AHLÂK VE DİN
Disiplinlerarası Bir Yaklaşım
Editör
Doç. Dr. Hasan YERKAZAN
Kitabın Adı
EDİTÖR
: AHLÂK VE DİN Disiplinlerarası Bir Yaklaşım
: Doç. Dr. Hasan YERKAZAN
1. Baskı
: Şubat 2021 ANKARA
ISBN
Yayın No
: 978-625-7333-60-3
: 1074
© Doç. Dr. Hasan YERKAZAN
Tüm hakları editöre aittir. Editörün izni alınmadan kitabın tümünün veya bir kısmının
elektronik, mekanik ya da fotokopi yoluyla basımı, çoğaltılması yapılamaz. Yalnızca
kaynak gösterilerek kullanılabilir.
SONÇAĞ AKADEMİ
İstanbul Cad. İstanbul Çarşısı No.: 48/49 İskitler 06070 ANKARA
T / (312) 341 36 67 - GSM / (533) 093 78 64
www.soncagyayincilik.com.tr
soncagyayincilik@gmail.com
Yayıncı Sertifika Numarası: 47865
BASKI VE CİLT MERKEZİ
UZUN DİJİTAL MATBAA, SONÇAĞ YAYINCILIK MATBAACILIK TESCİLLİ MARKASIDIR.
İstanbul Cad. İstanbul Çarşısı No.: 48/48 İskitler 06070 ANKARA
T / (312) 341 36 67
www.uzundijital.com
uzun@uzundijital.com
AHÎ KÜLTÜRÜNDE İDEAL AHLÂK ANLAYIŞI
Nuran ÇETİN
Öz
Ahîlik, Anadolu’da ictimâî, iktisâdî, siyâsî karışıklıkların
olduğu XIII. yüzyılda teşekkül etmiş bir kurumdur. Böylesi zor
dönemde ortaya çıkan ahîliğin temel gayesi, birey ve toplumun
dünya âhiret mutluluğunu sağlamak olmuştur. İyilik
hareketinin merkezi olan ahî zaviyelerinde hem esnaf ve
zanaatkâr örgütlenmesi güçlenmiş, hem de mensuplarına ideâl
ahlâk kuralları benimsetilmiştir. Tasavvufî eğitim metodunda
olduğu gibi terbiye metodunda cömertlik, mertlik,
yardımseverlik,
misafirperverlik,
hoşgörü,
fedakârlık,
doğruluk, adalet vasıflarına yer verilmiştir. Adından da
anlaşıldığı üzere Ahîlik toplumda kardeşlik ve dayanışma
duygularını pekiştirmiştir. Yıllar geçtikçe ahîliğin sahip olduğu
değerler sistemi şehir merkezlerinden en ücra noktalara kadar
hızla yayılmıştır. Aynı zamanda bu kurum Anadolu’nun
Türkleşmesi ve İslâmlaşmasında önemli rol oynamıştır.
Ülkenin zor zamanlarında özellikle Moğol istilâları karşısında
ahî mensupları canla başla vatan mücadelesine katılmışlardır.
Bilindiği üzere ahîliğin kurucusu Ahî Evrân ve hanımı da
Moğol zulümlerine maruz kalmıştır. Ömrünü toplumun
kardeşliğine, birlik ve beraberliğine adayan Ahî Evrân 93
yaşında 660/1262 yılında Kırşehir’de Moğol saldırıları ile şehid
düşmüştür. Ahî Evrân’ın vefatıyla ardında bıraktığı bu güçlü
müessese yüzyıllarca varlığını sürdürmüştür. Aslında öz
itibarıyla ahîliği Karahanlılar, Büyük Selçuklu gibi pek çok
Türk devletinin ahlâk anlayışında da görmek mümkündür.
Osmanlı Devleti’nin kuruluşunda ve yükselmesinde etkili
olduğu bilinmektedir. UNESCO tarafından 2021 senesi Ahî
Evrân, Hacı Bektâş-ı Velî ve Yûnus Emre yılı ilan edildi. Asırlar
boyu fikirleri, eserleri ve faaliyetleriyle topluma yön gösteren
isimler üzerinden ahlâkî değerleri izah etmek önemlidir. Bu
Doç. Dr. Zonguldak Bülent Ecevit Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, Tasavvuf
Anabilim Dalı; Associate Professor, Zonguldak Bülent Ecevit University,
Faculty of Theology, Department of Sufi, Zonguldak/Turkey,
nuran.cetin@beun.edu.tr orcid.org/0000-0001-5763-9815
179
çalışmada Ahî Evrân’ın kimliğinden hareketle ahîlikteki ideal
ahlâk anlayış ele alınacaktır.
Anahtar Kelimeler: Tasavvuf, Ahî Evrân, ahîlik, ideal ahlâk,
fütüvvet.
180
IDEAL MORAL SENTIMENT IN AHI CULTURE
Abstract
Ahi-order is an institution formed during the 13th century
when Anatolia was suffering from social, economic, and
political conflicts. The main purpose of the ahi-order that
emerged in such a difficult period was to ensure the happiness
of the individual and society both in this world and in the
hereafter. Being the centre of goodness movement, ahi lodges
have enhanced the organization of tradesmen and craftsmen
and their members have adopted the rules of ideal ethics. As in
Sufism, education method includes qualifications such as
generosity, bravery, benevolence, hospitality, tolerance, selfsacrifice, righteousness, and justice. As its name suggests, Ahiorder has reinforced the feelings of brotherhood and solidarity
in the society. Over the years, the value system of the ahi
community spread rapidly from city centres to the most remote
points. At the same time, this institution played an important
role in Turkification and Islamization of Anatolia. In the
difficult times of the country, especially in the face of the
Mongol invasions, the members of the Ahi community took
part in the homeland struggle with their heart and soul. As it is
known, Ahi Evran, the founder of the Ahi community, and his
wife were also subjected to Mongol oppression. Ahi Evran, who
devoted his life to the brotherhood and solidarity of the society,
was martyred at the age of 93 in 660/1262 in Kırşehir following
Mongolian attacks. This strong institution, the legacy of Ahi
Evran, has sustained its existence for several centuries. In fact,
it is possible to see the ahi-order in the moral understanding of
many states such as the Karakhanids and the Great Seljuks. It is
known that ahi-order had its impacts on the establishment and
rise of the Ottoman Empire.The year 2021 was declared the be
the year of Ahî Evrân, Hacı Bektâş-ı Velî and Yunus Emre by
UNESCO. It is important to explain the moral values through
the names that have guided the society with their ideas, works
and activities for centuries. In this study, the ideal moral
understanding in ahi-order will be discussed through the
identity of Ahi Evran.
Keywords: Sufism, Ahî Evran, Ahi-Order, Ideal Ethics,
Turkish-Islamic Guild
Giriş
İdeal; olgun, mükemmel, ulaşılmak istenen gayeye en
fazla yaklaşılan gibi birtakım anlamlara gelir. Ahlâk ise “tabiat
ve huy mânâlarında kullanılır. Genelde insanın fizikî yapısı
halk, mânevî yapısı hulk ile ifade edilir. Yani ahlâk, iyi ve kötü
huyları, fazîlet ve rezîletleri zikretmek için dile getirilir.
