz konusu akış şeması Şekil 1’de gösterilmektedir:
218
Şekil 1
Uzaktan Bilgisayar Mühendisliği Lisans Programlarının
Tasarımına Yönelik Akış Şeması
219
Uzmanların da ifade ettiği gibi, akış şeması üzerinde yer alan sırasıyla
Avrupa, Ulusal ve Alan Yeterlilikleri Çerçeveleri ile Bölüm Misyonu ve
Paydaş Görüşleri; Uzaktan Bilgisayar Mühendisliği Lisans Programlarının
tasarlanması sürecinde yer alan temel girdilerdir. Bölüm Misyonu ve bölüme
ilişkin Bilgisayar Mühendisliği öğrenenlerinden, mezunlarından ve
sektörden alınan Paydaş Görüşleri doğrultusunda Uzaktan Bilgisayar
Mühendisliği Programına yönelik Eğitim Amaçları oluşturulmalıdır. Eğitim
Amaçları ile Avrupa, Ulusal ve Alan Yeterlilikleri Çerçeveleri
doğrultusunda ise Bilgisayar Mühendisliği Lisans Programından mezun olan
bir öğrenenin hangi bilgi, beceri ve yetkinliklere sahip olması gerektiğini
açıklayan Program Çıktıları açık ve net olarak ifade edilmelidir. Bilgisayar
Mühendisliği Lisans Programı mezunlarının sahip olması gereken nitelikleri
açıklayan Program Çıktıları çerçevesinde ise söz konusu çıktıların öğrenene
kazandırılmasını sağlayan ve her program çıktısının bir dersle eşitlendiği
Öğretim Programı (müfredat) oluşturulmalıdır. Benzer şekilde, Öğretim
Programı kapsamında da, her derse yönelik bir Öğrenme Çıktısı açık ve net
olarak tanımlanmalıdır.
Uzaktan Bilgisayar Mühendisliği Lisans Programına yönelik Öğrenme
Çıktıları da tanımlandıktan sonra, sürece ilişkin (1) pedagoji, (2) teknoloji,
(3) değerlendirme ve (4) yönetim süreçlerinin sosyal ve teknik unsurlar göz
önünde bulundurularak tasarlanması gerektiği araştırmanın katılımcıları
tarafından ifade edilmiştir. Her bir sürece ilişkin sosyal ve teknik bağlamda
alınması gereken kararlar akış şeması üzerinde [1], [2], [3] ve [4] ifadeleriyle
gösterilmektedir.
Akış şeması üzerinde [1] ile ifade edilen süreç, Uzaktan Bilgisayar
Mühendisliği Lisans Programlarının pedagojik temellerine ilişkin sosyal ve
teknik unsurların tasarımını içermektedir. Programa ilişkin hedef kitlenin
tanımlanması, hedef kitleye yönelik bir ders programının oluşturularak
öğrenme yaklaşım ve kuramlarının belirlenmesi teknik bağlamda alınması
gereken kararlar arasında gösterilebilir. Benzer şekilde teknik kararlara ek
olarak, derslerde eşzamanlı ve eşzamansız eğitim ve açık kaynak
olanaklarının sağlanması, ders içeriklerinin aktarılmasında soyut kavramların
işlenmesinde, görsel unsurlardan yararlanarak zengin ve etkileşimli bir
yapının oluşturulması gösterilebilir. Sosyal süreçlere ilişkin kararlar ise,
Bilgisayar Mühendisliği alanında sektörle işbirliği yapılarak (üniversitesanayi işbirliği) öğrenenlerin üretim sürecinde yer almasına katkı
sağlanması, öğrenenlerin Bilgisayar Mühendisliği alanına ilişkin evrensel
220
değerleri ve farklı kültürleri tanımasına olanak sağlayacak değişim
programları ile anlaşmalar yapılması olarak sıralanabilir.
Akış şeması üzerinde [2] ile ifade edilen süreç, Uzaktan Bilgisayar
Mühendisliği Lisans Programının yürütülmesinde teknoloji alt yapısının
oluşturulmasına yönelik alınması gereken teknik ve sosyal bağlamda
kararları işaret etmektedir. Bu bağlamda teknik kararlar, programa yönelik
teknoloji alt yapısının değişen ve gelişen teknolojilere bağlı olarak sürekli
güncellenmesi ve yenilenmesi, öğrenenlerin sorularına etkin ve yetkin
yanıtların verildiği çevrimiçi bir destek sisteminin oluşturulması, uygulama
ve laboratuvar derslerinin yürütülmesinde sanal laboratuvarlar veya
uygulama merkezlerinde yararlanılması olarak belirtilmektedir. Benzer
şekilde, Uzaktan Bilgisayar Mühendisliği Lisans Programının
yapılandırılmasında, geliştirilmesinde ve güncellenmesinde öğrenenlerin,
mezunların, paydaşların görüş ve önerilerinden yararlanmak ve programda
yer alan bireyler arasında iletişim, etkileşim ve paylaşımların
oluşturulmasına yönelik kararlar almak sosyal bağlamda alınması gereken
kararlar olarak ifade edilebilir.
Akış şeması üzerinde [3] ile ifade edilen süreç ise Uzaktan Bilgisayar
Mühendisliği Lisans Programının ve öğrenenlerinin değerlendirilmesine
yönelik kararları içermektedir. Bu bağlamda değerlendirme süreci,
programın işleyiş, etkililik ve verimlilik açısından genel olarak
değerlendirilmesi ve programda yer alan kişilerin (öğrenenler, eğitimciler,
destek, vb.) değerlendirilmesi olmak üzere iki boyutta ele alınabilir.
Programın genel işleyişine yönelik değerlendirme akreditasyon süreci olarak
ifade edilmekle birlikte, bu sürece yönelik teknik kararlar; programın eğitim
amaçlarının ve öğrenme çıktılarının özgün bir biçimde tanımlaması,
kurgulanması ve programı tanınır, şeffaf, ölçülebilir ve değerlendirilebilir
olarak yürütülmesinde kalite güvencesinin sağlanmasıdır.
Değerlendirme sürecine yönelik sosyal kararlar ise programda görev alan
çalışanların değerlendirilmesi, güdülenmesi, maddi-manevi ödüllendirilmesi,
desteklenmesi ve bu kişiler arasında iletişim, etkileşim ve işbirliği
olanaklarının sağlanması olarak belirtilmektedir.
Son olarak, akış şeması üzerinde [4] ile ifade edilen süreç Uzaktan
Bilgisayar Mühendisliği Lisans Programına yönelik yönetim unsurlarını
kapsamaktadır. Söz konusu süreçte, ARGE biriminin kurularak hizmet içi
eğitim olanaklarının sağlanması ve öğrenenlerin teknolojiye sahip olma
221
durumuna ilişkin fizibilite çalışmalarının, fayda-maliyet analizlerinin
yapılması ve gerektiğinde dış kaynaklardan da yararlanarak (outsource)
teknoloji kirliliğinin, zaman kaybının ve kesintilerin önlenmesi teknik
bağlamda alınması gereken kararları kapsamaktadır. Ayrıca, etik boyutunda
ortaya çıkabilecek sorunlara ilişkin önlemler alma, programda yer alan
kişiler arasında iletişim, etkileşim, paylaşım ve ekip bilinci oluşturma,
öğrenenin özgüvenin geliştirilmesi ve istihdam edilmesi sürecine katkı
sağlama, mezun olan öğrenenlerle sürekli iletişim içerisinde olarak kuruma
yönelik aidiyet duygusu geliştirme sosyal bağlamda alınması gereken
kararlar arasında gösterilmektedir.
Ek olarak, akış şeması üzerinde bir döngü halinde gösterilen pedagoji,
teknoloji, yönetim ve değerlendirme boyutları, Uzaktan Bilgisayar
Mühendisliği Lisans Programının teknik ve sosyal unsurlar göz önünde
bulundurularak tasarlanmasında sürekli olarak güncellemeyi ve yenilemeyi
gerektiren bir süreç olarak ifade edilebilir. Bu bağlamda, programın
pedagoji, teknoloji, değerlendirme veya yönetim boyutunda alınan herhangi
bir kararın, diğer boyutlara da uyarlanmasını ve bu bağlamda değişikliklerin
ve güncellemelerin yapılmasını gerektirmektedir.
SONUÇ ve ÖNERİLER
Bu çalışma kapsamında, Türkiye’de Bilgisayar Mühendisliği Lisans
Eğitimini uzaktan eğitim yöntemiyle yürüten üniversitelere ilişkin amaç,
kapsam, yöntem, vb. unsurlar açısından ayrıntılı açıklamalar bulunmaktadır.
Ayrıca, söz konusu programın uzaktan eğitim yöntemiyle yürütülmesinde,
Uzaktan Eğitim, Mühendislik Eğitimi ve Uzaktan Bilgisayar Mühendisliği
Eğitimi alanında uzman kişilerin görüşlerine yer verilmektedir. İlgili
alanlarda uzman kişilerin görüşleri kapsamında, Uzaktan Bilgisayar
Mühendisliği Eğitimine ilişkin (1) pedagoji, (2) teknoloji, (3) değerlendirme
ve (4) yönetim boyutlarının, eğitim sürecinin tamamında yer alan Sosyal ve
Teknik unsurlar göz önüne alınarak tasarlanması gerektiği ifade edilebilir.
Benzer şekilde, Uzaktan Bilgisayar Mühendisliği Eğitimi sürecinin
tasarlanması aşamasında, Avrupa, Ulusal ve Alan Yeterlilikleri Çerçeveleri
kapsamında, alana yönelik paydaş görüşlerinin saptanması ve bu doğrultuda
eğitim amaçlarının oluşturulması gerektiği vurgulanmaktadır.
Son olarak, Şekil 1’de yer alan akış şeması kurumlara, araştırmacılara ve
eğitimcilere Uzaktan Bilgisayar Mühendisliği Lisans Programlarının
tasarlanmasında, yürütülmesinde ve değerlendirilmesi aşamalarında sosyal
222
ve teknik unsurları ele alması bakımından önerilebilir. Akış şeması
çerçevesinde yürütülen programların, teknolojiye her tür katkıda bulunan
başlıca kişilerden olan Bilgisayar Mühendislerinin bilgilerinin geçerli ve
güncel olması, sadece bir kaynaktan değil çoklu kaynaklardan yararlanması,
bu kaynaklardaki enformasyonu kişiselleştirerek biricik hale getirmesi ve
sürekli olarak dinamik tutarak bilgiye dönüştürmesi sürecine katkı getireceği
düşünülmektedir.
KAYNAKÇA
Ahmet Yesevi Üniversitesi (2011). http://www.yesevi.net/ (Erişim tarihi: 26
Ağustos, 2011).
Ahmet Yesevi Üniversitesi (2011). Türtep, eğitim öğretim, akademik
programlar, bilgisayar mühendisliği lisans programı. http://www.yesevi.net/
(Erişim tarihi: 26 Ağustos, 2011).
Allen, E. ve Seaman, J. (2010). Class differences: online education in the
United States. United States of America: Babson Servey Research Group.
Aydın, C. H. (2011). Açık ve uzaktan öğrenme: öğrenci adaylarının bakış
açısı. Ankara: Pegem Akademi.
Görü Doğan, T. (2012). Sosyo-teknik kuram çerçevesinde esnek bir
çevrimiçi öğrenme modeli: bilgisayar mühendisliği lisans programı örneği.
Doktora Tezi. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi.
Karabük Üniversitesi Uzaktan Eğitim Araştırma ve Uygulama Merkezi
(2011). Programlar. http://kbuzem.karabuk.edu.tr/?id=5&lang=1 (Erişim
tarihi: 25 Ağustos, 2011).
Karabük Üniversitesi Uzaktan Eğitim Araştırma ve Uygulama Merkezi
(2011). Bilgisayar Mühendisliği Lisans Programı. (Erişim tarihi: 25 Ağustos,
2011) http://kbuzem.karabuk.edu.tr/?id=5&no=648
Sakarya Üniversitesi (2011). Karma eğitim ders programı.
http://www.csport.sakarya.edu.tr/Pages/ders_programi.aspx (Erişim tarihi:
25 Ağustos, 2011).
223
Sakarya Üniversitesi Uzaktan Eğitim Merkezi (2011). Karma eğitim lisans
programı.http://www.uzem.sakarya.edu.tr/index.php/programlar/lisans.html
(Erişim tarihi: 25 Ağustos, 2011).
Sakarya Üniversitesi Uzaktan Eğitim Merkezi (2011). Programlar.
http://www.uzem.sakarya.edu.tr/index.php/programlar.html (Erişim tarihi:
25 Ağustos, 2011).
YAZARLARA İLİŞKİN
Öğr. Gör. Dr. Tülay GÖRÜ DOĞAN, Çukurova Üniversitesi, Adana.
Tülay GÖRÜ DOĞAN, 2007-2008 akademik yılında
Anadolu Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Bilgisayar ve
Öğretim Teknolojileri Öğretmenliği Bölümü’nden mezun
olmuştur. Ardından,
Anadolu Üniversitesi, Sosyal
Bilimler Enstitüsü, Uzaktan Eğitim Anabilim Dalında
doktora eğitimine başlamıştır. 2011-2012 akademik
yılında doktora eğitimini tamamlayan GÖRÜ DOĞAN’ın ilgi alanları
arasında esnek öğrenme, uzaktan mühendislik eğitimi ve ortam tasarımı yer
almaktadır. GÖRÜ DOĞAN, şu an Çukurova Üniversitesi, Adana Meslek
Yüksekokulu, Uzaktan Eğitim Biriminde Öğretim Görevlisi olarak görev
yapmaktadır.
Öğr. Gör. Dr. Tülay GÖRÜ DOĞAN
Çukurova Üniversitesi
Adana Meslek Yüksekokulu
Uzaktan Eğitim Birimi
Tel: 0 (322) 226 41 60
tulaygoru@hotmail.com
Doç. Dr. Gülsün EBY,
Anadolu Üniversitesi, Açıköğretim Fakültesi, Eskişehir.
Doç. Dr. Gülsün EBY, Anadolu Üniversitesi AÖF
Uzaktan Öğretim Bölümü’nde öğretim üyesi olarak görev
yapmaktadır. Post-doktora ve doktora çalışmalarını
Amerika Birleşik Devletleri’nde Uzaktan Eğitim alanında
tamamlayan Dr. EBY, aynı zaman da Ahmet Yesevi
Üniversitesi,
Mühendislik
Fakültesi
Bilgisayar
Mühendisliği Bölümü’nde lisans öğrenimi de devam
224
etmektedir. Dr. EBY eleştirel pedagoji tabanlı esnek ve ekolojik çevrimiçi
öğrenme ve iletişim ortamlarının tasarımı üzerine
çalışmalarını sürdürmektedir.
Doç. Dr. Gülsün EBY
Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
Uzaktan Öğretim Bölümü, Ofis 622
26470 Eskişehir, Türkiye
İş Tel: + 90 (222) 335 05 80 / Ext. 2466
E-posta: gkurubac@anadolu.edu.tr ya da gulsun.eby@gmail.com
225
226
BÖLÜM 14
AÇIK VE UZAKTAN EĞİTİMDE
AKREDİTASYON
Prof.Dr. Ayşen BAKİOĞLU
Marmara Üniversitesi, İstanbul
abakioglu@marmara.edu.tr
Dr. Ertuğ CAN
MEB, İstanbul
ertugcan@gmail.com
ÖZET
Türkiye’de 60’tan fazla yükseköğretim kurumunda önlisans, lisans, yüksek
lisans ve sertifika programları ile yürütülen açık ve uzaktan eğitim
uygulamalarında yaşanan hızlı niceliksel gelişmelere karşılık, artan rekabet,
küreselleşme ve uluslararası açık ve uzaktan eğitim kurumlarının etkileri ile
kalite ve akreditasyon kavramları gündeme gelmeye başlamıştır. Bu
araştırmanın temel amacı, Türkiye’de yükseköğretimde açık ve uzaktan
eğitim alanında akreditasyon yeterlilik düzeyini öğretmen, öğrenci, yönetici
ve personel görüşlerine göre belirlemek ve bu alandaki eksikliklerin
giderilmesine yönelik öneriler geliştirebilmektir.
Araştırma sonucunda, yönetici, öğretmen, personel ve öğrencilerin
algılamalarına göre, uzaktan eğitim kurumunun ve programının ölçek alt
boyutlarını oluşturan uzaktan eğitimde misyon, şeffaflık, örgüt yapısı, eğitim
yönetimi, eğitim programı, ölçme ve değerlendirme, öğrenci hizmetleri ve
akreditasyon alanlarında belli standartlara uygun olmadığı, akreditasyonun
yeterli düzeyde bulunmadığı ve bağımsız akreditasyon kurumlarının
oluşturulmasına ihtiyaç bulunduğu anlaşılmaktadır.
Bu çalışma, 24-26 Ekim 2012 tarihleri arasında Kuzey Kıbrıs Türk
Cumhuriyeti/Girne’de düzenlenen “New Trends on Global Education
Conference” ta bildiri olarak sunulmuştur.
227
GİRİŞ
Eğitim kurumlarının, bilgi ve iletişim teknolojileri ile bütünleşmesi
sonucunda idarî alanda e-yönetim, akademik alanda ise e-öğrenme olarak
adlandırabileceğimiz büyük bir e-dönüşüm yaşanmaktadır. Türkiye’de son
yıllarda uzaktan eğitim veren üniversitelerin sayısında çok önemli artışlar
görülmektedir. Dünyada ve ülkemizde üniversitelerin büyük bir
çoğunluğunun örgün öğrenim öğrencilerine de uzaktan eğitim hizmeti
götürmeye çalıştıkları görülmektedir. Bu gelişmede internet hizmetlerinin
yaygınlaşmasının çok önemli bir etkisi bulunmaktadır.
Günümüzde pek çok geleneksel eğitim kurumu, daha çok öğrenciye kaliteli
bir eğitim hizmeti sunabilmek için yüz yüze eğitim programlarının yanı sıra
çok sayıda uzaktan eğitim programı da sunmaya çalışmaktadır (Lezberg
1998; Stella ve Gnanam, 2004).
Ülkemizde, son yıllarda üniversitelerin uzaktan eğitim yapılanması içine
girmekte oldukları, uzaktan eğitim merkezi, uzaktan eğitim programları ve
Açıköğretim Fakültesi açmak için YÖK’e müracaat etmekte oldukları
görülmektedir. Ayrıca, açıköğretim yapılanması dışında internete dayalı
uzaktan eğitim uygulamalarının da yaygınlaşmakta olduğu görülmektedir.
Buna bağlı olarak uzaktan öğrenim görmek isteyen öğrenci sayısında da
önemli artışlar yaşanmaktadır.
Seok (2007), teknolojide meydana gelen hızlı değişmenin, eğitim
ortamlarının da yeniden düzenlenmesini sağladığını, eğitim etkinliklerinin
artık bireylerin bulunduğu ortamlara taşındığını belirtmektedir.
Ülkemizde yükseköğretim kurumlarının uzaktan eğitim programı, uzaktan
eğitim merkezi, Açık ve Uzaktan Eğitim Fakültesi açabilmelerinde
akreditasyon/kalite güvencesi sistemi esas alınmamaktadır. YÖK’ün
bünyesinde oluşturulmuş bulunan Uzaktan Eğitim Komitesinin yapacağı
değerlendirme sonrasında YÖK genel kurulunun resmî onayı ile uzaktan
eğitim merkezi ve uzaktan eğitim programları açılabilmektedir.
Özkul ve Latchem’e (2011) göre; uzaktan öğretim programlarının onayı için
yapılan değerlendirme çalışmalarında kurumsal politikalar, yapısal
düzenlemeler, program ve içerik geliştirme çalışmaları ile ders sunum süreci
olmak üzere dört aşamada geliştirilen performans göstergeleri
kullanılmaktadır.
228
Uzaktan eğitim yapan kurum sayısı ve bu kurumlarda öğrenim görmek
isteyen öğrenci sayısındaki artışa rağmen, bu programların ve öğretim
etkinliklerinin kalitesinin de arttırılmasına ve uzaktan eğitim
uygulamalarında bir kalite güvencesi sisteminin kurulmasına yönelik
çabalara ihtiyaç bulunmaktadır. Ancak, ülkemizde uzaktan eğitim yapan
kurumların, öğretim programlarının ve diğer hizmetlerinin akreditasyonunu
sağlayacak bir kurum henüz oluşturulamamıştır. Bologna süreci ile birlikte
uzaktan eğitim uygulamalarında ulusal bir akreditasyon sisteminin kurulması
zorunluluk haline gelmiştir.
Özkul ve Latchem’in (2011) de belirttiği gibi, Türkiye’de uzaktan eğitimde
kaliteyi sağlama çalışmalarından daha çok, erişim, eşitlik ve kapasite
yaratma çalışmalarına önem verilmiştir. Uzaktan yükseköğretimde kalitenin
sağlanabilmesinin önemli yöntemlerinden biri de uzaktan eğitimde kalite
güvencesi ve akreditasyon uygulamalarıdır.
Latchem, Özkul, Aydın ve Mutlu (2006), Türkiye’de uzaktan eğitim
uygulamalarında kalite güvencesi sistemine ihtiyaç bulunduğunu ve kalite
güvencesi konusuna öncelik verilmesi gerektiğini belirtmektedirler.
Ülkemizde her alanda yaşanan e-dönüşüm, beraberinde önemli
düzenlemelerin yapılmasını da gerekli kılmaktadır. Özellikle ülkemizin
uzaktan eğitim altyapısında, uzaktan eğitimin organizasyonu, yönetimi,
yönetsel ve teknolojik anlamda insan kaynaklarının geliştirilmesi, ekonomik
ve bilimsel teşviklerin sağlanması, büyük önem taşımaktadır. Ayrıca, açık ve
uzaktan eğitim ile ilgili bazı temel yasal ve akademik tanımlamaların
yapılarak hayata geçirilmesi, uzaktan eğitimde kalite çalışmalarına hız
verilerek, uzaktan eğitimin akreditasyonu ve denkliğine
yönelik
düzenlemelerin bir an önce gerçekleştirilmesine ihtiyaç bulunmaktadır.
Örgün eğitimde olduğu gibi uzaktan eğitimde de öğrenci başarısını ölçme ve
değerlendirme konusunda önemli düzenlemelerin yapılması gerekliliği
bulunmaktadır. Öğrencilerin öğrenim ücretleri, ders vermekte olan öğretim
elemanlarının ise ders ücretlerinin gerek yasal olarak gerekse akademik,
ekonomik ve statü bakımından düzenlenmesi ve kurumlar arası
standardizasyonun sağlanması ihtiyacı bulunmaktadır.
Açık ve uzaktan eğitimde belirtilen bu ihtiyaç alanlarının giderilerek
niteliğin sağlanmasının en önemli yollarından biri uzaktan eğitimde
akreditasyon uygulamalarıdır.
229
Lockee, Burton ve Potter’ın (2010) da belirttiği gibi; son dönemde uzaktan
eğitim yoluyla sunulan derslerin kalitesi konusunda ortaya çıkan endişelerin
ortadan kaldırılmasına yönelik olarak yükseköğretimde kalite değerlendirme
çalışmalarının artması paralelinde, uzaktan eğitimde kalite değerlendirme
süreci ile birlikte akreditasyon konusu gündeme gelmektedir. Akreditasyon,
Robinson’a (2004, s.4) göre; kalite güvencesi, Jerabek’e (2004) göre ise bir
kurumun kalitesinin belirli standartlara göre birçok değişken esas alınarak
ölçülmesi ve değerlendirilmesi sürecidir.
AMAÇ
Bu araştırmanın temel amacı, Türkiye’de yükseköğretimde açık ve uzaktan
eğitim alanında akreditasyon yeterlilik düzeyini öğretmen, öğrenci, yönetici
ve personel görüşlerine göre belirlemek ve bu alandaki eksikliklerin
giderilmesine yönelik öneriler geliştirebilmektir.
YÖNTEM
Araştırmanın verileri, literatür taraması ve örnekleme giren katılımcılara
yönelik geliştirilen ölçeğin uygulanması ile elde edilmiştir. Araştırmanın
genel amacı doğrultusunda yönetici, öğretmen, personel ve öğrencilerin
demografik özellikleri ile ölçeğin alt boyutları olan uzaktan eğitimde; örgüt
yapısı, öğrenci hizmetleri, kalite güvencesi/akreditasyon, ölçme ve
değerlendirme, misyon/felsefe, eğitim yönetimi, eğitim programı ve
açıklık/şeffaflık alanlarına yönelik görüşleri belirlenmiştir.
Araştırmanın çalışma evreni, 2010-2011 öğretim yılında, Anadolu
Üniversitesi Açıköğretim, İşletme ve İktisat Fakültelerinde öğrenim gören,
İstanbul’da özel bir açıköğretim kursunda kayıtlı bulunan 3560 öğrenci ile
bu kurslarda görevli bulunan 280 öğretmen, yönetici ve personelden
oluşmaktadır. Araştırmanın örneklemi 980 öğrenci ile 80 öğretmen, yönetici
ve personelden oluşmaktadır. SPSS programı yardımıyla verilerin
belirlenmesinde T Testi, Tek Yönlü Varyans Analizi (ANOVA) F Testi, Eta
Korelasyon Katsayısı, Scheffe Testi, Tamhane Testi kullanılmıştır.
Araştırma kapsamında elde edilen tüm sonuçlar çift yönlü olarak sınanmış
ve anlamlılık düzeyi en az ,05 olarak kabul edilmiştir.
BULGULAR
Araştırmaya katılan yönetici, öğretmen ve personelin % 41,3’ü; öğrencilerin
ise %34,8’i açıköğretim fakültesi hizmetlerini yeterli bulmamaktadır.
230
Öğrencilerin, % 41,4’ü Açıköğretim Fakültesi hizmetlerini kısmen yeterli
bulmaktadır. Öğrencilerinin çoğunluğu bir işte çalışmaktadır (%77,4).
Öğrencilerin % 44’ü bilgi kaynağı olarak ders kitaplarını kullanmaktadır.
Öğrencilerin ikinci bilgi kaynağı internettir. Yönetici, öğretmen ve
personelin çalışma süresi değişkenine göre Açık ve Uzaktan Eğitimde
Akreditasyon Yeterlilik Düzeyini Belirleme Ölçeği toplam ve alt boyut
puanları için yapılan tek yönlü varyans analizi (ANOVA) sonucunda sadece
Açık ve Uzaktan Eğitimde Akreditasyon Yeterlilik Düzeyini Belirleme
Ölçeğinin ölçme ve değerlendirme alt boyutunda istatistiksel açıdan ,05
düzeyinde anlamlı bir farklılık bulunmuştur. Araştırma grubunun çalışma
süreleri farklılaştıkça buna bağlı olarak uzaktan eğitim kurumunun ve
programının ölçme ve değerlendirmeye ilişkin belli standartlara uygunluğu
ve ihtiyaç düzeyleri farklılaşmıştır. Bu sonuç, değişik yıllarda ölçme ve
değerlendirmeye yönelik yapılan düzenlemeler ile açıklanabilir.
Yönetici, öğretmen ve personelin öğrencilere danışmanlıkta kullandıkları
yöntem değiştikçe şeffaflık, uzaktan eğitimde örgüt yapısı ve uzaktan eğitim
öğrenci hizmetleri alt boyutları ve ölçek toplam puan varyansları birbirinden
farklılaşmaktadır. Çünkü, yapılan levene testi analizi sonucunda, istatistiksel
açıdan ,05 düzeyinde anlamlı farklılıklar elde edilmiştir. Ayrıca, tek yönlü
varyans analizi (ANOVA) sonucuna göre, yönetici, öğretmen ve personelin
öğrencilere danışmanlıkta kullandıkları yöntem değiştikçe uzaktan eğitim
kurumunun; program, öğrenci hizmetleri, akreditasyon ve genele ilişkin
belli standartlara uygunluğu ve akreditasyon yeterlik düzeyleri
farklılaşmıştır.
Yönetici, öğretmen ve personelin Açıköğretim Fakültesi hizmetlerini yeterli
bulma düzeyi farklılaştıkça buna bağlı olarak uzaktan eğitim felsefesi,
şeffaflık, uzaktan eğitimde örgüt yapısı, uzaktan eğitimde ölçme ve
değerlendirmeye ilişkin algıladıkları standartlara uyum düzeyleri de
farklılaşmaktadır. Açıköğretim Fakültesi hizmetlerini yeterli ve kısmen
yeterli bulan yönetici, öğretmen ve personelin Açık ve Uzaktan Eğitimde
Akreditasyon Yeterlilik Düzeyini Belirleme Ölçeği uzaktan eğitimde ölçme
ve değerlendirme alt boyut puan ortalamaları, yetersiz bulanlardan anlamlı
düzeyde daha yüksektir (p<,05).
Bir işte çalışmakta olan öğrencilerin Açık ve Uzaktan Eğitimde
Akreditasyon Yeterlilik Düzeyini Belirleme Ölçeği toplam ve alt boyut
puanları için yapılan ilişkisiz grup “t” testi sonucunda uzaktan eğitimde
şeffaflık, uzaktan eğitimde ölçme ve değerlendirme, uzaktan eğitimde
231
öğrenci hizmetleri, uzaktan eğitimde akreditasyon alt boyutlarında ve ölçek
toplamda istatistiksel açıdan en az ,05 düzeyinde anlamlı farklılıklar
meydana gelmiştir. Bu farklılıkların tümü öğrenim görürken bir işte
çalışmayan öğrencilerin lehine gerçekleşmiştir. Bu sonuç açıkça
göstermektedir ki, bir iş yerinde çalışan öğrenciler uzaktan eğitim
programının belli standartlara sahip oluş derecesini ve akreditasyon yeterlilik
düzeyini bir iş yerinde çalışmayan öğrencilerden daha fazla
sorgulamaktadırlar. Araştırmaya katılan öğrencilerin yaklaşık olarak %75’i
hem öğrenim görmekte hem çalışmaktadırlar. Bu sonuçta göstermektedir ki
açık ve uzaktan eğitim hizmetlerinin sunumunda, ders materyallerinin ve
içeriklerinin oluşturulmasında, öğrenci danışmanlık hizmetlerinin
organizasyonunda çalışan öğrencilerin durumları dikkate alınmalıdır.
Öğrencilerin çoğunluğunun çalışıyor olması açık ve uzaktan eğitim
hizmetlerine
erişimlerini
kısıtlayabilemkte
ve
gerekli
şekilde
faydalanmalarını azaltabilmektedir. Bu özellikleri dikkate alındığında
çalışmakta olan öğrencilerin açık ve uzaktan eğitimde akreditasyon yeterlilik
düzeyini daha çok sorgulamalarını, konuya yönelik beklentileri olduğunu
normal olarak değerlendirmek mümkündür.
Can (2005, s.113) tarafından yapılan bir araştırmada öğrenim gören
açıköğretim öğrencilerinin %71’inin tam gün bir işte çalıştıkları sonucuna
ulaşılmıştır. Aynı araştırma sonucuna (2005, s.164-165) göre, bir işte
çalışmakta olan öğrenciler açıköğretim bürolarının çalışma saatlerinin
uygunluğunu, çalışmayan öğrencilere göre daha olumsuz değerlendirerek,
açıköğretim bürolarının çalışma saatlerinin kendilerine uygun olmadığını,
yeterli hizmeti alamadıklarını belirtmişlerdir.
Uzaktan eğitim öğrencilerinin başlıca kullandıkları bilgi kaynakları (ders
kitabı, internet, yüzyüze görüşme vb.) değiştikçe buna bağlı olarak uzaktan
eğitim felsefesi, uzaktan eğitim yönetimi, uzaktan eğitim programı, uzaktan
eğitimde ölçme ve değerlendirme, uzaktan eğitimde akreditasyona ve genele
yönelik; uzaktan eğitim kurumunun ve programının belli standartlara
uygunluğuna ve akreditasyon yeterlilik düzeyine ait algıları birbirinden
farklılaşmaktadır.
Öğrencilerin Açıköğretim Fakültesi hizmetlerini yeterli bulma düzeyi
değişkenine göre ölçeğin toplam ve alt boyut puanları için yapılan tek yönlü
varyans analizi (ANOVA) sonucunda ,001 düzeyinde anlamlı farklılıklar
elde edilmiştir. Öğrencilerin Açıköğretim Fakültesi hizmetlerini yeterli
bulma düzeyi farklılaştıkça buna bağlı olarak uzaktan eğitim için
232
algıladıkları standartlara uyum düzeyleri ile akreditasyon yeterlilik düzeyi
algılamaları da farklılaşmaktadır.
Öğrencilerin algısına göre uzaktan eğitim kurumunun ve programının belli
standartlara uygunluğu ve yeterliliği ortalama düzeydedir ve öğrencilere
göre uzaktan eğitimin tüm alanlarında iyileştirme ihtiyacı bulunmaktadır.
SONUÇLAR
Araştırmaya katılan yönetici, öğretmen, personel ve öğrencilerin ölçeğin alt
boyutlarına yönelik görüşleri bir bütün olarak değerlendirildiğinde “uzaktan
eğitimde açıklık/hesap verebilirlik/şeffaflık” alt boyutu en yüksek
ortalamaya sahiptir. “Uzaktan eğitim programı” alt boyutu ise en düşük
ortalamaya sahip olmuştur.
Katılımcılar uzaktan eğitim programlarının yeterli olmadığını ve
geliştirilmesi gerektiğini düşünmektedirler. Katılımcılar açık ve uzaktan
eğitim hizmetlerinin şeffaf olduğunu düşünmektedirler. İnternet
hizmetlerinin yaygınlaşmasının şeffaflığın sağlanmasında etkili olduğu
belirtilebilir. Öğrencilere göre açık ve uzaktan eğitim kurumlarının “uzaktan
eğitim felsefesi” ve “uzaktan eğitimde akreditasyon” standartları ile “ölçme
ve değerlendirme” yeterli düzeyde bulunmamaktadır. DETC tarafından
belirlenen Akreditasyon Standartları’nda (DETC, 2011, s.1-9) ise, birinci
aşamada, kurum misyonu, hedefleri ve amaçlarının belirlenmesi buna bağlı
olarak ise misyon, hedefler ve amaçların tanımlanması, misyonun
açıklanması, incelenmesi ve yayınlanması ile misyon, amaçlar ve hedeflerin
uygulanması gerektiği belirtilmiştir. Özkul ve Aydın (2011) tarafından, Açık
ve Uzaktan Öğrenme (Open and Distance Learning) programlarının
başlangıç değerlendirmesi için bir çerçeve önerilerek, öncelikle kurumun
stratejik planının vizyon, misyon ve amaçlara bağlılık kriterlerini yansıtması
gerektiğini belirtmektedirler.