Özellikle iyi huy ve faziletli davranışlar “hüsnü’l-hulk”,
“mehâsinü’l-ahlâk”,
“mekârimü’l-ahlâk”,
“el-ahlâku’lhamîde”, kötü huylar ise “sûü’l-huluk”, “el-ahlâku’z-zemîme”,
“el-ahlâku’s-seyyie” gibi terimlerle belirtilir.664 Ahîler, yaşam
tarzlarıyla, hayatla iç içe olan çalışma esaslarıyla, yiğitlik,
mertlik, cömertlik gibi yüksek erdemlere sahip davranışlarıyla,
üretirken öğreten terbiye anlayışlarıyla Anadolu toplum
hayatını dinî, ahlâkî ve kültürel anlamda şekillendirmeleriyle
çalışmada bu grubun ahlâkî yönü “ideal ahlâk” başlığı ile
zikredilmiştir.
Türk İslâm medeniyetinin temel dinamiklerinden ahîlik,
Selçuklu ve Osmanlı devletlerinde dinî, ictimâî ve iktisâdî
hayata şekil veren kurumlardan biri olmuştur. Kardeşlik
anlamına gelen ahîlik, 13. yüzyılda halkın içinden esnaf
örgütlenmesi olarak ortaya çıkmıştır. Bu müessese kısa
zamanda Anadolu’nun dört bir tarafına yayılmış ve 20 yüzyıla
kadar etkisini sürdürmüştür. Ahîliği önemli kılan, bir meslek
teşkilatı olmasının yanı sıra kendine özgü geliştirdiği temel
ahlâkî ilkeler ve bu ilkelerin özümsenmesindeki gayretleridir.
Bu anlamda ahîlik, ideal ahlâk ilkeleri etrafında teşekkül etmiş
bir kurumdur. Ahî zâviyelerinde verilen temel ahlâkî eğitim ile
siyâsî, iktisâdî, ictimâî anlamda bozulmanın önüne geçilmiştir.
664
Mustafa Çağıcı, “Ahlâk”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (İstanbul:
TDV Yayınları, 1989), 2/10.
181
182
Bilindiği üzere ahîliğin ana gayesi insanın dünya ve ukbâ
saadetini tesis etmektir. Bu da ancak toplumda sağlam bir ahlâk
anlayışının geliştirilmesi ile mümkündür. İdeal ahlâkın
verildiği merkezler ise ahî zaviyeleri idi.
Her medeniyet kendi idealleri ve öncelikleri
doğrultusunda insan yetiştirmek ister. Anadolu medeniyetinin
yetiştirdiği insan tipi de ahî karakterinde bütünleşen insan
tipidir. Bu karakterin içinde yardımlaşma, dayanışma,
cömertlik, diğergamlık, doğruluk, hürmet, muhabbet, emniyet,
tevazu gibi daha pek çok olumlu vasıf bulunmaktadır.
Anadolu’nun Türkleşmesi ve İslâmlaşması süreci bu millî ve
insânî değerler ile sağlanmıştır. Ahîlik, sadece sanat, ahlâk,
ticaret alanında değil, zor zamanlarda ülke savunmasında da
öne çıkmıştır. Nitekim 13. yüzyılda Moğol istilâlarının
yaşandığı sıkıntılı dönemde toplumun birlik ve beraberliğinde,
vatan savunmasında bu kurumlar katkıda bulunmuştur.
Ahîlik, tasavvufun bünyesinde yer alan fütüvvet ve melâmet
anlayışından beslenmiştir. Sonraki süreçte fikir ve
faaliyetleriyle Osmanlı’da lonca teşkilatına kaynaklık etmiştir.
Kısacası ahîlik, Anadolu’da Türk-İslâm ideal ahlâk anlayışı
rûhuna uygun bir örgütlenme biçimidir.
Bilindiği üzere ideal; olgun, mükemmel, ulaşılmak
istenen gayeye en fazla yaklaşılan gibi birtakım anlamlara gelir.
Ahlâk ise “tabiat ve huy gibi mânâlarda kullanılır. Genelde
insanın fizikî yapısı halk, mânevî yapısı hulk ile ifade edilir.
Yani ahlâk iyi ve kötü huyları, fazîlet ve rezîletleri zikretmek
için kullanılır. Özellikle iyi huy ve faziletli davranışlar
“hüsnü’l-hulk”, “mehâsinü’l-ahlâk”, “mekârimü’l-ahlâk”, “elahlâku’l-hamîde”, kötü huylar “sûü’l-huluk”, “el-ahlâku’zzemîme”, “el-ahlâku’s-seyyie” gibi terimlerle dile getirilir. 665
Ahîler yaşam tarzlarıyla, hayatla iç içe olan çalışma esaslarıyla,
yiğitlik, mertlik, cömertlik gibi yüksek erdemlere sahip
davranışlarıyla, üretirken öğreten terbiye anlayışlarıyla
Anadolu toplum hayatını ahlâkî ve kültürel anlamda
665
Mustafa Çağıcı, “Ahlâk”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (İstanbul:
TDV Yayınları, 1989), 2/10.
şekillendirmeleriyle
çalışmada
ideal
ahlâk
başlığı
kullanılmıştır.
1. Ahîlik Müessesesinin Kurucusu Ahî Evrân
1.1. Ahî Evrân (Ahî Evren) (ö.660/1262)
Ahîliğin 13. yüzyılda Ahî Evrân (ö.660/1262) tarafından
kurulduğu kabul edilmektedir. O, debbağların (dericilerin) ve
diğer otuz iki çeşit esnaf ve sanatkârın pîri olarak bilinmektedir.
Asya içlerinden Anadolu’ya göç ettiği tahmin edilen Ahî
Evrân’ın asıl adı Şeyh Nasîrüddin Mahmûd Ahî Evrân b. Abbâs
el Hoyî olup, daha çok “Ahî Evrân” veya “Ahî Evren” adıyla
tanınmıştır. Hoyî nisbesinden anlaşıldığı üzere İran’ın Batı
Azerbaycan bölgesindeki Hoy kasabasındandır. Kaynaklarda
tarihî kişiliğinin yanı sıra birtakım menkıbevî anlatımla da
kendisinden bahsedilmiştir. “Evrân” isminin yılan, ejderha,
gök, kâinat gibi anlamlara gelmesi menkıbevî rivâyet olarak
yorumlanmıştır.666 Ahî Evrân’ın vefat tarihi 660/1262 olarak
alındığında, 93 yaşında irtihâl ettiğine göre 564/1169 yılında
Hoy’da doğduğu, çocukluğu ve ilk tahsil hayatını
memleketinde geçirdiği tahmin edilebilir. Ahî Evrân, 641/1243
yılında Anadolu Selçukluları’nın Moğollar karşısında ağır
yenilgiye uğratıldığı ve akabinde tarihin en büyük saldırıların
vuku bulduğu zor dönemde yaşamıştır. Hacı Bektâş-ı Velî (ö.