Katılımcılar uzaktan eğitim kurumunun öğrencilerin kurumun felsefesini
anlamalarına yardımcı olmadığını, uzaktan eğitim kurumunun ücretlendirme
politikaları ile ücret toplama politikalarının adil ve yazılı olarak
belirlenmediğini düşünmektedirler. Katılımcılar, uzaktan eğitimde görevli
bulunan idarî personel, eğitim personeli ve destek personelinin öğrenci
hizmetleri ve tüm eğitim programının gereksinimlerini karşılayabilecek
nicelik ve nitelikte olmadığını düşünmektedirler. Bu sonuçlar, uzaktan
eğitimde görevli bulunan idarî personel, eğitim personeli ve destek
233
personelinin yeterli sayı ve nitelikte istihdam edilmesi gerektiğini ortaya
koymaktadır. Yükseköğretim kurumlarının kaliteli bir uzaktan eğitim
sunabilmeleri için bazı özelliklere sahip olmaları gerektiğini belirten
Robinson (2004, s.4); öncelikli olarak kurumsal misyon ve amacının
belirlenerek, kurumun uzaktan eğitim sunma amacı ile tutarlı bir misyonu
var mı? sorusunun yanıtlanması gerektiğini belirtmektedir.
Katılımcılar, uzaktan eğitim yöneticilerinin tecrübeli ve uzman kişiler
olmadıklarını, uzaktan eğitim personelinin tecrübe ve uzmanlıklarına göre
görevlendirilmediğini,
yöneticilerin
görevlendirilmesinde
kurumun
başarısına bağlılıklarının esas alınmadığını, uzaktan eğitimde görevli
bulunan yönetici ve personelin tecrübe ve uzmanlıkları ile kurumun
başarısına bağlılıkları esas alınarak görevlendirilmeleri gerektiğini
düşünmektedir.
Katılımcıların yarısı, uzaktan eğitim uygulamalarında görevli personelin
eğitim programları ile ilgili olarak öğrencilere telefonla ve yüzyüze
danışmanlık kapsamında yeterli hizmeti sunmadıklarını, yarıya yakını ise
öğrencilerin öğretmenler veya diğer öğrenciler ile senkron ve asenkron
etkileşim sağlayamadıklarını, eğitim programının tüm boyutları konusunda
etkili olarak bilgilendirilmediklerini düşünmektedirler. Jung’a (2004, s.11)
göre; Anadolu Üniversitesi uzaktan eğitim ders ve programlarının kalite
güvencesi alanları ve kriterleri bakımından akademik ve meslekî olarak
gelişme ihtiyacı bulunmaktadır.
Katılımcıların yarıya yakını öğrenci başarısını ölçme ve değerlendirmenin
objektif kriter ve yöntemlerle gerçekleştirilmediğini ve öğrenci başarısını
değerlendirmede
nitelikli
personelin
görevlendirilmediğini
düşünmektedirler. Bakioğlu ve Can (2011, s.2-11) tarafından yapılan bir
çalışmada, öğrencilerin ders başarılarının değerlendirilmesinde değişikliklere
gidilmesi, sınav sisteminin değiştirilmesi ihtiyacı bulunduğu, öğrencilerin
mevcut ölçme ve değerlendirme sisteminden memnun olmadıkları
belirtilmektedir. Katılımcılara göre, uzaktan eğitim ortamları öğrencilerin
uzaktan eğitim yöntemleri/teknolojilerini etkili kullanmaları bakımından
uygun bulunmamaktadır. Ayrıca, uzaktan eğitim kurumunun öğrencilerin
program gereksinimlerini karşılayabilecek yazılı politika ve süreçleri etkili
uygulayamadığını düşünmektedirler. Can (2011, s.626), tarafından yapılan
araştırma sonucuna göre; Açıköğretim sisteminde öğrenim gören öğrenciler,
uzaktan eğitimde sunulan öğretim ortamları/imkânlarını kullanmamakta,
yararlı olmayacağını düşünmekte ve bu konuda sınav uygulamaları başta
234
olmak üzere, ders kitapları, internet hizmetleri, öğrencilik hakları, yüz yüze
eğitim/danışmanlık ihtiyacı gibi konularda önemli iyileştirmeler yapılmasını
beklemekte/istemektedirler.
Öğrencilerin %41’ine göre, uzaktan eğitim kurumunda, öğrencilerin
kimliğinin ve önemli bilgilerinin güvence altına alınmasını sağlayacak yazılı
politika ve süreçlerin uygulanmasına ihtiyaç bulunmaktadır. Araştırmaya
katılan öğrencilerin yarıya yakını (%46), uzaktan eğitim programına kayıt
olmadan
önce
öğrencilerin
teknik
yeterlilik
konusunda
bilgilendirilmediklerini, öğrenci kabulü ile ilgili müracaatların anında ve
kapsamlı olarak ele alınması gerektiğini (%45) belirtmişlerdir. Öğrencilerin
yarıdan fazlasına (%51) göre, uzaktan eğitim kurumunun çalışmalarda
güçlüklerle karşılaşan öğrencilere yeterli danışmanlık hizmeti sağlaması
gerekmektedir. Öğrencilerin yaklaşık olarak yarısı s(%49) ise hızlı öğrenen
öğrencilere de yeterli danışmanlık hizmeti sunulması gerektiğini
düşünmektedir.
Öğrencilerin %74’ü öğrencilerin kayıt oldukları programa başlamaları,
devam etmeleri ve bitirmeleri için aktif olarak teşvik edilmeleri gerektiğini,
yarısı ise uzaktan eğitim kurumunun öğrencilerin geçmiş akademik
çalışmalarını değerlendirmek için yazılı politika ve süreçler uygulamasını,
uzaktan eğitim programlarının düzenli olarak geliştirilmesini ve
güncellenmesini istemektedirler. Seok’a (2007, s.392) göre; ABD’de Ulusal
Eğitim Derneği (NEA) online eğitim programları kalite standartlarından biri
de, ders içeriklerinin öğrencilerin kendi motivasyonlarıyla çalışmalarına
imkân sağlayabilme durumudur.
Katılımcılar, uzaktan eğitim programlarının uluslararası akademik/bilimsel
kuruluşlar tarafından tanınmadığını, uzaktan eğitim derecesi/diplomasının
uluslararası alanda kabul görmediğini,
ayrıca uzaktan eğitim
uygulamalarında “uzaktan eğitim yönetimi”nin daha kaliteli bir eğitim
hizmeti için yeterli derecede çaba gösteremediğini düşünmektedirler.
Katılımcılar, uzaktan eğitim kurumunu akreditasyon alt boyutunda yeterli
bulmadıklarını ve bu alanda önemli düzenlemelerin yapılmasına ihtiyaç
bulunduğunu belirtmişlerdir. Yapılan değişik araştırma (WICHE, 1995;
IHEP, 2000; Maryland Online, 2003; SREB, 2006), sonuçlarına göre,
Amerika’da geliştirilen kalite standartlarının; teknik ve fizikî altyapı,
derslerin içeriği, öğrenme kaynakları, ders/program geliştirme, öğrenci
destek hizmetleri, öğretim elemanı destek hizmetleri, ders ve öğretim
tasarımı, teknoloji, öğrenci hizmetleri, öğrenen ve öğreten etkileşimi,
235
erişebilirlik, öğrenme çıktılarının değerlendirilmesi, ölçme ve değerlendirme,
kurumlar arası işbirliği, kurumsal destek hizmetleri, finansman yönetimi,
yönetimin
yerine getirmesi gereken yükümlülükleri, programı
değerlendirme ve 21. yüzyıl için gerekli beceriler, temel başlıkları altında
ele alındığı görülmektedir.
Simonson (2007); ABD’de USDE tarafından yayınlanan bir rapor(2006)’da
uzaktan eğitimde kalite göstergeleri arasında, uzaktan eğitim kurumunun
7/24 hizmet veren teknoloji desteğine sahip olması ve uzakta bulunan
öğrenciler için akademik danışmanların bulunmasının gösterildiğini
belirtmektedir.
Batı Eğitim Telekomünikasyon Birliği’nde (WCET) uzaktan eğitimde iyi
uygulamaları gerçekleştirmek için kapsamlı olarak beş unsur esas
alınmaktadır (Seok, 2007, s.391):
1)kurumsal bağlam(altyapı, organizasyon), taahhüt,
2) eğitim programları ve öğretim,
3)fakülte desteği,
4)ölçme ve değerlendirme.
Ülkemizde açık ve uzaktan eğitim uygulamalarında akreditasyona ve
kaliteye yönelik çalışmalarda bu unsurların esas alınması faydalı olacaktır.
Araştırma bulguları dikkate alındığında, açık ve uzaktan eğitim kurumlarının
belirli standartlardan uzak olduğu görülmektedir. Açık ve uzaktan eğitimde
akreditasyon alanında faaliyetleri bulunan ACCET (2012), ACTDE (2010),
DETC (2011), MÜDEK (2012), ODLQC (2012), gibi kuruluşların
uygulamalarından da yararlanılarak Türkiye’de açık ve uzaktan eğitimde
akademik ve malî düzenlemeler ile akreditasyon standartlarının belirlenmesi,
bağımsız akreditasyon kuruluşlarının oluşturulması alanın gelişmesine
önemli katkılar sağlayabilir.
KAYNAKÇA
Accrediting Council for Continuing Education and
Training(ACCET).(2012). The Accredıtatıon Process. http://www.accet.org,
Web adresinden 7 Mart 2012 tarihinde edinilmiştir.
236
Accreditation Council for Distance Education (ACTDE). (2010). Setting
Standards for Quality Education. http://actde.org/ACTDE/overview.asp,
Web adresinden 13 Aralık 2010 tarihinde edinilmiştir.
Bakioğlu, A. ve Can, E. (2011). Açıköğretimde Ölçme ve Değerlendirme:
Problemler ve Öneriler. Uluslararası Yükseköğretim Kongresi:Yeni
Yönelişler ve Sorunlar. 27-29 Mayıs 2011, İstanbul:Türkiye.
Can, E. (2005). Uzaktan Öğretim Öğrencilerinin Uzaktan Eğitim Yönetimini
Değerlendirmeleri. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Marmara
Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
Can, E. (2011). Açıköğretimde Öğretim Materyallerinin Etkinliğinin
Belirlenmesi. 20. Ulusal Eğitim Bilimleri Kurultayı. Bildiri Özetleri
içinde(s.625-626).8-10 Eylül 2011, Burdur: Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi,
Eğitim Fakültesi.
Distance Education and Training Council (DETC). (2011). “Accreditation
Handbook, Policies, Procedures, and Standards”, 18th Edition, January
2011.
Institute for Higher Education Policy. (2000). Quality on the Line:
Benchmarks for Success in İnternet-Based Distance Education.
http://www.ihep.org/assets/files/publications/m-r/QualityOnTheLine.pdf
adresinden 14 Mayıs 2011 tarihinde edinilmiştir.
Jerabek, J. A. (2004). They Give Credit For That? Accreditetion, Assessment
and Distance Library Services. Journal of Library & Information Services in
Distance Learning. 1(3), 79-86.
Jung, I. (2004). A Survey on Quality Assurance Systems in MegaUniversities and Selected Distance Teaching Institutions. Second Global
Forum on International Quality Assurance, Accreditation and the
Recognition of Qualifications in Higher Education “Widening Access to
Quality Higher Education”. UNESCO, Paris:28 – 29 June 2004.
http://portal.unesco.org/education/en/ev.php
URL_ID=31915&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html, Web
adresinden 24 Nisan 2012 tarihinde edinilmiştir.
237
Latchem, C., Özkul, A. E., Aydın, C.H. ve Mutlu, M. E. (2006). The Open
Education System, Anadolu University, Turkey: e-transformation in a MegaUniversity. Open Learning: The Journal of Open, Distance and e-Learning.
21(3), 221-235. http://dx.doi.org/10.1080/02680510600953203, Web
adresinden 14 Nisan 2012 tarihinde edinilmiştir.
Lezberg, A. K. (1998). Quality Control in Distance Education: The Role of
Regional Accreditation. The American Journal of Distance Education.
12(2), 26-35.
Lockee, B. B., Burton, J. K., and Potter, K. R. (2010). Examining Standards
for Education Systems. The 11th International Conference on Education
Research New Educational Paradigm for Learning and Instruction.
September 29- October 1. 18 Nisan 2012 tarihinde
edinilmiştir.http://www.aect.org/publications/whitepapers/2010/ICER1.pdf,
Maryland Online. (2003). Guide to Online Course Design and Quality
Standards. http://www.ipfw.edu/celt/grants/PDFs/qualitystandards_rubric.pdf,
Web adresinden 12 Ekim 2011 tarihinde edinilmiştir.
MÜDEK. (2012). Mühendislik Eğitim Programları Değerlendirme ve
Akreditasyon Derneği. http://www.mudek.org.tr/tr/dernek/kisaca.shtm, Web
adresinden 30 Nisan 2012 tarihinde edinilmiştir.
Open & Distance Learning Quality Council(ODLQC).(2012). ODLQC
Standards. http://www.odlqc.org.uk Web adresinden 6 Mart 2012 tarihinde
edinilmiştir.
Özkul, A.E. ve Aydın, C.H.(2011). Open and Distance Learning In Turkey:
Current Status, Future Dırections. Internatıonal Educatıonal Technology
Conference (IETC, 2011). May 25-27 İstanbul: Turkey.
Özkul, A.E. ve Latchem, C. (2011). Progress Towards Assuring Quality in
Turkish Distance Education. 25. Asya Açık Üniversiteler Birliği (AAOU)
Yıllık Konferansı’nda sunulan bildiri. Malezya: Wawasan Açık Üniversitesi.
Robinson, E.T. (2004). Accreditation of Distance Education Programs: A
Primer. American Journal of Pharmaceutical Education; 68(4) Article 95. (15) http://archive.ajpe.org/aj6804/aj680495/aj680495.pdf, Web adresinden 13
Şubat 2012 tarihinde edinilmiştir.
238
Seok, S. (2007). Standards, Accreditation, Benchmarks and Guidelines in
Distance Education. The Quarterly Review of Distance Education. 8(4), 387398.
Simonson, M. (2007).What The Accreditation Community Is Saying About
Quality In Distance Education. Quarterly Review of Distance Education.
Summer 2007, Vol. 8 Issue 2, pvii-viii, 2p Information Age Publishing, Inc.
Southern Regional Educational Board(SREB). (2006). Standards for Quality
Online Courses. Atlanta, GA, USA: Southern Regional Educational Board.
http://www.sreb.org/programs/edtech/pubs/2006Pubs/06T05_Standards_qua
lity_online_courses.pdf, Web adresinden 24 Temmuz 2009 tarihinde
edinilmiştir.
Stella, A., & Gnanam, A. (2004). Quality Assurance in Distance Education:
The Challenges to Be Addressed. Higher Education, 47, 14.
U. S. Department of Education. (2006). Evidence of Quality in Distance
Education Programs Drawn From İnterviews With The Accreditation
Community. http://www.itcnetwork.org/Accreditation
EvidenceofQualityinDEPrograms.pdf, Web adresinden 30 Eylül 2009
tarihinde edinilmiştir.
YAZARLARA İLİŞKİN
Prof. Dr. Ayşen BAKİOĞLU, Marmara Üniversitesi, İstanbul.
Lisans öğrenimini A.Ü. Eğitim Bilimleri Fakültesi,
Eğitim Yönetimi ve Denetimi bölümünde, 1982
yılında tamamladı. Aynı bölümde yüksek lisansını
1985 yılında bitirerek, sınavla M.Ü Atatürk Eğitim
Fakültesi, Eğitim Bilimleri Bölümüne araştırma
görevlisi olarak atandı. 1986 yılında İstanbul
Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Personel
Yönetimi ve Endüstri İlişkileri Bölümünde Doktora
öğrenimine
başladı,
1988’de
Nottingham
Üniversitesi, Eğitim Fakültesi Eğitim Yönetimi
Bölümünde
Doktora
yapmak
üzere
görevlendirildi.
İstanbul
Üniversitesindeki Doktorasını 1991 ve Nottingham Üniversitesindeki
Doktorasını 1993 yılında tamamladı. 1994 yılında Yardımcı Doçentlik
kadrosuna atandı. 1997 yılında Doçent, 2003 yılında Profesör ünvanını aldı.
Yöneticilerin profesyonel gelişmeleri konusunda evrensel bilgi üretimine
239
katkıda bulundu. Eğitimcilerin profesyonel gelişimi konusuna ülke ve uluslar
arası düzeyde, ampirik araştırmalarla katkıda bulunmaya çalışmaktadır.
Çağdaş Sınıf Yönetimi, Akreditasyon, Araştırmada Kalite, Yükseköğretimde
Karakter Eğitimi, Eğitimde Mentorluk başlıklı kitapları bulunmaktadır.
Yüksek Lisans, doktora dersleri vermekte, yoğun şekilde tez yönetmekte,
yurtdışı ve yurtiçi bilimsel dergilerde hakemlik ve editör kurulu üyeliği
yapmaktadır. Fakülte Yönetim Kurulu üyeliği, Dekan Yardımcılığı,
Anabilim Dalı Başkanlığı, Bölüm Başkanlığı, Enstitü Müdürlüğü görevleri
yaptı. Pek çok kamu kurumuna, konferans, seminer verdi. Bilimsel ödüllere
aday gösterildi, teşvik desteği ve atıf ödülü aldı. Ülkemizin yanı sıra ABD,
Kanada, İngiltere, Avustralya, İsveç, Çin, Japonya vb. ülkelerde yayınlanmış
ve/veya sunulmuş yüze yakın bildiri, makale ve kitap bölümü
bulunmaktadır. Gelişmiş ülke literatüründe çalışmalarına yüzelliye yakın
atıfta bulunulmuştur. İngilizce bilmektedir, evli ve üç çocuk annesidir.