669/1271), Mevlânâ (ö. 672/1273), Sadreddîn Konevî (ö.
673/1274) gibi dönemin meşhur sûfileriyle çağdaştır.
Ahî Evrân’ın hayatı hakkında detaylı bilgiler tespit
edilememekle birlikte onun Aydın, Denizli, Konya, Karaman,
Kayseri gibi şehirlerde bir süre ikâmet ettiği, buralarda bahçe
işleriyle ve debbağlık mesleğiyle meşgul olduğu bilinmektedir.
“Evrân” ismini debbağlık vazifesini icrâ ederken aldığı
nakledilmektedir. Şöyle ki o, debbağlık mesleğini sürdürürken,
vergi vermediği gerekçesiyle yetkili makamlara şikâyet
edilmiştir. Dönemin valisi, Ahî Evrân’ı huzuruna çağırtmak
için adamlarını göndermiştir. Görevli kişiler, onun bulunduğu
tabakhaneye667 vardıklarında Ahî Evrân’ın yanında ejderha
görmüşler ve korkarak hızla oradan uzaklaşmışlardır. Tanık
666
667
İlhan Şahin, “Ahi Evrân”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (İstanbul:
TDV Yayınları, 1988), 1/529.
Tabakhane: Ham derilerin işlem gördüğü atölyeye denir.
183
184
oldukları ejderhanın ateş gibi parlayan gözlerinden hareketle
büyük yılan anlamına gelen “Evrân” ( )اورانya da “Evren” ( اورن
) ismi kendisine verilmiştir. 668 Bununla birlikte halk arasında
daha çok Evrân şeklinde telaffuz edile gelmiştir. Son olarak
Kırşehir’e yerleşen Ahî Evrân vefatına kadar burada ikamet
etmiştir.669 Mikâil Bayram, Ahî Evrân’ın dönemin Türkmen
mutasavvıf şâiri Evhadüddîn-i Kirmânî’nin (ö. 635/1238)
mürîdi olduğunu, kızı Fatıma ile evli olduğunu belirtir. 670
Fatıma Bacı’nın (Hâtûn Ana) ise Bâcıyân-ı Rûm Teşkilâtı’nın
kurucusu olduğunu zikreder.671 Ahî Evrân, Evhadüddîn-i
Kirmânî’den önce gençlik yıllarında Hoca Ahmed Yesevî’nin
talebelerinden sûfî terbiye almıştır. Nihat Azamat,
Evhadüddîn-i Kirmânî’nin Ahî Evrân’ın kayınpederi olduğuna
dair naklin ihtiyatla karşılanması gerektiğini zikreder.672 Mikail
Bayram’ın verdiği bir başka dikkat çeken bilgi ise Ahî Evrân’ın
dönemin ünlü fıkıh, kelam, tefsir âlimi Fahreddîn er-Râzî’nin
(ö. 606/1210) hizmetinde bulunduğunu ve talebesi olduğunu
zikretmesidir.673 Ayrıca müellif, Ahî Evrân’ın Anadolu Selçuklu
Sultanı II. Gıyâseddin Keyhüsrev (1237-1246) döneminde
Kırşehir civarında vuku bulan Baba İshak 674 isyanı ile ilgisi
olduğu gerekçesiyle beş sene hapsedildiğini belirtir. Hapisten
çıktıktan sonra Kırşehir’e yerleşen Ahî Evrân, burada
668
669
670
671
672
673
674
Muhittin Şimşek, Ahilik: TKY ve Tarihteki Bir Uygulaması (İstanbul: Hayat
Yayınları, 2002), 28.
Şahin, “Ahi Evrân”, 1/529.
Mikail Bayram, “Ahî Evrân Kimdir? (Gerçek Şahsiyeti ve Eserleri)”, Diyanet
İlmî Dergi (Diyanet Dergisi) 17/1 (1978) 27.
Mikail Bayram, “İbn Sînâ ve Ahî Evren”, İbn Sînâ Doğumunun Birinci Yılı
Armağanı (İstanbul: yy., 2014), 596.
Nihat Azamat, “Evhadüddîn-i Kirmânî”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm
Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları, 1995), 11/519.
Mikail Bayram, “Sadreddîn Konevî ile Ahî Evrân Şeyh Nasuriddin
Mahmud’un Mektuplaşması”, Selçuk Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi
Edebiyat Dergisi 2 (1983), 57.
Baba İshak (ö.637/1240) 1240 yılında Anadolu Selçuklu Devletine karşı
hazırlanan “Babâî isyanı” diye bilinen büyük Türkmen ayaklanmasında
Baba İlyas adına harekâtı yöneten Türkmen şeyhidir. Baba İshak, Baba İlyas
Horâsânî’nin önde gelen halîfesidir. Bu sebeple ayaklanmanın propaganda
ve teşkilatlanma safhasını fiilen yürütmüştür. Baba İshak kumandasındaki
Babaîler, Kırşehir’in Malya ovasında Selçuklu ordusuyla karşılaştılar. Bu
şiddetli çatışmada Baba İshak hayatını kaybetmiştir. Ahmet Yaşar Ocak,
“Baba İshak”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (İstanbul: TDV
Yayınları, 1991), 4/368-369.
Sadreddîn Konevî (ö.673/1274) ile mektuplaşarak onunla irtibat
kurmuştur.675 Mikail Bayram, Sadreddîn Konevî ve Ahî Evrân
arasındaki irtibata dair şu bilgiyi nakleder:
“Konevî, İslâm dünyasında sezgiciliğin öncülerinden
sayılan Muhyiddin İbnü’l Arabî’nin (ö. 638/1240) yanında
yetişmiş, buna karşılık Ahî Evrân akılcılığın öncüsü Fahreddin
er-Râzî’den ders almıştır. Bu ayrılık iki bilgin arasında teati
edilen mektuplarda kendini göstermiştir. Bunun sonucu olarak
Ahî Evrân Konevî’ye etki ederek, hocasının vahdet-i vücûd
felsefesini aklîleştirmeye yöneltmiş, Konevî de Ahî Evrân’a
tesir ederek onun tasavvufa meylini arttırmıştır.”676
Görüldüğü üzere Ahî Evrân, Hacı Bektâş-ı Velî ve
Sadreddîn Konevî gibi dönemin önemli sûfîleri ile irtibatını
sürdürmüştür.677 Ömrü sıkıntılarla geçen Ahî Evrân’ın
Moğollarla mücadelesi Kırşehir’de devam etmiştir.678 Kayseri
ve Konya’da kurduğu, Moğollar tarafından işgal edilen Ahî
Teşkilâtı’na Kırşehir’de yeniden hayatiyet kazandırmıştır. 679
Ahî Evrân’ın, İran’ın Batı Azerbaycan bölgesindeki Hoy
kasabasından olduğu, bu bölgede yetiştiği zikredilmişti. Onun
Anadolu’ya gelmesi ise Şeyh Mecdüddin İshak (ö. 618/1221?)
vasıtasıyla olmuştur.680 Fütüvvet teşkilâtını Anadolu’ya taşıyan
Sadreddîn Konevî’nin babası Mecidüddin İshak, Endülüs’ten
Malatya’ya göç etmiştir. 601/1205 yılında hacca giden
Mecidüddin İshak, orada tanıdığı Evhadüddin-i Kirmânî, Ahî
Evrân, Muhyiddin İbnü’l-Arabî gibi pek çok mutasavvıf, ilim
ve fikir insanını Anadolu’ya davet etmiştir. Bunların bir kısmı
675
676
677
678
679
680
Mikail Bayram, “Sadreddîn Konevî ile Ahî Evrân”, 57.