Prof.Dr. Ayşen BAKİOĞLU
Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi
Eğitim Bilimleri Bölüm Başkanlığı Göztepe Kampüsü/Kadıköy İstanbul
İş Tel:90 0216 345 90 90
E-Posta: abakioglu@marmara.edu.tr
Dr. Ertuğ CAN, MEB, İstanbul.
Ertuğ Can, 1997 yılında Anadolu Üniversitesi İşletme
Fakültesi “İşletme”, 1999 yılında ise Yıldız Teknik
Üniversitesi
Fen-Edebiyat
Fakültesi
“Eğitim
Programları ve Öğretim” Lisans programlarından
mezun olmuştur. Yüksek Lisans eğitimini 2005
yılında “Uzaktan Öğretim Öğrencilerinin Uzaktan
Eğitim Yönetimini Değerlendirmeleri” başlıklı tezi ile
Marmara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsüne
bağlı “Eğitim Yönetimi ve Denetimi” programında
tamamlamıştır. Doktora çalışmalarını Marmara Üniversitesi Eğitim Bilimleri
Enstitüsü “Eğitim Yönetimi ve Denetimi” programında “Açık ve Uzaktan
Eğitimde Akreditasyon Yeterlilik Düzeyinin İncelenmesi” başlıklı tezi ile
2012 yılında tamamlamıştır.1999 yılında İstanbul’da Millî Eğitim
Bakanlığı’na bağlı resmî okullarda sınıf öğretmeni olarak başlamış olduğu
görevini 2004 yılından itibaren rehber öğretmen olarak sürdürmektedir. Millî
240
Eğitim Bakanlığı bünyesinde değişik proje, seminer, hizmetiçi eğitim
faaliyetleri ve ders kitabı yazım komisyonu çalışmalarında yer almıştır. 2010
yılından itibaren Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesine bağlı
değişik Lisans programlarında “Eğitim Bilimine Giriş”, “Ölçme ve
Değerlendirme”, “Öğretim İlke ve Yöntemleri” dersleri vermektedir.
İstanbul Aydın Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü-M.E.B İşbirliğinde
açılan “Yöneticiler İçin İşletme” Yüksek Lisans Programında 2012-2013
Güz
Yarıyılında “Eğitim Denetimi” , “Eğitim Yönetimi ve Okul
Geliştirme” ve “İnsan Kaynakları Yönetimi” derslerini vermektedir. Yazarın
eğitim bilimleri ile açık ve uzaktan eğitim alanında yayınlanmış değişik
makale ve bildirileri bulunmaktadır.
Dr.Ertuğ CAN
M.E.B. Kadir Has İlkokulu
Eski Bağdat Cad. Şale Sok. No:2. 34840 Maltepe/İstanbul
İş Tel: 90 0216 489 53 43 Fax:90 0216 489 53 44
GSM: 0 532 691 23 76
E-Posta: ertuğcan@gmail.com
241
242
BÖLÜM 15
AKILLI TELEFONLAR VE TABLET
CİHAZLAR İÇİN GELİŞTİRİLEN
MOBİL SAĞLIK UYGULAMALARINA
GENEL BAKIŞ
Arş. Gör. Dr. Nilgün ÖZDAMAR KESKİN
Anadolu Üniversitesi, Açıköğretim Fakültesi, Eskişehir
nozdamar@anadolu.edu.tr
ÖZET
Mobil sağlık, genel olarak sağlık hizmetlerinin mobil teknolojiler aracılığıyla
iletilmesi olarak tanımlanmaktadır. 21. Yüzyıl açısından hastaların sağlık
durumundaki anlık değişimler mobil sağlık uygulamaları ile takip
edilebilmektedir. Bununla birlikte mobil sağlık uygulamasının içine entegre
edilmiş simülasyonlar, karar destek sistemleri, performans gelişim araçları
sayesinde sağlık çalışanları gereksinim duydukları bilgiye zaman ve
mekandan bağımsız olarak erişebilmektedir. Böylece mobil sağlık
uygulamaları sağlık çalışanlarının etkili karar verme sürecini hızlandırırırken
tıbbi hata yapma oranını en aza düşürerek hastalara sunulan sağlık
hizmetinin kalitesinin artırır. Mobil sağlık uygulamalarının sunduğu bir diğer
önemli fırsat ise sağlık alanında çalışanların ve hastaların yaşamboyu
öğrenmesini desteklemesidir. Bu çalışmada akıllı telefonlar ve tablet
bilgisayarlar için geliştirilmiş mobil sağlık uygulamalarına ilişkin var olan
durum güncel örneklerle betimlenmiş ve sağlık alanında mobil öğrenmeye
yönelik öneriler sunulmuştur.
GİRİŞ
Son yıllarda sağlık alanında mobil teknolojilerin benimsenmesiyle birlikte
mobil sağlık uygulamalarının dünyada giderek yaygınlaştığı gözlenmektedir.
Mobil cihazların kullanıcı dostu, taşınabilir, hareketli, düşük maliyetli ve
gereksinime cevap verecek kadar güçlü teknolojiye sahip olması sağlık
alanında mobil teknolojilerin kullanılmasını hızlandıran önemli
faktörlerdendir (Işık & Güler, 2010). Bir diğer önemli faktör ise akıllı
243
telefonlar ve tablet cihazlar için geliştirilen mobil sağlık uygulamalarının
sağlık alanındaki çalışanların ve hastaların farklı gereksinimleri
karşılayabilmesidir (Liu ve diğerleri, 2011). İlgili alanyazında gelecekte
sağlık alanında tablet bilgisayarların ve akıllı telefonların kullanımının daha
cazip hale geleceği ve böylece geliştirilen mobil sağlık uygulama sayısının
daha çok artacağı öngörülmektedir (Ambient Insight, 2010; Kenny ve
diğerleri, 2012; Quantiamd Media, 2011). Akıllı telefonların ve tablet
bilgisayarların sağlık alanında mobil dönüşümü hızlandırdığını belirten
Healthx firmasının bir çalışmasında 2012 sonuna kadar 44 milyon mobil
sağlık uygulamasının indirileceği ve 2016 yılına kadar bu sayının 142
milyona
çıkacağı
tahmin
edilmektedir
(http://www.hitconsultant.net/2012/05/02/infographicmobile-technology-in-healthcare). Bu
açıklamalardan da görüldüğü üzere günümüzde mobil sağlık kavramı
oldukça önem kazanmıştır.
MOBIL SAĞLIK NEDİR?
Mobil sağlık, sağlık hizmetlerinde mobil teknolojilerin ve tıbbi
algılayıcıların kullanılmasına denir (Ambient Insight, 2010; Işık ve Güler,
2010). Bir başka tanıma göre ise mobil sağlık, “mobil iletişim ve kablosuz
ağ teknolojileri aracılığıyla sağlık hizmetlerinin iletilmesi”dir (Krohn ve
Metcalf, 2012; Liu ve diğerleri, 2011). Bu tanımlar elektronik sağlık
sistemlerinden mobil sağlık sistemlerine dönüşümü temsil etmektedir (Işık
ve Güler, 2010).
ABD’de CompTIA derneğinin 2011 yılında yayınladığı raporda;
sağlık sektörüne hizmet eden 400 şirket yöneticisinin ve 350
sağlık çalışanının %50’sinden fazlasının işi gereği akıllı
telefon kullandığı ve gelecek on iki ay içinde bu oranların
artacağı,
araştırmaya katılanların %38’inin günlük olarak mobil
sağlık uygulamalarını kullandığı,
katılanların neredeyse yarısının Elektronik Sağlık Kayıt
sistemlerine girmek için akıllı telefonlardan yararlandığı,
sağlık çalışanlarının %14’ünün “uzak merkezler arasında
bilgi ve iletişim teknolojilerini kullanarak klinik sağlık
hizmetlerinin verilmesi” olarak bilinen “Tele Tıp”taki
gelişmeleri yakından takip ettiği belirtilmiştir (CompTIA,
2011).
244
Yukarıdaki sonuçlardan sağlık çalışanlarının mesleki etkinliklerde mobil
teknolojilerden etkili bir şekilde yararlandıkları açıkça görülmektedir.
Quantiamd Media firması tarafından gerçekleştirilen bir diğer mobil sağlık
araştırması sonucuna göre ise araştırmaya katılan hekimlerin önemli
çoğunluğu mesleki etkinliklerde akıllı telefonları ve tablet bilgisayarları
birlikte kullanmaktadır. Hekimler karar destek araçlarına erişmek, yeni
tedavi yöntemlerini öğrenmek, referans materyallerine bakmak ve hasta
bilgilerine erişmek amacıyla mobil teknolojilerden yararlanmaktadır
(Quantiamd Media, 2011). Bu bağlamda mobil sağlığın sürdürülebilir
olduğu, mobil teknolojierin sağlık alanında oldukça önemli bir rol oynadığı
ve oynayacağı söylenebilir (Krohn ve Metcalf, 2012; Norris ve diğerleri,
2009).
MOBİL SAĞLIK UYGULAMALARI
Mobil cihaz alıcılarının artması, cihazlarda güçlü internet bağlantılarının
olması, yeni mobil öğrenme geliştirme araçlarının ve iletim platformlarının
Tablo 1.
Mobil Sağlık Uygulamaları ve Sunduğu Fırsatlar
Mobil Sağlık
Uygulamaları
Kronik hastalıkların
yönetimi
İlaç tedavileri
Uzaktan hasta takibi
Kişisel sağlık bilgilerine
erişme
Hekimler, hastalar ve
diğer tıbbi görevliler
arasında iletişim kurma
Kişisel sağlık
Örnek Uygulamalar
Fırsatlar
Tıbbi algılayıcılar aracılığıyla
gözlem
Metin, e-posta ve akıllı telefon
uygulaması aracılığıyla ilaç
tedavisinde hatırlatma ve
koruyucu uyarılar
Koruyucu izleme sistemleri
Kişisel sağlık kayıtları
Hızlı müdahalenin yapılması
Web tabanlı sosyal ağlar
Beslenme, fiziksel etkinlik ve
sağlıklı yaşam için izleme
sistemleri
245
Hasta memnuniyetini artırma
Maliyeti azaltma
Evde sağlık hizmeti ve
özel kiliniklere yönelme
Özyönetimi artırma
Formda ve zinde kalmayı
destekleme
Yaşam kalitesini artırma
Sağlık görevlilerin yükünü
azaltma
Hekimler, hastalar ve sağlık
görevlilieri arasında
iletişimin artırılması
geliştirilmesi, yeni öğrenme içerik ve uygulamalarının patlaması, kitlesel
pazarlama içerik dağıtım ve yayınlama kanallarının geliştirilmesi sonucunda
artan mobil sağlık uygulamaları; klinik çalışmaları, eğitim, iletişim, bilgi
yönetim ve karar verme süreçlerinin hızlanmasını sağlamıştır (Ambient
Insight, 2010; Türker ve Kutlu, 2011).
Mobil sağlık uygulamaları ile kalp, şeker, tansiyon gibi kronik rahatsızlıkları
bulunan hastaların uzaktan takibinin yapılabildiği, sağlık alanında hizmet
veren ve hizmet alan kişilerin sağlık kayıtlarına hızlıca her yerde ve her
zaman erişebildiği, sağlık uzmanlarının mesleki gelişimine yönelik 3D
modellemeleri, etkileşimli videoları, animasyonları içeren bilgi kaynaklarını
takip edebildiği, sağlıklı yaşam konusunda oldukça bilgili uzman hastaların
kendi kurdukları sosyal ağlar ve tartışma platformları üzerinden diğer
hastalara danışmanlık yapabildiği gözlenmektedir. Tablo 1’de mobil sağlık
uygulamaları ve bu uygulamaların sunduğu fırsatlar örneklerle genel olarak
betimlenmektedir (Krohn ve Metcalf, 2012).Güncel mobil sağlık
uygulamaları hasta bakım ve takibi, faturalama, e-reçeteleme ve laboratuar
çalışmaları, konsültasyon (danışmanlık) ve sürekli sağlık eğitimi olmak
üzere beş kategoride incelenebilir:
Hasta Bakım ve Takibi
Hastanın tedavi ve teşhiş dışında hastanede geçirdiği gereksiz süreleri yok
etmek ve kaliteli sağlık hizmetinin sunulması amacıyla hasta bakım ve
takibine
yönelik mobil
sağlık uygulamaları
geliştirilmektedir.
Uygulamalarda düzenli olarak hasta kendisine ait tıbbi verileri mobil
uygulamaya yükler ve daha sonra bu verilerin değerlendirilmesi için hasta
izleme merkezine gönderir.
Resim 1.
Mobil Hasta Takip Uygulaması
246
Böylece hekim, hastasının tıbbi verilerini uzaktan takip edebilir. Resim 1’de
Sisoft firması tarafından geliştirilen mobil sağlık takip uygulaması yer
almaktadır. Bu tarz geliştirilen mobil sağlık uygulamaları aracılığıyla
hastalığın tedavisi hakkında daha hızlı ve etkili karar verilebilir.
Günlük yaşantımızda yediğimiz yemekler, attığımız adım sayımız,
yaktığımız kaloriler, gerçekleştirdiğimiz sportif faaliyetler gibi fiziksel
aktivitelerin kayıtlarını tutan mobil sağlık uygulamaları insanların sağlıklı
olmasını ve yaşam kalitesini artırmayı amaçlamaktadır. Resim 2’de ETİ
firması tarafından geliştirilmiş beslenme ve fiziksel aktivite takip
uygulaması yer almaktadır. Beslenme ve fiziksel aktivite takibine yönelik
geliştirilen uygulamalara girilen verilerin sonuçları istatistiksel raporlar ve
tablolar ile kullanıcıya sunulmaktadır. Bu sayede kullanıcılar kendilerine ait
fiziksel aktivitelerin takibini anlık yapabilmektedir.
Resim 2.
Mobil Fiziksel Aktivite Takip Uygulaması
Günümüzde akıllı telefonlar ve tablet bilgisayarlar hastalıkların teşhisinde
kullanılmaktadır. Örneğin Michigan Üniversitesi araştırmacılarının
geliştirdiği UMSkinCheck adlı uygulama ile Apple’ın akıllı telefonu iPhone
ile cilt kanseri tespiti yapılabilmektedir. Resim 3’de yer alan bu uygulama
vücudun değişik bölgelerinden çekilen fotoğraflar ile kullanıcıların cilt
kanserine yatkınlıkları ölçebilirken, kullanıcıların ciltlerindeki değişiklikleri
takip edebilmesi için kişiye periyodik hatırlatmalar gönderebilmektedir
(http://laughingsquid.com/ umskincheck-a-skin-cancer-screening-app).
247
Resim 3.
Mobil Hastalık Teşhis Uygulaması
Randevu/Faturalama
Hastaların sağlık kurum ve kuruluşlarında bekleme sürelerini azaltmak
amacıyla geliştirilen mobil sağlık uygulamaları ile hastanın randevu alarak
hastaneye gelmesi, hastanesini ve hekimini seçebilmesi, fatura işlemlerini
uzaktan yapabilmesi artık mümkündür.
Resim 4.
Mobil Randevu Uygulaması
248
Resim 4’te sağlık hizmetinin kalitesini artırmaya çalışan mobil uyumlu
hastanelerden bir örnek yer almaktadır.
E-Reçeteleme ve Laboratuar Çalışmaları
Son yıllarda kayıtlı ilaç bilgilerini ve ilaç geliştirmeye yönelik laboratuar
çalışmalarını ve bu çalışmaların test sonuçlarını gösteren özellikle
eczacıların kullandığı mobil sağlık uygulamaları geliştirilmektedir.
Resim 5.
Mobil Eczane Uygulaması
Resim 5’te yer alan EczaPlus uygulaması gibi ilaç barkodlarını tanıyan ve
okuyan mobil sağlık uygulamaları ile hastalar kullandıkları ilaçlar hakkında
detaylı bilgi alabilmekte ve ilgili ilaç firmasının iletişim bilgilerine erişerek
kullandıkları ilaçları sipariş edebilmektedir.
Konsültasyon (Danışmanlık)
Hastaları bilgilendirmek amacıyla geliştirilen mobil sağlık uygulamaları
olduğu gibi aynı zamanda doktorların hastalığın tanı ve tedavisinde birbirleri
ile sesli ve görüntülü olarak iletişim kurmasını sağlayan mobil sağlık
uygulamaları da vardır.
249
Resim 6’da Anadolu firması tarafından geliştirilen acil durumlara ilişkin
sağlık hizmetinin verilmesini amaçlayan mobil sağlık uygulaması yer
almaktadır.
Resim 6.
Mobil İlk Yardım Uygulaması
Sürekli Tıp Eğitimi
Sağlık çalışanları ve hastalar için sürekli eğitim ve araştırma olanağı sunan
mobil sağlık uygulamalarının son yıllarda giderek arttığı gözlenmektedir.
Resim, video, animasyon ve 3 boyutlu simülasyonları içeren bu uygulamalar
kullanıcılara zengin içerik sağlamaktadır.
Resim 7.
Mobil Sağlık Eğitim Uygulaması
Sürekli Tıp Eğitimi kategoride sunulacak en iyi örneklerden biri Tufts
Universitesi’nin Sağlık Bilgi Kütüphanesi, tıp, diş, veterinerlik fakültelerinin
250
(http://www.library.tufts.edu/hhsl/education/fullTextLinksHowTo.html)
desteği ile hazırlanmış TUSK portalıdır Resim 8’de yer alan bu uygulama
mobil cihazlar aracılığıyla erişilebilen çokluortam araçlarına sahip dinamik
bilgi yönetim sistemidir ve bu uygulamanın amacı fakülte ve öğrencilerin
sürekli eğitimini desteklemektir.