Mikail Bayram, “Sadreddîn Konevî ile Ahî Evrân”, 57.
Bayram, “Ahî Evren Hâce Nasîrüddin”, 38. Mikail Bayram, Ahî Evrân’ın
Sadreddîn Konevî ile görüşmesi mevzuunda makale de kaleme almıştır. Bk.
Mikail Bayram, “Sadreddîn Konevî ile Ahî Evrân Şeyh Nasirüddin
Mahmud’un Mektuplaşması”, Selçuk Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi
Edebiyat Dergisi 2 (1983), 51-75.
Mikail Bayram, “Sadreddîn Konevî ile Ahî Evrân”, 71.
Bayram, “İbn Sînâ ve Ahî Evren”, 596.
Mikail Bayram, “Sadreddîn Konevî ile Ahî Evrân Şeyh Nasuriddin
Mahmud’un Mektuplaşması”, Selçuk Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi
Edebiyat Dergisi, 1983, Sayı:2, ss. 51-75, s. 57.
185
186
Anadolu’ya geldiklerinde Malatya’da ikamet etmiştir. 681 Diğer
bir kısmı ise muhtelif bölgelerde hayatlarını sürdürmüştür.
Anadolu Selçuklu Sultanı IV. Kılıçarslan (ö. 664/1266),
Hülâgü Han’ın desteği ile saltanata geçince, kendisine bağlı
ümeraya mühim makamlar tevdî etti. Bu anlamda Kırşehir
Emîrliği’ne Cacaloğlu Nûreddin’i tayin etti. Ankara, Çankırı,
Kastamonu, Karaman, Denizli gibi illerde bulunan Türkmen ve
Ahîler bu tayinlere karşı çıktılar ve ayaklandılar. Mücadelenin
en şiddetlisi ise Kırşehir’de yaşandı. Buradaki Ahîler, direnince
şehir muhasara edildi. Ahî Evrân ve beraberindekiler şehid
edildi.682
Ahî Evrân, Kırşehir’de kendi adı ile anılan mahallede Ahî
Evrân Camii yanındaki türbede medfundur. 683 Mikâil Bayram,
kaynaklardaki bilgilerden hareketle, vefat tarihinin 10 Receb
660/31 Mayıs 1262 olabileceğini bildirir.684 Ayrıca müellif Ahî
Evrân’ın, Anadolu Selçuklu Kırşehir emîri, Moğol asıllı
Cacaoğlu Nûreddin (ö. 676/1277?) tarafından öldürüldüğünü
ifade eder685
Anadolu’da ahîliğin lideri, debbâğ esnafının pîri Ahî
Evrân; tefsir, fıkıh, kelam, tasavvuf gibi İslâmî ilimlerin yanı
sıra felsefe, iktisat, siyaset, sosyoloji gibi pozitif bilimlerde de
geniş bilgiye sahipti. Fareddin er-Razî, Evhadüddin Kirmânî
gibi dönemin meşhur âlim ve ârif zevâtından istifade etmiştir.686
Âhi Evrân ilim ve hikmet sahibi olması yönüyle muhtelif eserler
kaleme almıştır. Nitekim onun tespit edilen teliflerinden
bazıları şunlardır: Tabsıratü’l-mübtedî ve tezkiretü’l-müntehî,
Metâliu’l-imân, Menâhic-i seyfî, Yezdân-ı şinaht, Ağaz u encâm,
Letâifü’l-hikme, Mürşidü’l-kifâye, Medh-i fakr ve zemm-i dünyâ,
Risâle-i arş, Cihâdnâme.687 Arapça ve Farsça bilen Ahî Evrân’ın
tercüme ettiği eserler de vardır. Mikail Bayram, Sultan
681
682
683
684
685
686
687
Mehmet Ali Hacıgökmen, “Mecüddin İshak”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm
Ansiklopedisi (Ankara: TDV Yayınları, 2019), Ek 2/210.
Mikail Bayram, “Ahî Evren Hâce Nasîrü’ddin ile Alâü’ddin Çelebi’nin
öldürülmesi ve ölüm Tarihlerinin Tespiti”, İSTEM: İslâm San’at, Tarih,
Edebiyat ve Mûsikî Dergisi 2/3 (2004), 44.
Bayram, “Ahî Evren Hâce Nasîrü’ddin”, 38
Bayram, “Ahî Evren Hâce Nasîrü’ddin”, 40.
Bayram, “Ahî Evren Hâce Nasîrü’ddin”, 43.
Şimşek, Ahilik, 30.
Bayram, “Ahî Evrân Kimdir? (Gerçek Şahsiyeti ve Eserleri)”, 27.
Alâeddin Keykubad’ın (ö. 634/1237) İbn Sînâ’nın (ö.428/1037)
er-Risâle fi’n-nefsi’n-natıka adlı eserini Ahî Evrân’a Farsça’ya
tercüme ettirdiğini belirtir.688 Ahî Evrân ile Alâeddin Keykubad
irtibat hâlindeydi. Ahî Evrân, Sultan’a bazı eserlerini takdim
eder, O da onu hizmetlerinde desteklerdi.
Ahî Evrân, Bektâşiyye tarîkatı pîri Hacı Bektâş-ı Velî (ö.
669/1271?) ile Mevleviyye tarîkatı pîri Mevlânâ Celâleddîn-i
Rûmî (ö. 672/1273) ile aynı dönemde yaşamıştır. Moğol
istilâlarının vuku bulduğu karanlık döneme tanıklık eden
mezkûr sûfîler, düşünceleriyle, yetiştirdikleri müridleriyle, din,
dünya ve ukbaya yönelik hizmetleriyle, gönül ehli kişilikleriyle
Osmanlı Devleti’nin kuruluşunda etkili olmuşlardır. Oldukça
sıkıntılı geçen bir dönemde toplumda barış, huzur ve sekinetin
temininde önemli rol oynamışlardır.
Ahî Evrân’ın Hacı Bektâş-ı Velî ile aynı dönemde
yaşadığı belirtilmişti. Bu anlamda Ahî Evrân, Anadolu’da
ahîliğin kurulması ve yayılmasına öncülük ederken, Hacı
Bektâş-ı Velî de Bektâşîliğin yayılmasını sağlamıştır. Her iki
önemli şahsiyet adetâ Anadolu’yu Türk-İslâm kimliği ile
mayalamışlardır. Hacı Bektâş-ı Velî ile Ahî Evrân arasındaki
yakın irtibat 15. yüzyılda kaleme alınan Hacı Bektâş
Vilâyetnâmesi’nde anlatılmıştır.