Resim 8.
Mobil Öğrenme Portalı: TUSK
Sağlıklı yaşam ve doğru beslenme alışkanlığı kazandırmak
amacıyla öğrencilere yönelik geliştirilen oyun ve simülasyon tabanlı mobil
öğrenme uygulamaları da geliştirilmektedir.
Resim 9.
Mobil Sağlık Oyunları
251
TÜRKİYE’DE KULLANILAN MOBİL SAĞLIK UYGULAMALARI
“Sosyal politikaların ve sağlık sisteminin temel amacı, hizmete ulaşabilirliği
artırmaktır. İnovasyon, sağlık hizmetlerinde ulaşılabilirliği arttırır” ilkesini
benimseyen Sisoft firmasının ülkemizde kullanılması için geliştirdiği birçok
mobil sağlık uygulaması vardır (http://www.sisoft.com.tr/tr/). Birçok ödüle
sahip olan bu firma, hem sağlıklı bireylerden oluşan toplum yapısını
oluşturabilmeyi, hem de ülkenin sağlık giderlerini azaltarak güçlü bir
ekonomi yapısını sağlamayı hedeflemektedir. Sağlık hizmetlerinin
kalitesinin artması için geliştirilen mobil sağlık uygulamaları hastaların
medikal görüntülerine konum ve zamandan bağımsız olarak iPhone, iPad ve
tablet bilgisayar gibi mobil cihazlar üzerinden erişimine izin vererek hasta
bakımının kolaylaşmasını, bilgiye kolay ve hızlı erişim sağlayarak sağlık
çalışanlarının etkili karar verme süreçlerini, tıbbi hata yapma oranlarının en
aza düşürülmesini destekler.
Türkiyede mobil operator firmalarının da mobil sağlık uygulamalarına önem
verdikleri gözlenmektedir. Örneğin Resim 10’da yer alan Avea
kullanıcılarınaın ücretsiz olarak erişebileceği Medisana tarafından
geliştirilen ve CEBIT 2012 IT Innovasyon ödülünü kazanan VitaDock
uygulaması ile insan sağlığı için büyük önem taşıyan kilo, tansiyon, ateş ve
kan şekeri ölçümleri iPad veya iPhone aracılığıyla evde, sokakta, iş yerinde
güvenli ve konforlu bir şekilde yapılabilmektedir ve istenildiği anda tüm bu
raporlar doktor ile paylaşılabilmektedir.
Öte yandan Turkcell firmasının Turkcell Sağlık Takip projesi kapsamında
ürettiği cihazlarla kan şekeri, tansiyon ve kalp ritmi gibi tıbbi ölçümler
yapılabilmektedir.
Bu cihazlarla kronik hastaların tıbbi ölçüm verileri kayıt altına alınmakta ve
böylece hasta her an, her yerde 7/24 uzaktan takip edilebilmektedir.
Hastaların sağlık verilerinde bir bozulma gözlemlendiğinde hekimlere SMS
ile uyarı gönderilmektedir.
Bu projenin İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesinde tedavi gören 500 kronik
hasta üzerinde uygulanması hedeflenmektedir
(http://medya.turkcell.com.tr/turkcell-saglik-takip-ile-kronik-hastalar-her-anher-yerde-7-24-kontrol-altinda-bulten_2671.html).
252
Resim 10.
Vitadock Mobil Uygulaması
SAĞLIK ALANINDA MOBİL ÖĞRENMEYE GENEL BAKIŞ
Sağlık alanında mobil öğrenme mobil sağlığın bir alt bileşen olarak
görülmektedir (Ambient Insight, 2010, s.32). Mobil öğrenme, öğrenenin
sabit ya da önceden belirlenmiş bir yerde olmadığı ya da mobil teknolojilerin
253
sunduğu öğrenme fırsatlarından yararlandığı bir öğrenme biçimidir
(Q’Malley ve diğerleri, 2003).
Bir başka tanıma göre ise belirli bir yere bağlı olmadan eğitim içeriğine
erişebilmeyi, dinamik olarak üretilen hizmetlerden yararlanmayı ve
başkalarıyla iletişimde bulunmayı sağlayan, kullanıcının bireysel olarak
gereksinimine anında cevap vererek üretkenliğini ve iş performans
verimliliğini arttıran, mobil teknolojiler aracılığıyla gerçekleşen bir eğitim
yöntemidir (Özdamar Keskin, 2010).
Şekil I’de görüldüğü üzere sağlık alanında mobil öğrenme sağlık
çalışanlarının hızlı ve etkili karar alma süreçlerini destekleyerek mesleki
performansı geliştiren bir yöntem olarak görülmekle birlikte sürekli tıp
eğitimlerin sunulduğu bilgi portallarını, sağlık eğitimi konusunda
referansları, sınavları ve oyun tabanlı öğrenme ortamlarını da kapsamaktadır
(Ambient Insight, 2010).
Mobil Öğrenme Ürünleri
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Sağlık Hizmeti İçin Özel
Mobil Öğrenme Ürünleri
Karar destek ve
performans destek
İçerik geliştirme araçları
Platformun kurulumu
Sosyal öğrenme
Teknoloji hizmetleri
İçerik hizmetleri
Lokasyon tabanlı öğrenme
hizmetleri
Gömülü öğrenme
İçerik paketleri
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Acil tıp hizmetleri ve
klinikle ilgili karar destek
İçerik geliştirme araçları
Platformun kurulumu
İletişim ve danışmanlık
Teknoloji hizmetleri
İçerik hizmetleri
Hasta başı lokasyon tabanlı
öğrenme
Tıbbi araç-gömülü öğrenme
Referans, Sürekli Tıp
Eğitim ve sınavlar
Şekil 11.
Mobil Öğrenme Ürün ve Hizmetler
(Ambient Insight Kapsamlı Araştırma Raporu, 2010)
254
İletişim, dökümantasyon gibi birçok işlevsel araca sahip olan mobil cihazlar,
hastalığın tedavisine ilişkin gerektiğinde tıbbi referanslara başvurmak, sağlık
alanına ilişkin bilgi ve öğrenme gereksinimlerini karşılamak, hastalar
hakkında kısa notlar tutmak ve bunları paylaşmak için kolaylıkla
kullanılabilir (Smerdal & Gregory, 2005). Bu bağlamda 2000 ve 2002 yılları
arasında gerçekleşen KNOWMOBILE projesi PDA’lerin tıp eğitimi ve
klinik araştırmalarında kullanılabilirliğinin araştırıldığı kapsamlı mobil
sağlık araştırmalarından biridir. Projede klinikte “bilgiye anında erişim”in ne
anlam ifade ettiği ve sağlık çalışanlarının en güncel tıbbi bilgiye erişmeleri
için mobil cihazların sağladığı fırsatlar araştırılmıştır (Smerdol & Gregory,
2002, s.328). Yapılan araştırmalarda deneysel açıdan kablosuz ve mobil
teknolojiler ile ilgili araştırmalarda altyapının oldukça dikkat edilmesi
gereken önemli bir unsur olduğu, kuramsal açıdan mobil ve kablosuz
teknolojilerin kullanım potansiyelinin tasarımlanması ve geliştirilmesine
yönelik daha fazla araştırmanın yapılmasının gerekli olduğu, tasarımsal
açısından ise PDA’lerin kişisel yardımcı araçlardan ziyade karmaşık web
sayfalarına potansiyel geçiş kapısı olduğu sonucuna varılmıştır. Bu projede
elde edilen sonuçlardan mobil öğrenme araştırmalarında kullanılan
teknolojinin ve altyapının oldukça önemli olduğu görülmektedir.
İlgili alanyazında sağlık alanında mobil öğrenmenin engelleri; yüksek
maliyet, teknoloji ve yazılım bilgisinde yetersizlik, kurulumunun zor olması,
okuma zorluğu, mobil teknolojiyi kullanma konusunda güvensizlik,
teknolojik başarısızlık (pilin ölmesi, veri girişinin yavaşlığı gibi), mobil
cihazlara karşı önyargı olarak belirtilmektedir (Davenport, 2004; Park, 2006;
Kenny ve diğerleri, 2005, Krohn & Metcalf, 2012). Günümüzde teknolojik
engeller geliştirici firmalar tarafından ürettikleri yeni teknolojiler, ek araçlar
v.b. ile çözülmeye çalışılırken, kullanıcıların mobil öğrenmeye ilişkin
olumsuz algıları özellikle birçok işlevsel araca sahip güçlü teknolojiler olan
akıllı telefon ve tabletlerin çıkması ve bu mobil cihazların sunduğu
fırsatların farkedilmesi ile birlikte olumlu yönde değişmeye başlamıştır
(Özdamar Keskin, 2011).
Örneğin 2012 yıllında yayınlanan Hemşirelik Fakültesi öğrencilerinin ve
akademisyenlerin
mobil
teknolojileri
kullanımlarına
ilişkin
özyeterliliklerinin incelendiği bir araştırmada, hem öğrencilerin hem de
akademisyenlerin mobil teknolojileri kullanma konusunda yüksek oranda
kendilerine güvendikleri belirtilmiştir (Kenny ve diğerleri, 2012). Araştırma
sonucuna göre ankete katılanların %46’sının 3G bağlantılı akıllı telefona
sahip olduğu, katılımcıların iletişim amacıyla daha çok arama, mesajlaşma
255
ve e-posta gibi araçları kullandığı, katılımcıların gerçekleştirdiği düzenli
etkinliklerin İnternette gezinme, fotograf çekme, kelime işlemci programını
ve sağlık uygulamalarını kullanma olduğu, katılımcıların %65’inin öğretme
ve öğrenme sürecinde mobil teknolojileri kullandığı gözlenmiştir. Bu
sonuçlardan görüldüğü üzere sağlık alanında çalışanların mobil teknolojileri
etkili bir şekilde kullanmaktadır. Bu bağlamda sağlık çalışanlarının mobil
öğrenme uygulamalarını kullanma potansiyeli oldukça yüksek olduğu
görülmektedir. Bu nedenle sağlık alanına yönelik mobil öğrenme
uygulamaları tasarımlanabilir.
Sağlık alanında tasarımlanacak mobil öğrenme uygulamalarının sağlık
çalışanlarının mesleki bilgi ve öğrenme gereksinimlerini karşılaması
gerekmektedir. Bu nedenle tasarıma başlamadan önce kapsamlı gereksinim
analiz çalışmasının yapılması oldukça önemlidir (Instructional Design
Fusions, 2010). Bir diğer önemli nokta ise öğrenme ortamı tasarımında
kullanılacak teknolojilerin seçimine ilişkin verilen karardır.
Günümüzde çeşitli mobil cihazlar, mobil platformlar, geliştirme yazılımları,
çokluortam araçları bulunmaktadır. Bir mobil öğrenme tasarımcısının
amacına uygun mobil öğrenme teknoloji ve araçlarını belirlemesi, tasarımda
karşılacak sorunların müdahalesinde oldukça önemlidir (Özdamar Keskin,
2011).
De Waard ve Kiyan’ın (2011) sağlık çalışanlarının yetiştirilmesi amacıyla
mobil teknolojilerin kullanılmasına yönelik gerçekleştirdikleri araştırmada,
sağlık alanında mobil öğrenme tasarımlarına yönelik öneriler sunulmaktadır.
Araştırmada kullanılan mobil öğrenme tasarımında, Peru’daki HIV/AIDS
kliniklerinde çalışan 20 doktorun kişisel akıllı telefonlarından (Nokia N95 ve
iPhone) ereşebildikleri Moodle tabanlı mobil öğrenme platformu
kullanılmıştır.
Mobil öğrenme platformundaki her öğrenme modülü; klinik durumlara
ilişkin 3D öğrenme senaryoları, alıştırma soruları, katılımcıların öğrenme
süreçlerini takip ettikleri gelişim araçlarını içermektedir. Aynı zamanda bu
platform Facebook sosyal ağı üzerinden de erişilebilmektedir.
Araştırmada Facebook sosyal ağı, doktorların birbiri ile HIV/AIDS
tedavisine yönelik tıbbi tartışmaları ve örnek klinik durumları paylaşmak
için kullanılmıştır. Mobil öğrenme tasarımcılarına yol gösterici olan bu
256
araştırmanın sonuçlarına göre sağlık alanında geliştirilen mobil öğrenme
tasarımlarında şu özelliklere yer verilmelidir:
Sağlık alanında insanların bakımı ve tedavisi üzerine
geliştirilen kapsamlı öğrenme modülleri bağlama dayalı
örnek durumlar verilerek tasarımlanabilir ve bu modüller
mobil cihazlara özelleştirilebilir.
Mobil öğrenme ortamı tasarımlanırken, küçük ekran
boyutuna, zaman sınırlamasına, kullanılan teknolojinin
özelliklerine, etik kurallara dikkat edilmesi gerektiği gibi
farklı işletim sistemlerinde mobil öğrenme uygulamasının
performansının değerlendirilmesi de gerekir.
SONUÇ VE ÖNERİLER
Günümüzde farklı gereksinimleri karşılamak amacıyla binlerce mobil sağlık
uygulaması vardır. Bu uygulamalar hızlı bilgi akışına izin vererek klinik
çalışmaları, eğitim, iletişim, bilgi yönetim ve etkili karar verme süreçlerinin
hızlanmasını sağlamıştır.
Kullanıcı dostu, taşınabilir, hareketli, düşük maliyetli ve gereksinime cevap
verecek kadar güçlü teknolojiye sahip olan mobil cihazların sunduğu
fırsatlardan ötürü mobil sağlık uygulamaları, sağlık alanında gereksinim
duyulan bilginin her yerde her zaman ulaşılabilmesini sağlayarak sağlık
hizmetlerinin kalitesini artırmaktadır.
Mobil sağlık uygulamaları simülasyonlar, resimler, videolar gibi çokluortam
araçlarından oluşan zengin öğrenme ortamları ile mesleki gelişim ve yaşam
boyu öğrenmeyi destekler.
Bu çalışmada sağlık alanında mobil teknolojilerin etkili bir şekilde
kullanıldığı gözlenmektedir. Bu bağlamda sağlık çalışanlarının mobil
öğrenme uygulamalarını kullanma potansiyeli oldukça yüksektir. Bu nedenle
sağlık alanına yönelik mobil öğrenme uygulamaları tasarımlanabilir.
Binlerce mobil sağlık uygulaması arasında hızlı bir şekilde tıbbi
müdahalelerin yapılmasını sağlayan, kronik hastalıkların takibine izin
vererek hasta memnuniyetini artıran, evde sağlık hizmetine izin veren,
hastaların öz yönetimini artıran, formda ve zinde kalmayı destekleyen,
yaşam kalitesini artıran, sağlık görevlilierin yükünü azaltan, hekimler,
257
hastalar ve sağlık görevlileri arasında iletişimi artıran ve düşük maliyetli
olan mobil sağlık uygulamalarının daha cazip olduğu gözlenmektedir.
Bir mobil sağlık uygulaması tasarımlarken belirtilen bu özelliklere dikkat
edilmesi önerilmektedir.
Mobil sağlığın bir alt bileşeni olarak görülen mobil öğrenme, kullanıcıların
sağlık alanında karşılaştıkları sorunları çözmek ve bilgi gereksinimlerini
karşılamak için başvurabilecekleri güncel ve kapsamlı bilgi ortamı olarak
görülmektedir. Tasarımlanacak mobil öğrenme ortamlarının bağlama dayalı
örnek durumlar, simülasyonlar, uzman videoları, resimler gibi zengin çoklu
ortam araçlarını içermesi önerilmektedir. Bununla birlikte ülkemizde sağlık
alanında geliştirilen oyun tabanlı mobil öğrenme uygulamalarında bir boşluk
olduğu gözlenmiştir. Bu çalışmada mobil öğrenme tasarımcılarına ve
uygulama geliştirme uzmanlarına çocuklar ve gençlerin sağlıklı yaşam
konusunda bilinç kazanmaları için eğlendirerek öğrenmeyi amaçlayan oyun
tabanlı mobil öğrenme uygulamalarının geliştirilmesi tavsiye edilmektedir.
KAYNAKÇA
Ambient Insight (2010). Why Does Healthcare Lead the Way in Mobile
Learning? http://www.ambientinsight.com/Resources/Documents/AmbientInsight-Mobile-Learning-Healthcare-Leads-the-Way.pdf bu adresten, 3 Mart
2012 tarihinde edinilmiştir.
CompTIA (2011). Third Annual Healthcare IT Insights and Opportunities.
http://www.comptia.org/news/pressreleases/11-11
16/Healthcare_Practices_Embrace_Mobile_Technologies_New_CompTIA_
Research_Reveals.aspx adresinden 3 Mart 2012 tarihinde edinilmiştir.
Davenport, C. (2004). Analysis of Pdas in Nursing: Benefits and Barriers.
http://www.pdacortex.com/Analysis_PDAs_Nursing.htm adresinden 5 Mart
2012 tarihinde edinilmiştir.
De Waard, I. & Kiyan, C. (2010). Mobile Learning For HIV/AIDS Health
Care Workers’ Training in Resource-Limited Setting. 9th World Conference
on Mobile and Contextual Learning mLearn 2010, Valletta/Malta.
Instructional Design Fusions Blog (2010). Mobile Learning for Health:
Initial Design Considerations.
http://instructionaldesignfusions.wordpress.com/2010/09/20/mobile-
258
learning-for-health-initial-design-considerations/ adresinden 5 Mart 2012
tarihinde edinilmiştir.
Işık, A. H & Güler, İ. (2010). Teletıpta Mobil Uygulama Çalışması ve Mobil
İletişim Teknolojlerinin Analizi. Bilişim Teknolojileri Dergisi, 3(1), 1-10.
Kenny, R.F., Park, C.L., Neste-Kenny, J.M.C., Burton, P. & Qayyum, A.
(2012). Using Self-Efficacy to Assess the Readiness of Nursing Educators
and Students for Mobile Learning. The International Review of Research In
Open And Distance Learning (IRRODL), 13(3), 2777-313.
Krohn, R. & Metcalf, D. (Ed.) (2012). Mhealth From Smartphones to Smart
Systems. Chicago, IL: Healthcare Information and Management Systems
Society (HIMSS).
Liu, C., Zhu, Q., Holroyd, K.A. & Seng, E.K. (2011). Status and trends of
mobile-health applications for IOS devices: A developer’s perspective. The
Journal of Systems and Software, 84(2011), 2022-2033.
Norris, A. C, Stockdale, R.S. & Sharma, S. (2009). A Strategic Approach to
m-Health. Health Informatics Journal 15 (3), 244-253.
Özdamar-Keskin, N.(Şubat 10-12,2010). Mobil Öğrenme Teknolojileri ve
Araçları, Akademik Bilişim 2010, Muğla, Türkiye.
Özdamar Keskin, N. (2011). Akademisyenler İçin Bir Mobil Öğrenme
Sisteminin Geliştirilmesi ve Sınanması. Yayınlanmamış Doktora Tezi,
Anadolu Üniversitesi, Eskişehir.
Q’Malley, C., Vavoula, G., Glew, J., Taylor, J., Sharples, M. ve Lefrere, P.
(2003). Guidelines for learning/teaching/tutoring/in a mobile environment.
Mobilearn project. www.mobilearn.org/download/results/guidelines.pdf
adresinden 13 Nisan 2008 tarihinde edinilmiştir.
Quantiamd Media (2011). Doctors, Patients & Social Media.
http://www.quantiamd.com/q-qcp/DoctorsPatientSocialMedia.pdf adresinen
6 Haziran 2012’de edinilmiştir.
Smerdol, O. & Gregory, J. (2005). Knowmobile Mobile Oppurtunities For
Medical Students. A. Kukulska Hulme, J. Traxler (Ed). Mobile Learning A
259
Handbook For Educators and Trainers. London: Routledge. ISB: 0-41535740-3
Türker, G.F. & Kutlu, A. (2011). Medikal Bilişimde Kablosuz Algılayıcı
Ağlar ve İnternet. İnet-tr 2011, Ege Üniversitesi, İzmir, 30 Kasım 1-2Aralık,
2011. http://ab.org.tr/ab12/bildiri/6.pdf adresinden 3 Mart 2012 tarihinde
edinilmiştir.
İnternet Linkleri
Infographic: Mobile Technology in Healthcare
http://www.hitconsultant.net/2012/05/02/infographicmobile-technology-inhealthcare/
UMSkinCheck, A Skin Cancer Screening App
http://laughingsquid.com/umskincheck-a-skin-cancer-screening-app/.
TUSK bilgi portal
http://www.library.tufts.edu/hhsl/education/fullTextLinksHowTo.html
Sisoft Firması Mobil Sağlık Uygulamaları
http://www.sisoft.com.tr/tr/index.jsp
Turkcell Sağlık Takip ile kronik hastalar her an her yerde 7/24 kontrol
altında
http://medya.turkcell.com.tr/turkcell-saglik-takip-ile-kronik-hastalar-her-anher-yerde-7-24-kontrol-altinda-bulten_2671.html
YAZARA İLİŞKİN
Arş. Gör. Dr. Nilgün ÖZDAMAR KESKİN
Anadolu Üniversitesi, Açıköğretim Fakültesi, Eskişehir.
Nilgün Özdamar Keskin, Anadolu Üniversitesi
Bilgisayar ve Öğretim Teknolojileri Eğitimi
bölümünden 2005 yılında mezun olmuştur. 2006
yılında aynı üniversitenin Açıköğretim Fakültesi
Uzaktan Eğitim Bölümünde araştırma görevlisi olarak
göreve başlamıştır. 2009-2010 yılları arasında ABD'de
Simulasyon ve Eğitim Enstitüsü'nde bir yıl ziyaretçi
araştırmacı olarak mobil öğrenme labarotuarında
araştırmalar yapmıştır. 2011 yılında Eğitim Bilimleri
260
Enstitüsü, Bilgisayar ve Öğretim Teknolojileri Eğitimi ana bilim dalında
"Akademisyenler için mobil öğrenme sisteminin geliştirilmesi ve sınanması"
isimli doktora tezini tamamlamıştır. Akademik çalışmaları; uzaktan eğitim,
mobil öğrenme, mobil performans destek sistemleri, tasarım tabanlı
araştırmalar ve açık sanal kurslar'dır.
Dr. Nilgün Özdamar KESKİN
Anadolu Üniversitesi, Açıköğretim Fakültesi
Uzaktan Eğitim Bölümü, Eskişehir
Web: http://academy.anadolu.edu.tr/xdisplayx.asp?kod=0&acc=nozdamar
http://anadolu.academia.edu/NilgunÖzdamarKeskin
Tel: +90 222 3350580 - 2463
E-posta: nozdamar@anadolu.edu.tr
261
262
BÖLÜM 16
NÜFUS, EKONOMİ VE
UZAKTAN EĞİTİM:
Türk Yükseköğretiminde 2010-2011
Öğretim Yılı Mezunları
Öğr. Gör. Dr. Mediha TEZCAN
Anadolu Üniversitesi,
Açıköğretim Fakültesi, Eskişehir
mtezcan@anadolu.edu.tr
ÖZET
Uluslar, insan sermayesine yaptıkları yatırımlar yoluyla kendilerini yeniden
inşa etmektedirler. İyi eğitilmiş ve yetiştirilmiş bir nüfus için; bireylerin ve
toplumların refahı, insan hakları, demokrasi ve özgürlüklerin geliştirilmesi,
yaşam beklentisi, toplumsal bütünleşme ve doğal çevrenin korunması bir
zorunluluktur. Eğitim, bireysel gelişme ve nüfus için çok önemlidir. Bu
çalışmanın teorik kısmında; nüfusbilim kavramı, nüfus artışının ekonomiye
etkisi, nüfus ve eğitim kavramları teorik olarak açıklanmıştır. Çalışmanın
uygulama kısmında ise; Türkiye Cumhuriyetinin nüfusu yaş ve cinsiyete
dağılımı incelenmiştir. Türk yükseköğretiminde örgün ve uzaktan eğitimde
yaş ve cinsiyete göre nüfus dağılımı analiz edilmiştir.
GİRİŞ
İktisadi gelişmenin en önemli faktörlerinden birisi insandır. Bir ülke
ekonomisinin sahip olduğu nüfusun, bilgi ve beceri düzeyi, bireyin ve
toplumun sahip olduğu en önemli servetidir.
Akademik araştırmalar, eğitim, ekonomi ve nüfusbilimin karşılıklı ve çok
yönlü etkileşimini yansıtmaktadır. Araştırmaların birçoğu, eğitimin;
ekonomik büyüme, verimlilik, kazançlar ve kişi başına düşen gelir gibi
ekonomik faktörler üzerindeki etkileri ve net nüfus artışı, sağlık, beslenme,
doğurganlık ve yaşam beklentisi üzerindeki olumlu etkileri ve buna karşılık
263
demografik baskıların eğitim üzerindeki olumsuz yansımalarına işaret
etmektedir.
Nüfusbilim, insan grupları üzerindeki analizlere odaklanmış bir bilim
alanıdır. Bu bağlamda eğitim, işgücü, sağlık vb. insan gruplarıyla ilgili
değişik sektörlerle yakın ilişki ve işbirliği içindedir. Eğitim sektörü açısından
bakıldığında, eğitim politikalarının çıkış noktası, eğitim ve yetiştirmeyle
ilgili nüfusun yaş ve cinsiyet yapısı ve nüfus hareketleridir. Hayat boyu
öğrenme yaklaşımı çerçevesinde, sadece okul çağı nüfusu değil tüm nüfus,
eğitim ve yetiştirme etkinliklerinin potansiyel hedef kitlesi konumuna
gelmektedir. Günümüzdeki eğitimin hedef kitlesi yeniden tanımlanmaktadır.
Bu çalışmanın teorik kısmında; nüfusbilim kavramı kapsamlı bir şekilde
tanımlanmıştır. Bir ekonomideki nüfus artışının, ekonomik büyüme ve gelir
dağılımına olan etkisi, ekonomi literatürü aracılığı ile açıklanmıştır.
Çalışmanın ikinci kısmında; nüfus ve eğitimin ekonomik boyutu ve eğitim
teknolojileri incelenmiştir. Çalışmanın uygulama kısmında ise; Türkiye
Cumhuriyetinin nüfusu yaş ve cinsiyete dağılımı incelerek, Türk
yükseköğretiminde örgün ve uzaktan eğitimde yaş ve cinsiyete göre nüfus
dağılımı analiz edilmiştir.
NÜFUSBİLİM KAVRAMI
Demografi; insan nüfusunu inceleyen bilimdir. Demografi nüfusbilimidir.
Nüfusbilim (demografi), insan nüfusunu; büyüklüğü, dağılımı, yapısı, nüfus
dinamikleri ve sosyo ekonomik belirleyiciler ve nüfus değişim yapısını
inceleyen bilim dalıdır (Siegel ve Swanson, 2004, 1). Nüfusbilim dalı; statik
ve dinamik nüfusbilim olarak ikiye ayrılır (Hoşgör ve Tansel, 2010, 17):
Statik nüfusbilim; belli sınırlar içinde yaşayan insanların, bir zaman
kesitindeki sayısı, cinsiyet ve yaş dağılımı, medeni durumu, doğum ve
ikametgâh yerleri, anadili, sakatlık durumu, okuryazarlığı, eğitim durumu,
iktisadi faaliyet durumu gibi çeşitli sosyal ve ekonomik nitelikleri oluşturur.
Dinamik nüfusbilimi; belirli bir zaman diliminde, belirli sınırlar içerisinde
yaşayan nüfusun; sayı ve nitelik bakımından değişmesine yol açan doğum,
ölüm, evlenme, boşanma ve göç olaylarını inceler.
Nüfusbilim dalı; nüfusun yapısı, değişmeleri ve diğer sosyal ve fiziksel çevre
ile arasındaki ilişkileri inceler (Yaukey ve Anderton, 2001, 2). Nüfus bilimi,
nüfusun; büyüklüğü, yaş yapısı, doğum ve ölüm oranları, iç ve dış göç gibi
264
niceliksel veriler kadar nüfusun istihdam, eğitim, sağlık, gelir, sosyal
güvenlik durumları gibi niteliksel verileri de temel çalışma alanı olarak ele
alır (Yüksel, 2007, 5). Nüfusbilim birçok bilimle bağlantılıdır. Bunlar;
istatistik, ekonomi, sosyoloji, biyoloji, coğrafya, insanbilimi ve diğer birçok
bilim dalıdır. Nüfusbilim disiplinler arası bir bilim dalıdır (Yaukey ve
Anderton, 2001, 2).
Nüfus politikaları; nüfusun büyüklüğü, artış hızı, mekânsal dağılımı ve
nitelikleri gibi önemli demografik değişkenleri etkilemek suretiyle,
ekonomik, sosyal, demografik, siyasal ve diğer toplumsal hedeflere
ulaşılmasına yardımcı olmak amacıyla hazırlanan politika ve programlardır
(Yüksel, 2007, 5). Nüfus politikaları, sosyal ve siyasal düşünceler ve
ideolojilerle bağlantılıdır.
21. Yüzyıl, nüfus planlarında, bireyselliğe, insan haklarına dayalı kalmayı
gözeten yeni kalkınma modelleri öne çıkmıştır. Kalkınma modelleri; eğitim,
sağlık, çevre, ekonomik ve sosyal gelişme, kültür ve insan hakları gibi
alanları içermektedir. Kalkınma; ekonomik gelişme ve milli gelirin ötesinde,
bireyin yaşam kalitesini merkeze alan bir kavramdır. Bu yeni kalkınma
kavramında nüfus, sadece demografik bir gerçeklikten ve onu oluşturan
üyelerinden ibaret değil, yanı zamanda içinde bulunduğu toplumsal,
çevresel, iktisadi, kültürel, siyasal koşullarla birlikte ele alınması gereken
dinamik bir süreçtir (Hoşgör ve Tansel, 2010, 85).
NÜFUSUN ARTIŞI, BÜYÜME VE GELİR
Çinli filozoflar, Eflâtun, Aristo, İbni Haldun, Fizyokratlar, Merkantilistler,
Klasik Okul, Malthus ve günümüze kadar birçok düşünür ve bilim insanı,
nüfus artışı, gelir ve ekonomi arasındaki ilişkiden bahsetmişlerdir (Zaim,
1973, 45).
İngiliz din adamı Thomas Robert Malthus, üniversite hocası, nüfusbilimci ve
ekonomi politik teorisyenidir. Malthus 1798 yılında, “Nüfusun Prensipleri
Üzerine Bir Deneme” isimli eserini yayınlamıştır. Malthus’un eseri nüfus ve
nüfusla ilgili birçok istatistiki veriyi de içermektedir (Ersoy, 2008, 318).
Nüfus artışı ve gelir arasındaki ilişkinin en temel tanımı Thomas R. Malthus
tarafından önerilmiştir. Malthus modeli iki temel bileşene sahiptir.
Bunlardan ilki, arazî gibi durağan tedariki olan ve tüm diğer faktörler için
azalan geri dönüş ölçeğini ifade eden, bir üretim faktörünün mevcudiyetidir
(Galor ve Well, 2000, 807). İkincisi ise, yaşam standardının nüfusun artış
265
hızına olan olumlu etkisidir. Malthus modeli, teknolojide değişikliklerin
yokluğunda veya arazinin mevcut olmaması durumunda, nüfus
büyüklüğünün kendini-dengeleyeceği bir negatif geri besleme döngüsü
bulunduğunu ifade eder. Daha da önemlisi, mevcut kaynaklar genişlese bile,
kişi başına düşen gelir düzeyi uzun vadede değişmeyecektir: Daha iyi
teknoloji ve daha fazla arazi; daha büyük, ancak daha zengin olmayan bir
nüfusa yol açacaktır (Galor ve Well, 1999, 150).
Malthus’a göre; nüfus miktarı az olduğunda, yaşam standardı yüksek
olacaktır. Nüfus miktarı artığı zaman ise; yaşam standardı düşecek ve nüfus
“önleyici kontrol” (doğurganlığın istemli azaltılması) veya “pozitif kontrol”
(kötü beslenme, hastalık ve kıtlık) ile düşecektir.
Malthus modeli, teknolojide değişikliklerin yokluğunda veya arazinin
mevcut olmaması durumunda, nüfus büyüklüğünün kendini-dengeler
olacağını ifade eder. Dahası; mevcut kaynaklardaki artışlar, uzun vadede
nüfus miktarındaki artışlar ile eksilecektir. Üstün teknolojiye sahip ülkelerin
nüfusu daha yoğun olacak, ama yaşam standardı, gerek zaman içinde
gerekse de asırlar boyunca, teknoloji düzeyi ile bağlantılı olmayacaktır
(Galor and Well, 2000, 807). Malthus, nüfus artışı ile gelir arasında uzun
dönemde negatif bir ilişki olduğunu savunmuştur.
Malthus nüfus artışı, hiçbir engelle karşılaşmadığı sürece geometrik bir hızla
(1, 2, 4, 8, 16, 32, 64, 128, 256...) artar. Gıda maddelerinin artışı ise
aritmetik hızla (1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9...) artar (Ersoy, 2008, 318). Düşünür;
nüfusun geometrik olarak artmasına rağmen, insanların hayatlarını
sürdürebilmeleri için gerekli olan gıda maddelerinin artışının ise aritmetik
olarak arttığını söylemiştir. Malthus arzı sınırlı olan gıda maddelerinin
üretimi ile nüfus artış hızı arasında uzun dönemde bir denge olmayacağını
ifade etmiştir. Malthus, sürekli artan nüfus hızı kontrol altına alınmazsa,
meydana getireceği ekonomik problemlerin savaşlara neden olacağını
savunmuştur (Güneş, 2005, 124). Malthus’un 18. Yüzyılın sonlarında ileri
sürdüğü karamsar teorisine yönelik araştırmaları günümüzde iktisatçılar hala
sürdürmektedir.
19. Yüzyıl boyunca gerçekleştirilen sanayi devrimi sonucunda teknolojik ve
ekonomik alanlarda kaydedilen gelişmeler, dünya nüfusunun, önceki
yüzyıllara nazaran daha hızlı artmasına rağmen, daha yüksek bir hayat
seviyesine ulaşılmıştır (Zaim, 1973, 25). Malthus teorisinin teknolojik
gelişmeleri içermediği için yetersiz kaldığı iddia edilmiştir. Bu yüzyılda
266
nüfus artışının devletlere, iktisadi, siyasi ve askeri güç kazandıracağı ve
büyümeyi artıracağı görüşü hâkim olmuştur.
20. Yüzyılda yaşanan savaşlar ve üçüncü dünya ülkelerinin gelişmesi ile
dünya düzeni tekrar değişmiştir. Tıpta yaşanan gelişmeler sonucunda doğum
oranlarının devam etmesine rağmen ölüm oranlarının azalması dünya
nüfusunun hızla çoğalmasına neden olmuştur. İktisatçılar bu dönemde
Malthus teorisini tartışan birçok araştırma yapmışlardır.