Hacı Bektâş Vilâyetnâmesi adlı eserin “Mülâkât Kerden-i
Ahî Evrân-ı Velî Bâ Hacı Bektâş-ı Velî Kuddise Sırrıhuma”
başlıklı bölümünde nakledilen bilgiye göre ilk zamanlar Ahî
Evrân Konya’da bulunmuş, burada dönemin önemli âlim ve
ârif zâtı Sadreddîn Konevî’ye intisâb etmiştir. Sonrasında
Denizli iline geçmiş, burada bağcılık ile iştiğâl etmiş, tekrar
Konya’ya dönmüştür. Bir süre daha Konya’da ikâmet eden Ahî
Evrân buradan Kayseri’ye gitmiştir. Kayseri’de debbâğlık
mesleğini sürdürmüştür.689 Hacı Bektâş Vilâyetnâmesi’nde onun
mesleğine dâir şu ifadelerle yer verilir:
Çü Kayserîye’de debbâğlık etdi
688
689
Bayram, “İbn Sînâ ve Ahî Evren”, 597.
Ali Nihânî, Ali Nihânî’nin Manzum Hacı Bektâş-ı Velî Velâyetnâmesi (İncelemeMetin- Sadeleştirme- Dizin), haz. Sedat Kardaş (Ankara: Grafiker Yayınları,
2018), 109.
187
Velâyetle bu işi ya‘nî tutdu690
Ahî Evrân Kırşehir’de ahîlik teşkilatını kurmuştur. Hacı
Bektâş-ı Velî ile eski adı Sulucakarahöyük691 bugünkü ismi Hacı
Bektâş’ta bir araya gelmiştir. Hacı Bektâş-ı Velî ise Kırşehir’de
ikâmet eden Ahî Evrân ile Kırşehir civârındaki Gölpınar
denilen yerde yani Gül Çeşmesi’nin olduğu tepede buluştuğu
Hacı Bektâş Vilâyetnâmesi’nde şöyle nakledilmiştir.692
Nice müddet eder anda ikāmet
Eder Kırşehri’ne pes atf-ı himmet
Bu şehr içinde etdi çün karârı
O dem Gülşehri ile nâm-ı cârî
O dem ki hazret-i pîr ehl-i ta‘rîf
Horasan’dan bu Rûm’u kıldı teşrîf
188
Kamu dillerde nâmı yâd olurdu
Ki nâmından gönül lezzet bulurdu
Ahî’nin meclisinde olur yâd
Gönülde iştiyâkı oldu müzdâd
Ki bir gün niyet etti kasd-ı didâr
Azimet etdi ol dem ol nikû-kār
Beriden hazrete ma‘lûm olur bu
Getirdi der akab andan yana rû
Çü şehrin kurbuna erişdi hazret
Ahî o yerde kıldı vuslât693
Ahîlik, dönemin tarihî, ictimâî, iktisâdî şartları gereği
ortaya çıkmış bir kurumdur. Bilindiği üzere Ahî Evrân, yıllarca
690
691
692
693
Nihânî, Ali Nihânî’nin Manzum Hacı Bektâş-ı Velî Velâyetnâmesi,110.
Sulucakarahöyük, Hacı Bektâş Vilâyetnâmesi’nde geçmektedir. “Hüyük”,
“Öyük”, “Üyük” eski yerleşim yerlerinin zamanla toprakla örtülüp tepe
şekline gelmiş hâline denir. Sulucakarahöyük, Hacı Bektaş-ı Velî’nin
geldiği yerdir. Sonradan bu bölgenin adı Hacı Bektaş olarak değiştirilmiştir.
Nihânî, Ali Nihânî’nin Manzum Hacı Bektâş-ı Velî Velâyetnâmesi, 111.
Nihânî, Ali Nihânî’nin Manzum Hacı Bektâş-ı Velî Velâyetnâmesi, 111.
debbağlık mesleği ile iştigal etmişti. Mesleğinin sosyoekonomik koşulları gereği debbağ yani derici esnafının pîri ve
Anadolu’daki ahî teşkilatının kurucusu oldu. Onun debbağlığı
meslek olarak benimsemesi muhtemelen şöyledir. Bilindiği
üzere temizlenmesiyle, kokusuyla, tuzlanmasıyla, kurutulmasıyla ve diğer aşamalarıyla büyük ya da küçükbaş hayvanların
derisini terbiye etmek oldukça zor bir uğraştır. Ham deriyi belli
işlemlerden geçirerek kullanıma uygun hâle getirme işini ancak
nefsini terbiye edenler yapabilir. Dolayısıyla Ahî Evrân nefs
terbiyesinden geçerek ahî pîri olmuştur denilebilir. Bu
bağlamda debbağlığın (dericiliğin) Anadolu’daki en eski
mesleklerden biri olduğu söylenebilir.
Ahî Evrân’ın debbağlık mesleği ile iştigâline dâir
menkıbeler, onun velî olarak anılmasının yanı sıra debbağların
pîri olarak tanınmasına vesile oldu. Bu anlamda Türk
debbağların silsilenâmeleri Ahî Evrân’a, ondan da bütün
debbağların pîri Zeyd-i Hindî’ye dayandırılır. Osmanlı
Devleti’nde Ahî Evrân’ın esnaflar arasında pîr olarak kazandığı
itibâr ve şöhreti Anadolu, Rumeli, Bosna, Kırım’a kadar pek çok
yere yayıldı. Kırşehir Ahî Evrân Zaviyesi, Osmanlı’da Türk
debbağların ve zanaat erbabının mânevî anlamda beslendiği
merkez konumundaydı. Söz konusu zâviye 20. yüzyılın
başlarına kadar esnaf çevreleri üzerindeki etkisini sürdürdü.694
Zâviyeler, Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde yolculara ve
misafirlere bedelsiz olarak barınma, yeme-içme hizmeti sunan
kurumlardı. Ahî zâviyelerinde ahlâklı, cömert, misafirperver,
yardımsever mensuplar tarafından gelenler en güzel şekilde
ağırlanırdı. Anadolu’nun pek çok yerinde ahî zâviyeleri vardı.
Bunlar arasındaki münasebetleri büyük meclis kabul edilen
Kırşehir’deki zâviye sağlardı. Bu zâviyenin başındaki Ahî
Baba,695 Ahî Evrân’ın baş halîfesi konumda olup, esnaf birlikleri
694
695
Şahin, “Ahi Evrân”, 1/530.
Ahî Baba, ahî teşkilatının bir şehirdeki en büyük reisidir. Şehirde ne kadar
esnaf teşekkülü varsa her birinin ayrı ayrı reisleri olup, en büyüğüne ahî
baba denirdi. Ahî Baba son dönemlere kadar, Kırşehir’deki Ahî Evrân
Tekkesi’ndeki postnişînlere bağlı idi. Ahî Babalar, reisleri bulundukları
bütün esnaf teşekküllerinin sistemli şekilde çalışmasını temin etmek,
şikâyetleri devlete iletmek ve mesleğe yeni girenlere “şed bağlatmak” gibi
189
190
ona bağlıydı. Çalışan ve mesleği olan herkes zâviyenin doğal
mensubuydu.696
Dînî, iktisâdî ve askerî kurumlar medeniyet tarihimizin
önemli unsurlarıdır. Bu kuruluşların tesisinde ve gelişmesinde
velî zevâtın büyük etkisinin olduğu bilinmektedir. Nitekim ahî
birliği Ahî Evrân tarafından kurulduğu gibi, Yeniçeri
Teşkilatı’nda da Hacı Bektâş-ı Velî müessir olmuştur. Bu
anlamda Hacı Bektâş-ı Velî ile Ahî Evrân’ın aynı dönemde
yaşamaları, birbiriyle diyalog hâlinde olmalarından hareketle
esnaf ve asker örgütlenmesi arasındaki yakın irtibattan da
bahsedilebilir.
2. Ahî Kültüründe İdeal Ahlâk Anlayışı
2.1. Ahî Anlayışının Temelindeki Fütüvvet Kavramı
Tasavvufî sahadaki ıstılâhlar zamanla terim boyutundan
çıkarak, bir yaşam tarzı hâline gelmiş, hatta bir müessese olarak
kendini göstermiştir. Meselâ, fütüvvet ve melâmet kavramları
buna en bâriz misâllerdir. Fütüvvet ve melâmet bir terim
olmanın ötesinde takvâ, verâ, ihlâs, zühd gibi tasavvufî ve dîni
ahlâkın yaşam şekli olmuştur.697 Melâmet anlayışında çalışıp,
kazanmak yani başkalarına yük olmamak esastır. Bu yolun
mensupları çalışıp kazanmayı, zühd ve sûfî unvanlarıyla
anılmaya tercih etmişlerdir. Bu durum tasavvufun bilinen
tanımı, “Tasavvuf yâr olup, bâr olmamaktır. Gül-i gülizâr olup
hâr olmamaktır.” anlayışına uygundur. 698
Fütüvvet, melâmet ve ahîlik geleneği hem maddî hem de
mânevî boyutu olan bir sistemdir. Bu sistem, mânâ planında
insanın ahlâkî gelişimini hedef edinirken zâhirî anlamda emeği,
çalışmayı, alın teri ile üretmeyi, tembellikten sakınmayı
mensuplarına benimsetir. Fakat bu kazanma ve üretmeden
maksat sadece maddî gelir sağlamak değildir. Maddî gelir elde
etmekten gaye ise kimseye muhtaç olmamak ve ihtiyacı
olanlarla bunu paylaşmaktır. Dolayısıyla ahî kültüründe emek,
696
697
698
yetkilere sahipti. Ziya Kazıcı, “Ahî Baba”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm
Ansiklopedisi (İstanbul, TDV Yayınları, 2006), 1/527.
Şimşek, Ahilik, 26.
Mustafa Kara, “Fütüvvet-Melâmet Münasebeti”, Türk Kültürü ve Ahîlik:
XXI. Ahîlik Bayramı Sempozyumu Tebliğler (13-15 Eylül 1986), 187.
Vahit Göktaş, “Ahîlik ve Tasavvuftaki Bazı Müşterek Ahlâkî Öğeler”, Ahîlik
Uluslararası Sempozyumu, Kalite Merkezli Bir Yaşam” (20-22 Eylül 2011), 110.
çalışma ve gayret ibadet gibi telakkî edilmiştir. İyilik ve hayırda
yarışan ahîler iş yerlerine ibâdethane gibi değer vermiş, burayı
Hak kapısı699olarak görmüştür. Bu kapının bilinen temel ilkeleri
ise doğruluk, dürüstlük, yardımseverlik, cömertlik ve kardeşlik
olmuştur.
İslâm kültüründe ve tasavvufî disiplinde yer alan
fütüvvet, zamanla kavram olmaktan çıkmış, bir hareketin adı
olduğu belirtilmişti. Sonraki yıllarda bu hareket, ahîlik
kurumuna temel teşkil etmiştir. Denilebilir ki fütüvvet ve
ahîlik, Türk İslâm Medeniyeti’nde yer alan, birbiriyle yakından
ilgili olan, hem nazarî hem de teorik yanı bulunan dinî, ahlâkî,
ictimâî değerler sistemidir. Aslında fütüvvetin dayandığı
noktalar tam olarak anlaşılmadan ahîliğin anlaşılması mümkün
değildir.
Ahiliğin temelini teşkil eden Arapça kökenli fütüvvet,
fetâ (çoğulu fityân) kelimesinden türetilmiştir. Sözlükte genç,
yiğit, delikanlı, gözü pek ve cömert gibi anlamlara gelir.
Fütüvvet ise kerem, sehâ, şecâat, şefkat, cesâret,
yardımseverlik, yiğitlik, mertlik, diğergamlık, zayıflara sahip
çıkma, zorluklara göğüs germe gibi muhtelif mânâlarda
kullanılır. Fetâ ise “ideal insan” tipini temsil eder. Bununla
birlikte değişen ve gelişen değerler sisteminde “ideal insan”
hedefinde birtakım farklılıklar olabilmektedir. Bir diğer
yönüyle fütüvvet, dervişlerin mânevî makâmı olup, fedakârlık
ve fakr u fenânın ifadesidir. Fütüvvetin ilk derecesi fedakârlık,
son derecesi nefsini feda etmesidir. 700 Kısacası fütüvvet kişinin,
başkalarının hak ve menfaatlerini kendinden daha üstün
tutması, söz ve fiilleriyle eziyet etmekten kaçınması, insanlara
ikrâmda bulunmasıdır.701
Fütüvvet, tasavvufun içinde bir ıstılah olduğu için sûfî
çevrelerce bu kavram biliniyor ve tecrübe ediliyordu. Bununla
birlikte ilk dönemden itibâren fütüvvet ve melâmet arasında bir
699
700
701
Yusuf Ekinci, Ahîlik (Ankara: Özgün Matbaacılık, 2008), 23.
Seyyid Câfer Seccâdî, Ferheng-i Istılahât ve Tabirât-ı İrfânî, çev. Hakkı Uygur
(İstanbul: Ensar Neşriyat, 2007), 155; Mehmet Zeki Pakalın, “Fütüvvet”,
Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü (İstanbul: Millli Eğitim
Bakanlığı Yayınları, 1993),1/638.
Aburrezak Tek, Tasavvufî Mertebeler: Hâce Abdullah el- Ensârî Örneği (Bursa:
Emin Yayınları, 2008), 164.
191
192
irtibatın olduğu görülmektedir. Bilindiği üzere melâmet,
insanın istikâmet üzere olabilmesi için nefsiyle baş etmesi onu
kınaması anlayışına dayanır. Nefsini mücâhade ve riyâzetten
geçirmiş insan, fetâdaki niteliklere sahip olabilir.
Fütüvvet, ilk defa Abbâsî halifesi Nâsır-Lidînillâh
döneminde (575-622/1180-1225) resmî hüviyet kazanmıştır.