Neoklasik iktisatçılar nüfus artışı ve gelir arasında pozitif bir ilişki olduğunu
ileri sürmektedirler. Yeni klasik büyüme teorilerinde, büyüme büyük ölçüde
teknolojik yeniliklere bağlıdır. Teknolojik yenilikler; üretim artışını
sağlayarak, bireysel gelir ve refah seviyesinin artışını sağlamaktadır. Nüfus
artışının ekonomik gelişmeyi pozitif yönde etkileyeceğini savunmaktadırlar
(Güneş, 2005, 124).
Keynesyen ve Post Keynesyen iktisatçılar, nüfus artışının büyüme üzerinde
pozitif etki yaratacağını savunmuşlardır. Keynesyen iktisatçılar; nüfus
artışının efektif talep yoluyla yatırımları teşvik edip, ekonomiyi
canlandıracağını, artan nüfusun ise bu yeni yatırımları sürekli artırıp,
piyasayı sürekli canlı tutacağını savunmuşlardır. Artan nüfusun piyasada
efektif talep yaratarak ekonomiyi sürekli büyüteceğini ve nüfus artışı
sonucun da; genç nüfusun ekonomiyi daha dinamik hale getireceğini
savunmuşlardır (Telatar ve Terzi, 2010, 199).
Nüfus artışı kısa ve uzun dönemde büyümeyi farklı şekilde
etkilemektedirler. Kısa dönemde yeni doğan çocuk ekonomiye bir yük
getirir. Eğer uzun dönemde teknolojik yenilikle üretim düzeyi artırılıp,
bireysel gelirin artırılması gerçekleştirilebilirse, nüfus artışı büyümeyi
olumlu bir şekilde etkileyecektir.
Gelişmekte olan ülkelerde, nüfus, teknolojik yenilikler, insan sermayesi ve
yaşam standartları arasındaki olumlu gelişmenin ilk etkisi kişi başına düşen
geliri artırmaktadır. Gelişmekte olan ülkelerde kişi başına düşen gelirin
artması, zaman içinde nüfus artışına neden olmaktadır. Kişi başına düşen
gelirin artması, yaşam standartlarını artırmaktadır. Yaşam standartlarının
artışı, doğum oranlarını artması ve ölüm oranlarının azalmasına neden
olmaktadır. Nüfusun artışı, kişi başına düşen toprak oranının azaltması
sonucunda, ücretler düşmektedir. Eğer bu süreçte teknolojik bir gelişme
gerçekleşirse, arazi kıtlığının yarattığı olumsuzluğun üstesinden gelerek,
ücretlerin yükselmesini sağlayacaktır. Teknolojik gelişmeler toplumsal geliri
267
ve insan sermayesi yatırımlarını artırmaktadır. Gelir düzeyi artan aile
bireyleri çocuklarına daha fazla kaynak ayırabilir düzeye gelmektedirler.
Ülkedeki insan sermaye stokunun artması, sosyo-ekonomik kalkınmayı
gerçekleştirmektedir. Sosyo-ekonomik kalkınma ailelerin çocukları için daha
fazla insan sermayesi yatırımı yapmaya fırsat sağlamaktadır. Aileler
çocukların niceliği ve niteliği arasında bir değiş-tokuşu gerekli kılmaktadır
(Becker, Murphy ve Tamura, 1990, 35; Becher, Glaeser ve Murphy, 1999,
146; Terzi ve Telatar, 2010, 201). Günümüzde aileler daha az çocuğa daha
kaliteli eğitim vermeyi tercih etmektedirler.
NÜFUS VE EĞİTİM
Günümüzde eğitimin bir insan hakkı olduğu tüm ülkelerce benimsenmiştir.
Eğitim; insanın bireysel kişilik oluşturma, sosyalleşme ve ekonomik etkinlik
kazanma olgusudur. Toplumu oluşturan bireyler eğitim alarak insan
sermayesi birikimini yükseltip, sahip oldukları işgücü verimliliklerini
artırırlar.
İnsan sermayesi; bir bireyin üretkenlik yeteneğini, hünerini ve bilgisini
içerir. Üretimi gerçekleştiren bireyin sahip olduğu ve genel anlamda insanın
niteliğini vurgulayan bilgi, beceri, deneyim ve dinamizm gibi pozitif
değerler insan sermayesi olarak kabul edilmektedir (Tansel ve Güngör, 1997,
532). Bir ülkedeki insan sermayesinin en temel göstergelerinden birisi
nüfusun eğitim düzeyidir (Saygılı, Cihan ve Yavan, 2006, 49).
Ekonomik kalkınma, toplumun nüfus yapısını; kırsal nüfus, doğum ve ölüm
oranlarını, meslekler arası hareketliliği; kentleşme düzeyini; toplumsal
kesitler arasında kümelenmeyi; gelir dağılımını; çevre koşullarını; nüfusun
eğitimini; teknolojik gelişmeyi; bireyin siyasal katılımının artmasını; tüm
kurum ve kuralların ekonomik değişmelere koşut olarak yeniden
düzenlenmesini içerir (Adem, 1980, 3).
Ekonominin sahip olduğu en temel üretim faktörü işgücüdür. Bireyler;
yaşadıkları toplumda hem bir tüketici, hem de bir üretici olarak yer alırlar.
Nüfus ve ekonomi ilişkisi temelde iki yönlü olarak düşünülür. Birincisi;
temel üretim faktörü olarak, nüfus yapısı ve hareketlerin ekonomi üzerindeki
etkileri, diğeri ise; genelde ekonomik gelişmenin, özelde ise faktör
gelirlerinin, nüfus yapısı, hareketleri ve yaşam koşulları üzerine etkisidir
(Kasnakoğlu, 2003, 16).
268
Toplumların sahip olduğu en temel üretim faktörü olan işgücü eğitilmesi
durumunda; diğer bir deyişle işgücünün insan sermaye birikimi artırılırsa,
nüfus artışının sebep olduğu ekonomik problemlerin üstesinden gelinir.
Eğitim; nüfus, teknoloji, bilim, ekonomi, sosyal ve siyasal karakterli birçok
faktör tarafından etkilenmektedir. Nüfus artışı çağımızın en önemli
problemlerinden birisidir. Nüfus artışı; eğitimi; öğrenci sayısının artışı olarak
etkilemektedir (Alkan, 1998, 3). Öğrenci sayısının artışın eğitimde yarattığı
problemler; yeni eğitim ortamlarına olan gereksinim, ek finansman/ek bütçe
ihtiyacı, eğitim programı değişikliği, öğrenme-öğretme süreçleri, eğitimin
yeniden yapılandırılması, eğitimin niteliğinin iyileştirilmesi, nüfusun
niteliğinin yükseltilmesi ve nüfus artış oranının kontrol edilmesi gibi vb.
(Karakütük, 1998, 641).
Nüfus verileri, eğitim planlaması için can alıcı bir role sahiptir. Nüfusbilim
tarafından sağlanan, mevcut nüfus durumu ve nüfus projeksiyonlarına ilişkin
pek çok veri (örneğin, nüfusun yaş ve cinsiyet yapısı, coğrafi dağılımı, okuryazarlık oranları, işgücünün ortalama eğitim süreci, nüfusun eğitim düzeyi
gibi vb.), eğitim politikaları ve planları için temel oluşturmaktadır. Nüfusun
yapısı ve değişikliklerinin, okul çağı/ yükseköğretim çağı nüfusunun
büyüklüğü, öğrenci sayıları, eğitime katılım ve eğitim harcamaları
üzerindeki etkileri açıktır (Kavak, 2010, 36). Artan nüfustaki okul çağı/
yükseköğretim çağı nüfusunun öğrenci sayılarını hatasız tahmin etmek ve
eğitim maliyet ve finansmanını tahmin etmek, ülke ekonomileri için büyük
öneme sahiptir.
NÜFUS VE EĞİTİM TEKNOLOJİLERİ
Eğitim; insanın doğuştan kazandığı gizli güçlerin ve yeteneklerin açığa
çıkarılmasına, bireyin daha güçlü, daha olgun, yaratıcı ve yapıcı bir varlık
olarak gelişme ve büyümesine hizmet etmiştir.
Teknoloji ise, insanoğlunun eğitim yoluyla kazandığı bilgi ve becerilerden
daha etkin, daha verimli biçimde yararlanabilmesinde, onların daha sistemli
ve bilinçli olarak uygulanabilmesinde yardımcı olmaktadır (Alkan, 1998,
12).
İletişim ve bilişim teknolojileri nüfusbilim faaliyetlerinde yoğun bir şekilde
kullanılmasının yanı sıra nüfusun eğitilmesini de yararlanılan eğitim
teknolojileridir. Eğitim teknolojilerinin tarihsel süreçteki gelişimi basitçe
sıralanabilir:
269
Radyo yayınları, sinema, TV yayınları, video kasetler, bilgisayar, internet,
Web 1.0, Web 2.0, Web 3.0. ve Web 4.0 teknolojileridir. İnternet
teknolojisinin keşfi ve eğitim amaçlı kullanılması ile birlikte eğitimde
devrimsel nitelikte yenilikler meydana gelmiştir. Eğitimde internetten
yararlanılması, hem örgün eğitime hem de uzaktan eğitime katkılar
sağlamıştır (Pachler, ve Daly, 2011, 3). 20. Yüzyılda eğitim
teknolojilerindeki gelişmeler doğrultusunda uzaktan eğitim yaygın olarak
dünyada ve ülkemizde uygulanmıştır.
TÜRKİYE CUMHURİYETİNİN
YAŞ VE CİNSİYETE GÖRE NÜFUSU
Dünyada 1800’lerde yılında yaklaşık 1 milyar insan yaşamıştır. 100 yıl
sonra, 1900’lerde yılında yaklaşık 1,6 milyar olmuştur. Bu tarihten sonra
dünya nüfus artış hızı giderek hızlanmıştır. Altmış yıl sonra, 1960 yılında
dünya nüfusu ikiye katlanarak 3 milyara ulaşmıştır. 1974 yılında 4 milyar
olmuştur. 2011 yılına gelindiğinde ise 7 milyar olmuştur. 2050’lı yıllarda
dünya nüfusunun 11 milyar olması beklenmektedir (Weiss, 2012, 1; Yüksel,
2007, 19).
Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulmasının hemen sonrasında planlı sosyoekonomik kalkınmayı gerçekleştirebilmek amacıyla bizzat M. Kemal
Atatürk’ün imzası ile 1926 yılında “ Merkezi İstatistik Dairesi” adı ile
bugünkü Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) kurulmuştur. 1927 yılında genç
Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk genel nüfus sayımı gerçekleştirilmiştir. 1927
yılında yapılan nüfus sayımında Türkiye Cumhuriyetinin nüfusu 13 648 270
kişi olarak tespit edilmiştir. 22 Ekim 2000 tarihinde 14. Nüfus sayımında
nüfus 67 803 927 kişi olarak tespit edilmiştir (Hoşgör ve Tansel, 2010, 28).
Türkiye İstatistik Kurumunun 2011 yılında “Adrese Dayalı Nüfus Kayıt
Sistemi” ile yaptığı nüfus sayıma göre Türkiye Cumhuriyetinin nüfusu 74
milyon 724 bin 269 kişidir (TÜİK, 2012).
2011 yılında Türkiye nüfusunun yaş grubu ve cinsiyete göre dağılımı
şöyledir (Tablo. 1): 74.724.269 olan nüfusun 37.532.954 erkek, 37.191.315
ise kadındır. Kadın ve erkek nüfus sayılarının birbirlerine çok yakın olduğu
görülmektedir. Tablo 1’de yaş gruplarının beşer yıllık gruplara ayrıldığı
görülmektedir. 0-4 yaş grubundan 30-34 yaş grubuna kadar her bir yaş
grubunda toplam 6 milyon civarında kişi bulunmaktadır. Aynı grupta erkek
sayısı kadın sayısından çok az fazlalıkla, 3 milyon civarında kişi
bulunmaktadır. Bu grupta en fazla sayıda nüfusun olduğu grup 30-34 yaş
270
grubundadır. 30-34 yaş grubundan 0-4 yaş grubuna doğru inildikçe doğum
oranlarını azaldığı görülmektedir. 0-34 yaş grubundaki nüfus sayısı diğer yaş
gruplarına göre fazladır. 35-39 yaş grubundan 60-64 incelendiğinde; 35-39
yaş grubunda 5.632.742 olan toplam nüfus, 60-64 yaş dilimine gelindiğinde
2.566.487 kişiye düşmektedir. Aynı düşüş erkek ve kadın sayılarında da
görülmektedir.
Tablo: 1.
Türkiye Yaş ve Cinsiyet Gruplarına Göre Nüfus-2011
Yaş Grubu
Toplam
Erkek
Kadın
0-4
6.199.824
3.184.160
3.015.664
05-9
6.084.146
3.123.697
2.960.449
10-14
6.602.605
3.386.882
3.215.723
15-19
6.317.583
3.240.196
3.077.387
20-24
6.224.591
3.173.618
3.050.973
25-29
6.306.233
3.210.343
3.095.890
30-34
6.495.634
3.285.387
3.210.247
35-39
5.632.742
2.837.182
2.795.560
40-44
4.770.774
2.430.841
2.339.933
45-49
4.786.084
2.405.435
2.380.649
50-54
3.792.436
1.909.912
1.882.524
55-59
3.454.415
1.716.102
1.738.313
60-64
2.566.487
1.231.274
1.335.213
65-69
1.868.175
876,489
991,686
70-74
1.451.368
649,739
801,629
75-79
1.118.310
497,023
621,287
80-84
688,84
260,355
428,485
85-89
284,594
94,16
190,434
90+
79,428
20,159
59,269
Toplam
74.724.269
37.532.954
37.191.315
Kaynak: TÜİK (2012). Yaş ve Cinsiyet Gruplarına Göre nüfus-2011. Adrese Dayalı Nüfus
Kayıt Sistemi Veri Tabanı. TÜİK Erişim Tarihi: 26 Ağustos 2012.
http://www.tuik.gov.tr/Start.do
271
Bu gruptaki kadın nüfusun erkek nüfusu geçtiği görülmektedir. Bir önceki
grupta erkek nüfus fazladır.
TÜRK
YÜKSEKÖĞRETİMİNDE
ÖRGÜN
VE
UZAKTAN
EĞİTİMDE YAŞ VE CİNSİYETE GÖRE NÜFUS DAĞILIMI
Ülkemizde çağdaş anlamda uzaktan eğitim modeli ile yükseköğretim yapan
ilk kurum olan Anadolu üniversitesi Açık ve Uzaktan Eğitim Sistemidir.
Tablo 2.
Türk Yükseköğretiminde Yaşa Göre 2010-2011 Yılı Mezunları
ÖNLİSANS
TOPLAM
ÖRGÜN
LİSANS
AÖ
AÖ
ÖRGÜN
T
K
E
K
E
K
E
K
E
K
E
534055
244224
289831
71319
99380
22811
18825
39070
58452
92619
94318
17 YAŞ
140
70
70
45
45
25
22
18 YAŞ
1248
628
620
554
560
3
4
2
1
69
55
19 YAŞ
6030
3053
2977
2670
2502
63
34
3
6
317
433
20 YAŞ
37068
18778
18290
16965
17071
687
213
70
42
1055
964
21 YAŞ
55877
26949
28928
18813
23892
1317
546
847
635
5957
3854
22 YAŞ
77841
40477
37364
12732
19292
1578
699
2915
2584
23191
14760
23 YAŞ
83384
41715
41669
7542
12904
1584
775
4568
5490
27699
22318
24 YAŞ
63700
28244
35456
4056
7701
1405
835
5139
7218
16590
18989
25 YAŞ
45636
18656
26980
2502
4500
1224
774
4368
6854
8618
13647
26 YAŞ
31977
12729
19248
1392
2589
1192
752
3518
5732
4246
8340
TOPLAM
16 YAŞIN ALTI
16 YAŞ
3
27 YAŞ
22405
9018
13387
930
1620
1089
794
2848
4433
1941
4677
28 YAŞ
16218
6761
9457
637
1017
1025
769
2231
3505
1051
2514
29 YAŞ
13262
5535
7727
489
704
1002
788
1862
2983
556
1488
30-34 YAŞLARI
41306
18498
22808
1138
1888
5443
4527
6197
8614
903
1685
35-39 YAŞLARI
21193
8038
13155
512
1283
2957
3258
2806
5965
277
310
40 YAŞ VE ÜSTÜ
16770
5075
11695
342
1812
2242
4054
1696
4390
124
262
Kaynak: ÖSYM (2012). Türk Yükseköğretiminde Yaşa Göre 2010-2011 Yılı Mezunları. Erişim Tarihi:
20 Ağustos 2012. http://www.osym.gov.tr/belge/1-13575/2011-2012-ogretim-yili-yuksekogretimistatistikleri.html
272
Türk yükseköğretim sisteminde 30. yılını tamamlamış olan Anadolu
Üniversitesi Açık ve Uzaktan Eğitim Sistemi, 1.970.000 öğrencisi
(1.200.000 aktif ve 771.155 aktif-pasif) ve 1.548.785 mezunu (önlisans ve
lisans) ile dünyanın en büyük açık ve uzaktan eğitim kurumlarından birisidir.
Bugün Türkiye’de yükseköğretimde öğrenim gören öğrencilerin yaklaşık
yarısı bu sisteme kayıtlıdır. Ayrıca Anadolu Üniversitesi Dünya’da sayısı 53
olan Mega Üniversiteler sıralamasında 3. sıradadır (AÖF, 2012, 2).