Çünkü Halîfe Nâsır-Lidînillâh, siyâsî ve sosyal durumu
bozulan devlet otoritesinin yeniden tesisi için fütüvvet ehlinden
istifadeyi uygun görmüştür. Bunun gerçekleşmesi için
meliklerin ve valilerin yani yönetim kesiminin fütüvvet
teşkilatına girmesini emretmiştir. Halîfe Nâsır-Lidînillâh bu
uygulamasıyla, en üst tabakadan başlayarak hem halkın hem
yönetimin devlete sadakât ve bağlılıklarını arttırmayı
düşünmüştür. Böylece Halîfe Nâsır-Lidînillâh o zamana kadar
gayr-ı resmî konumda olan fütüvvet kurumuna resmî hüviyet
kazandırmıştır. Halîfe Nâsır-Lidînillâh bu şekilde meşrûiyeti
olan bir kurumun desteğini arkasına alarak, devlete olan
güveni yeniden tesis etmeye çalışmıştır. Halîfe Nâsır-Lidînillâh,
bahsedilen amaca yönelik olarak Şihâbüddin Sühreverdî ve
beraberindeki heyeti, Anadolu Selçuklu hükümdarı I. İzzeddin
Keykavus’a göndermiş ve onu fütüvvet teşkilatına davet
etmiştir. Devam eden süreçte Halîfe Nâsır-Lidînillâh’ın
teşvikiyle Anadolu’da fütüvvet anlayışı gittikçe güçlenmiştir. 702
Böylece fütüvvet ilk hâlinden daha resmî bir konuma sahip
olmuştur.
Ahlâkî anlamda fütüvvet insanın tüm hayatını kapsar.
Genel olarak fütüvvet Allah’ın emirlerine uymak, ibadet ve taat
üzere olmak, kötülükten sakınmak, zâhiren ve bâtınen ahlâkın
en güzeline sarılmaktır. Bu anlamda her hâlin ve vaktin
fütüvveti olduğu söylenir. Yani fütüvvetsiz bir hâl ve vakit
yoktur. Allah’a, Hz. Peygamber’e, ashâba, sâlihlere, meşâyıha,
ihvâna, insanlara karşı farklı fütüvvet anlayışları vardır.703
702
703
Angelika Hartmann, “Nâsır-Lidînillâh”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm
Ansiklopedisi (İstanbul, TDV Yayınları, 2006), 32/399-402; Muharrem
Çakmak, “Ahîliğin Tasavvufî Temelleri ve Ahîlik-Fütüvvet İlişkisi”, Hikmet
Yurdu 7/13 (2014), 150-151.
Ebû Abdurrahman Muhammed b. Hüseyin Sülemî, Tasavvufta Fütüvvet,
çev. Süleyman Ateş (Anakara: Anakara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi
Yayınları, 1977), 24.
Kısacası fütüvvet içte ve dışta, açıkta ve gizlide, her an ve her
yerde daima takvâyı muhafaza etmektir. Bu da Allah’ın ihsan
ettiği bedeni, vakti ve tüm nimeti O’nun rızası yolunda
kullanmakla mümkün olur. Bütün bu süreç insanı ideal ahlâka
götürür. Hâle ve akvâle her daim dikkat edildiğinde kâmil
ahlâk insanın kişiliğinin ayrılmaz bir parçası olur. Meselâ,
intikam almak için güçlü durumda iken affedebilmek, herkese
güzel zan beslemek, nefs ve şehveti terk etmek, dünya malına
tamah etmemek, iyiliği istenmeden yapmak, ihvânın
ihtiyaçlarını görmek, kabalık yapana yumuşak davranmak,
Allah’a güvenmek, insanların elindekine göz dikmemek,
hizmet etmede ve vermede adam kayırma yapmamak, zâhirde
güzel ahlâkı, bâtında ahvâli düzeltmek 704 gibi daha pek çok
ideal vasıflar fütüvveti ihtivâ eder.
Ahîliğin eğitim sistemindeki temel gaye, zanaat ve ticaret
erbâbının,
diğer
mensupların
fütüvvet
ahlâkıyla
bilinçlenmelerini sağlamaktır. Fütüvvet ahlâkı ise özü itibariyle
Kur’ân kaynaklıdır. Nitekim Kur’ân-ı Kerim’de fetâ kavramı
şöyle tanımlanmaktadır: “(İçlerinden bazıları) İbrâhim denilen
bir genci onların diline doladığını duyduk dediler.” 705 Mezkûr
âyette belirtildiği üzere “fetâ” ile bahsedilen kişinin, putları
paramparça eden Hazreti İbrahim olduğu anlaşılmaktadır.
Kur’ân-ı Kerim’de yer alan bu ifadenin yanı sıra sûfîler, nefsânî
duyguların da kişinin putu olduğunu dile getirmişler, hakîkî
fetâ
ehlinin,
nefsini
yenebilen
kimse
olduğunu
706
söylemişlerdir. Kur’ân-ı Kerim’de geçen “fetâ”ya dâir bir
başka âyet-i kerîme şudur: “Biz sana onların haberlerini gerçek
olarak anlatıyoruz. Şüphesiz onlar Rablerine inanmış birkaç
genç yiğitti. Biz de onların hidâyetlerini arttırmıştık.” 707
İlk dönem sûfîlerden Abdülkerim Kuşeyrî fütüvveti,
insanın başkası için çalışıp gayret etmesi, kendisini insanlığa
adaması olarak açıklar.708 Fütüvvete dâir kaleme aldığı eseri ile
tanınan Ebû Abdurrahman Sülemî (ö.412/1021), fütüvvetin ilk
704
705
706
707
708
Sülemî, Tasavvufta Fütüvvet, 37 vd.
el-Enbiyâ, 21/60.
Abdulkerim Kuşeyrî, Kuşeyrî Risâlesi, haz. Süleyman Uludağ (İstanbul:
Dergâh Yayınları, 1999), 306.
el-Kehf, 18/13.
Kuşeyrî, Kuşeyrî Risâlesi, 305.
193
194
insan Hz. Âdem’le başladığını ve sırasıyla diğer peygamberlere
intikâl ettiğini belirtir. Ona göre fütüvvet, peygamberlerden
silsile yoluyla nihâyetinde Hz. Muhammed’e ulaşmıştır.709 Hz.
Peygamber’in hayatındaki fütüvvet anlayışını ise zâhirî olarak
Hilfü’l-fudûl’a üye olduğu gençlik yıllarına götürmek
mümkündür. Bilindiği üzere Hilfü’l-fudûl, bazı Kureyş
kabilelerinin Mekke’de haksızlığa uğrayanlara yardım etmek
amacıyla yaptıkları bir anlaşmadır. Câhiliyye Dönemindeki icrâ
edilen bu iyilik hareketine Hz. Peygamber de katılmış ve destek
olmuştur.
Fütüvvet IX. yüzyılda sûfîlikle eş değer kabul ediliyordu.