Çalışmanın bu kısmında, Türk Yükseköğretiminde 2010-2011 öğretim
yılında mezun olan öğrenciler yaş ve cinsiyete gruplarına göre
incelenecektir.
Bulunan sonuçlar Tablo 2. de yer alan 2010-2011 öğretim yılı mezun olan
öğrenci sayıları aracılığı ile incelenecektir.
Türk Yükseköğretiminde 2010-2011 öğretim yılında toplam 534055 kişi
mezun olmuştur. Bu sayıyı; örgün önlisans, açıköğretim önlisans, örgün
lisans, açıköğretim lisans, lisansüstü (yükseklisans ve doktora) ve tıpta
ihtisas (Üniversite ve diğerleri) oluşturmaktadır.
Bu çalışma uzaktan eğitimi içerdiği için önlisans ve lisans incelenmiştir.
Toplam 534055 mezunun; 496794 kişisi lisans ve önlisans program
mezunlarını, geri kalan 37261 kişisi ise lisansüstü ve tıpta ihtisas
mezunlarıdır (ÖSYM, 2012).
Toplam 534055 mezunun; 244224 kişisi bayan, 289831 kişisi erkektir.
A. Önlisans Programları
Önlisans programlarından 2010-2011 öğretim yılında örgün ve açıköğretim
toplam mezun olan öğrenci sayısı 212 335 kişidir. Bu mezunların 94130
kişisi kadın, 118205 kişisi erkektir. Toplam önlisans mezunlarının 170699
kişisi örgün eğitim, 41636 kişisi açıköğretim mezunudur.
A.1. Örgün Önlisans Mezunları
Önlisans programlarından 2010-2011 öğretim yılında örgün eğitimden
mezun olan toplam öğrenci sayısı 170699 kişidir. Bu sayının 71319’u kadın,
99380 kişisi erkektir. Önlisans programlarında 2010-2011 öğretim yılında
örgün eğitim programlarından mezun sayısı; açıköğretim mezunlarından dört
273
kat fazladır. Örgün önlisans mezunlarına ait yaş gruplarının hepsinde erkek
mezun sayısı kadın mezun sayısından fazladır. 23 yaş ve üst gruplarında
erkek mezun sayısı, kadın mezun sayısından yaklaşık olarak yüzde elli daha
fazladır. Örgün önlisans bölümlerinin en fazla mezun verdikleri yaş grubu 21
yaş olmuştur.
A.2. Açıköğretim Önlisans Mezunları
Önlisans programlarından 2010-2011 öğretim yılında uzaktan eğitim sistemi
ile eğitim veren önlisans programlarından mezun olan toplam öğrenci sayısı
41636 kişidir. Bu sayının 22811 kişisi kadın, 18825 kişisi erkektir. Örgün
eğitime göre kayıtlı öğrenci sayısı örgün eğitimden fazla olan açıköğretim
sistemi önlisans mezunları sayısı örgün eğitimden azdır.
Açıköğretim önlisans programları en fazla mezunu 30-34 yaş grubu ve
üstündeki yaş gruplarında vermektedir. 17 yaştan 30-34 yaş grubuna kadar
kadın mezunların sayısı erkek mezunlardan göreceli olarak daha fazlayken,
35-39 yaş grubu ve üstündeki yaşlarda ise erkek mezunların sayısı kadın
sayısından fazladır.
B. Lisans Mezunları
Lisans programlarından 2010-2011 öğretim yılında mezun olan örgün ve
açıköğretim toplam öğrenci sayısı 284459 kişidir. Mezun toplamının 131689
kişisi kadın, 186937 kişisi ise erkektir. Toplam lisans mezunlarının 186937
kişisi örgün eğitim mezunu, 97522 kişisi ise açıköğretim mezunudur.
B.1. Örgün Lisans Mezunları
Örgün lisans programlarından 2010-2011 öğretim yılında mezun olan toplam
öğrenci sayısı 186937 kişidir. Bu mezunların 92619 kişisi kadın, 94318
kişisi ise erkektir.
Örgün lisansın en fazla mezunun verildiği yaş grubu 23 dür. Örgün lisans
mezunlarında 23 yaş grubuna kadar kadın mezunların sayısı erkek
mezunlardan fazladır. 23 yaş diliminden sonraki yaş gruplarında kadın
mezunların sayısı erkek mezun sayılarına göre belirgin bir şekilde
azalmaktadır. 30 ve üzeri yaş gruplarında örgün lisans mezun sayılarının çok
azaldığı görülmektedir.
274
B.2. Açıköğretim Lisans Mezunları:
Açıköğretim lisans programlarından 2010-2011 öğretim yılında mezun olan
toplam öğrenci sayısı 97522 kişidir. Bu mezunların 39070 kişisi kadın,
58452 kişisi ise erkektir.
Açıköğretim lisans programları 2010-2011 öğretim yılında en fazla mezunu
30-34 yaş grubunda vermiştir. 22 yaş grubuna kadar kadın açıköğretim
mezun sayısı, erkek mezunlardan fazla iken 22 yaş grubunun üstünde kalan
tüm yaş gruplarında ise kadın mezunların sayısı erkek mezun sayısının
belirgin bir şekilde gerisinde kalmaktadır.
Türk Yükseköğretiminde 2010-2011 öğretim yılı örgün ve açıköğretim
mezunları incelendiğinde kadın mezunların 23 yaşına kadar erkek
mezunlarından fazla mezun verirken, 23 yaşın üzerindeki yaş dilimlerinde
kadın mezunların sayısı belirgin bir şekilde azalmaktadır.
Türk Yükseköğretiminde örgün eğitimin yanı sıra uzaktan eğitim aracılığı ile
çeşitli nedenlerle örgün eğitim fırsatı alamayan bireylere eğitim vermeye
devam etmektedir.
Türkiye’de öğrencilerin uzaktan eğitimi tercih etmelerinin sebeplerini şöyle
örneklendirebilir: ÖSYM sınavındaki başarısızlık, maddi yetersizlik, cinsiyet
ayrımcılığı, bedensel özürlülük, tutukluluk, dinsel inançlar, zorlu iklim ve
coğrafi koşullar, ikinci eğitim ve yaşam boyu eğitim gibi vb.
Türkiye Cumhuriyetinin artan yükseköğretim çağ nüfusunun hepsine eğitim
ve yaşam boyu eğitim almak isteyen her yaş grubundaki vatandaşlarına
örgün eğitim fırsatı verememektedir. Örgün eğitim fırsatını elde edemeyen
yükseköğretim çağ nüfusu ve yaşam boyu eğitim almak isteyen her yaş
grubundaki bireylere uzaktan eğitim aracılığı ile yükseköğretim mezunu
olma hakkı verilmektedir.
Türk Yükseköğretiminde uzaktan eğitim, yükseköğretim artan çağ
nüfusunun eğitilmesine ve yaşam boyu eğitime destek vererek, ülke
ekonomisindeki insan sermayesi stokunun artmasına büyük katkı
sağlamaktadır.
275
GENEL SONUÇ VE ÖNERİLER
Genellikle uluslararası bulgular, eğitimin ekonomi ve nüfusbilim üzerindeki
etkileri ile nüfusbilim ve ekonominin eğitim üzerindeki karşılıklı
etkileşimini yansıtmaktadır. Eğitim, ekonomi faktörlerinin yanında, sağlık,
beslenme, doğurganlık ve yaşam beklentisi üzerinde olumlu etkisi vardır.
Günümüzde tüm toplumlar, çocuklarının, gençlerinin ve yetişkinlerinin daha
geniş eğitim fırsatlarına erişebilmeleri konusunda gerçek bir duyarlılık
göstermektedirler.
Duyarlılık hem eğitim sistemi içerisinde daha uzun süre kalma, hem de
eğitimin niteliğini geliştirme yönünde ilerlemektedir.
Uzaktan eğitim hem çağ nüfusunda olup örgün eğitim alma şansı
almayanlara, hem de yaşam boyu öğrenmek isteyenlere büyük fırsatlar
tanımaktadır. Uzaktan eğitim kurumları, iletişim ve bilişim teknolojilerinden
yoğun bir şekilde faydalanarak, büyük kitlelere eğitim hizmeti
verebilmektedir. İletişim ve bilişim teknolojileri aracılığı ile büyük kitlelere
eğitim fırsatı verilmesi, günümüz artan ülke nüfusun eğitilmesine büyük
katkılar sağlamaktadır.
Türk yükseköğretiminde de uzaktan eğitim ile sürdürülen eğitim faaliyetleri,
yükseköğretime erişiminde iletişim ve bilişim teknolojileri aracılığı ile
büyük (muazzam) sayıdaki insan kitlesine eğitimde fırsat eşitliği
sağlamaktadır.
Uzaktan eğitim aracılığı ile büyük insan kitlelerine yükseköğretim mezunu
olması, ülke ekonomisindeki insan sermayesi birikimini artırmaktadır.
KAYNAKÇA
Alkan, C. (1998). Eğitim teknolojisi: Disiplin, kuram, süreç, ortam, uzman,
uygulama. Ankara: Anı yayıncılık.
Âdem, M. (1980). Eğitim planlaması. 3. Baskı. Ankara: Ankara
Üniversitesi
AÖF (2012). Anadolu Üniversitesi Açık ve Uzaktan Eğitim Sistemi. Broşür.
Eskişehir: Anadolu Üniversitesi.
276
Becker, G. S., Murphy, K. M. and Tamura, R. (1990). Human capital,
fertility and economic growth. Journal of Political Economy, 98(5), ss: 12-37.
Becker, G. S., Glaeser, E. L., ve Murphy, K. M., (1999). Population and
economic growth. The American Economic Review, 89(2). ss: 145-149.
Ersoy, A. (2008). İktisadi teoriler ve düşünceler tarihi. 3. Baskı. Ankara:
Nobel Yayın Dağıtım.
Galor, O. and Weil, D. N. (2000). Population, technology and growth:
From Malthusian stagnation to the demographic transition and beyond. The
American Economic Review, 90(4). ss: 806-828.
Galor, O. and Weil, D. N. (1999). From Malthusian stagnation to modern
growth. The American Economic Review, 89(2). ss: 150-154.
Güneş, Ş. (2005). Türkiye’de nüfus artışının ekonomik büyümeyle ilişkisi
üzerine ekonometrik bir analiz. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 60(3).
123-136.
Hoşgör, Ş., ve Tansel, A. (2010). 2050’ye doğru nüfusbilim ve yönetim:
Eğitim, işgücü, sağlık ve sosyal güvenlik sistemlerine yansımalar. İstanbul:
TÜSİAD-UNFPA Yayın No: TÜSİAD-T/2010/11/505.
Karakütük, K., (1998). Nüfus ve eğitim. Demokratik Eğitim Kurultayı: 02.
06. 1998. Ankara: Eğitim Sen. Erişim Tarihi: 30 Temmuz 2012:
http://www.egitimsen.org.tr/resimler/ekler/ed90f87c15a5ecf1cddbc0d
883a7121_ek.pdf
Kavak, Y. (2010). 2050’ye doğru nüfusbilim ve yönetim: Eğitim sistemine
bakış. İstanbul: TÜSİAD-UNFPA Yayın No: TÜSİAD-T/2010/11/506.
Kasnakoğlu, H. (2003). Nüfus ve toplum. İçinde. A. Atauz, B. A.
Ergöçmen, B. Akşit, M. A. Biliker, A. Erdın ve H. Kasnakoğlu. Türkiye’nin
nüfus ve kalkınma yazını: Eleştirisel bir değerlendirme. (ss:16-19). Türkiye
Bilimler Akademisi Raporları-UNFPA. Ankara: TÜBİTAK.
ÖSYM (2012). 2011-2012 Öğretim yılı yükseköğretim istatistikleri. Erişim
tarihi: 20 Ağustos 2012. http://www.osym.gov.tr/belge/1-13575/2011-2012ogretim-yili-yuksekogretim-istatistikleri.html
277
Pachler, N. and Daly, C. (2011). Key issues in e-learning: Research and
practice. New York: Continuum International Publishing Group.
Saygılı, Ş., Cihan, C., ve Yavan, Z. A., (2006). Eğitim ve sürdürülebilir
büyüme: Türkiye deneyimi, riskler ve fırsatlar. İstanbul: TÜSİAD Yayın No:
TÜSİAD-T/2006-06-420.
Siegel, J. S. and Swanson, D. A. (2004). The methods and materials of
demografhy. 2. Baskı. New York: Elsevier Academic Press.
Tansel, A., Güngör, N. D. (1997). The Educational Attainment of Turkey’s
Labour Force: A Comparison Accross Provinces and Over Time. METU
Studies in Development, 24(4), 531-547.
Telatar, O. M., ve Terzi, H. (2010). Nüfus ve eğitimin ekonomik
büyümeye etkisi: Türkiye üzerine bir inceleme. Atatürk Üniversitesi İİBF
Dergisi, 24(2), 197-214.
TÜİK (2012). Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları(ADNKS).
Erişim Tarihi: 26 Ağustos 2012. http://www.tuik.gov.tr/Start.do
TÜİK (2012). Yaş ve Cinsiyet Gruplarına Göre Nüfus-2011. Adrese Dayalı
Nüfus Kayıt Sistemi Veri Tabanı. TÜİK. Erişim Tarihi: 26 Ağustos 2012.
http://tuikapp.tuik.gov.tr/adnksdagitapp/adnks.zul
Yaukey, D. and Anderton, D. L. (2001). Demography: The study of
human population. 2. Baskı. Illinois: Waveland Press, Inc.
Yüksel, Y. (2007). Türkiye’de demografik geçiş süreci ve sosyal politikalar.
T.C. DPT. Yayın No: 2732. Ankara.
Zaim, S., (1973). Türkiye’de nüfus meselesi. İstanbul: Boğaziçi Yayınları.
Weiss, K. R., (2012). Beyond 7 Billion. Los Angeles Times. 22 Temmuz
2012. Erişim Tarihi: 18 Eylül 2012:
http://www.latimes.com/news/nationworld/world/population
278
YAZARA İLİŞKİN
Öğr. Gör. Dr. Mediha TEZCAN, Anadolu Üniversitesi, Eskişehir.
Mediha Tezcan, iktisat anabilim dalındaki; lisans,
yüksek lisans ve doktora derecelerini Anadolu
Üniversitesinden almıştır. Doktora tez konusu: Açık
ve Uzaktan Öğretim Sistemlerinin Ekonomik
Analizidir. Yazarın uzaktan eğitim sistemleri,
iletişim ve bilişim teknolojileri, eğitim ekonomisi
ve iktisadi büyüme ve kalkınma alanlarında ulusal
ve uluslararası yayınları bulunmaktadır. 1994
yılından itibaren Anadolu Üniversitesi Açıköğretim
Fakültesinde öğretim görevlisi olarak görevini
sürdürmektedir.
Öğr.Gör.Dr. Mediha TEZCAN
Anadolu Üniversitesi
Açıköretim Fakültesi
26470 Eskişehir, Türkiye
İş Tel: + 90 222 335 05 80
E-posta: mtezcan@anadolu.edu.tr
279
280
SonsöZ
Bu sayfalarla birlikte bir kitabın daha sonuna gelindi. Editörler olarak
umudumuz, birbirinden değerli bölüm yazarlarının ele aldıkları konuların ve
yaklaşımlarının enformasyon çağı olarak adlandırılan bu dönemde bilgi
birikiminize olumlu katkılar yapmış olmasıdır. Sizlerin de gördüğünüz gibi,
ilk başlarda birbirinden tamamen farklı gibi algılanabilecek bölümler, kitabın
sonuna gelindiğinde büyük bir resmin parçalarını oluşturmakta ve hepsi bir
arada düşünüldüğünde e-öğrenme ortamının özellikleri, dinamikleri ve
boyutları açısından önemli farkındalık yaratabilecek bir bakış açısını ortaya
çıkarmaktadırlar.
Toplumların kendilerine yararlı olabilecek yenilikleri inceleyip
uygulayabilmelerinin, onların gelişimlerinde anahtar rollerden biri olacağı
unutulmamalıdır. Bu bağlamda, öğrenmedeki önemli değişimlerden biri olan
e-öğrenmenin küresel boyutlarla ele alınıp, Türkiye’deki uygulama
potansiyeli ve örnekleri ile zenginleştirilmesi de önemli bir anlam kazanır.
Bu anlam, toplumumuzun gelişimi için e-öğrenmenin nasıl
kullanılabileceğini anlamak ve uygulamak bağlamında kendini gösterir.
Şüphesiz, bunu sadece bu kitabın bölüm yazarlarının ve okuyucularının
yapabileceğini söylemek yanlış olur. Ancak, editör, bölüm yazarı ve
okuyucu olarak şimdi ya da gelecekte çorbada bizlerin de tuzu bulunuyorsa
(ve bulunacaksa), kitabın istediği hedeflerden önemli oranına ulaştığı da
söylenebilir.
Bir kitap için daha sonsözler yazılıyor; ancak bu durum çalışmaların da
bittiği anlamına gelmemektedir. E-öğrenme konusunda söyleyecek sözü
olanların, paylaşacak çalışması ya da araştırması olanların katkıları gelecekte
yeni kitapların bir araya getirilmesini sağlayacak en önemli etkenlerden
biridir. Bu açıklamayı yeni kitaplar için hem yazar hem de okuyucu olarak
bir anons olarak görmenizi ve varsa bölüm yazarı olarak paylaşımlarınızı
beklediğimizi unutmamanızı istiyoruz.
Sağlıcakla kalın…
Editörler
Ocak 2013, Eskişehir
281