Hatta ilk dönem eserlerinde fütüvvet, tasavvufun içinde
kavram olarak zikredilmiştir. Bu anlamda fetâ denildiğinde
“sûfî”, fütüvvetten bahsedildiğinde “tasavvuf” olarak
algılanmıştır. Fütüvvete dâir ilk eseri Ebû Abdurrahman esSülemî’nin kaleme aldığı bilinmektedir. Onun Kitâbü’l-fütüvve
adlı eserinde zikrettiği fütüvvetle ilgili âdâb ve ahlâka dâir
nitelikler, aynı zamanda sûfîde de bulunması gereken
özelliklerdir.710 Fütüvvetle ilgili yazılan bir başka eser ise, Hâce
Abdullah el-Ensârî el-Herevî’nin Kitâbu’l-fütüvvet adlı
telifidir.711
Tasavvufî geleneğin, ahî kurumlarıyla irtibatı uzun
geçmişe dayanır. Bu irtibat Ahî Evrân, Hacı Bektâş-ı Velî ve
Mevlânâ Celâleddin-i Rûmî gibi sûfîlerin ardından Osmanlı
dönemine kadar devam eder. Bu irtibatın tezâhürünü,
tekkelerde vurgulanan ahlâk anlayışı ile ahî teşkilatının
vurguladığı konuların benzer nitelikte olmasında görülebilir.
Bu anlamda ahîliğin yazılı belgeleri olan fütüvvetâmelerle, sûfi
çevrelerin ahlâkî kurallara dâir kaleme aldığı “adâbü’l-mürîd”
eserleri arasında birtakım ortak noktalar vardır.712 Nitekim 14.
709
710
711
712
Sülemî, Tasavvufta Fütüvvet, 22-23.
Süleyman Uludağ, “Fütüvvet”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi
(İstanbul. TDV Yayınları, 1996) 13/259-261.
Hâce Abdullah el-Ensârî el-Herevî’nin Kitâbu’l-fütüvvet adlı eseri Sezai
Küçük tarafından tanıtılmıştır. Bk. Sezai Küçük, “Abdullah Ensârî elHerevî’nin Tasavvufî Fütüvvet Risâlesi: “Kitâbü’l-fütüvvet”, Sakarya
Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2 (2000), 137-166.
Mustafa Kara, Metinlerle Osmanlılarda Tasavvuf ve Tarîkatlar (İstanbul: Sır
Yayıncılık, 2004), 241-242.
asrın ilk yarısında Yahyâ b. Halil b. Çûbân el-Burgaazî
tarafından yazılan Fütüvvetnâme’deki âdâb ve kurallarla Ebû
Hafs Ömer es-Sühreverdî’nin (ö. 632/1234) kaleme aldığı
Avârüfü’l-maârif adlı tasavvufî eserde dile getirilen prensip ve
kurallarının aynı mâhiyette olduğu anlaşılmaktadır.713
2.2. Fütüvvetin Ahîliğe Dönüşmesi
Ahîliği, fütüvvet geleneğinin devamı kabul etmek
mümkündür. Fütüvvet anlayışı, İslâm toplumlarının kâmil
ahlâk sahibi olmaları noktasında tarihte önemli görevler îfâ
etmiştir. Ahîliğin ise Anadolu’nun Türkleşmesi ve İslâmlaşması
sürecinde dînî, siyâsî, iktisâdî, ilmî, ictimâî, ahlâkî anlamda
önemli katkısı olmuştur.
Ahîlik ismi ile müsemmâ bir kurum olup, hâiz olduğu
nitelikleri isminde taşımaktadır. Bu anlamda Arapça “ahî” ya
da Türkistan Türkçesinde “akı” kelimesinden geldiği bilinen
ahî; “kardeşim”, “kardeş”, “civanmert”; akı ise “eli açık”,
“cömert”, “yiğit” gibi muhtelif anlamlar ifade eder. Bununla
birlikte Anadolu Türkçesinde akı kelimesinin zamanla ahîye
dönüşmüş olma ihtimali yüksektir. Ayrıca fütüvvet ve ahîliğin
çoğu kere birbirlerinin yerine kullanıldığı olmuştur. Genel
olarak ahî, Ahî Evrân tarafından kurulan ahîlik teşkilatı
mensuplarına verilen isimdir.714
XIII. yüzyıldan itibaren Anadolu’da faaliyetlerini
sürdüren ahîliğin birden fazla cihetiyle öne çıktığı
görülmektedir. Bu bağlamda ahîlik, icrâ ettiği gönül fetihleriyle
hem gazâ hamlelerini kolaylaştıran askerî yapı, hem de sanat
ve emeğiyle çalışanları himâyesine alan iktisâdî teşekküldür.
Ahîlik bu iki özelliğinin yanı sıra mensuplarının mânevî ve
ahlâkî ihtiyaçlarına cevap veren dînî-tasavvufî harekettir.
Ahîler’in bir başka hizmeti ise yaptıkları şehirlerarası ticaret ile
İslâm ahlâkının bir beldeden diğer beldeye taşınmasını
713
714
Mehmet Demirci, “Ahîlik’te Tasavvufî Boyut: Fütüvvet”, Dokuz Eylül
Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7 (1992), 84; Neşet Çağatay, “FütüvvetAhî Müessesesinin Menşei Meselesi II”, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi
Dergisi 1/2-3 (1952), 67.
Süleyman Uludağ, Tasavvuf Terimleri Sözlüğü (İstanbul: Marifet Yayınları,
1999), 29; Mehmet Şeker, “Türk-İslâm Medeniyet’inde Bir Kardeşlik
Müessesesi Olarak Ahîlik”, Hz. Peygamber Kardeşlik Ahlâkı ve Kardeşlik
Hukuku Kutlu Doğum Haftası Sempozyumu (21-22 Nisan 2012), 446.
195
196
sağlamışlardır. Ayrıca dinî, ictimâî, ticârî ve meslekî hayatın
içinde yer alan bu kurum, Osmanlı Devleti’nin kuruluşunda
önemli görevler üstlenmiştir.715
Ahîlik, Osmanlı’ya kültürel kimlik kazandıran
müesseselerden biridir. Bu kurumu Osmanlı yönetimi en
başından beri desteklemiştir. Kuruluş döneminden itibaren
bazı Osmanlı padişahları ve devlet adamları ahîlik teşkilatına
girmeyi şeref kabul etmişlerdir. Nitekim Osmanlı
padişahlarından Orhan Gazi (1324-1362), I. Murad (1362-1389),
XIV. yüzyılın ilk yarısında devletin gelişmesinde rol oynayan
Çandarlılar ahî mensubu idiler.716 Alâeddin Paşa, Nizâmeddin
Paşa, Hacı Paşa, Ahmed Paşa gibi Orhan Gazi’nin vezirlerinin
çoğu ahîlerden idi. Osmanlı Devleti’nin kurucusu Osman
Gazi’nin kayınpederi Şeyh Edebali bir ahî şeyhidir. Bunların
dışında Dursun Fakih, Ahî Hasan, Ahî Şemseddin, Şeyh
Mahmud Gazi gibi daha pek çok isim sayılabilir. Ahî birliğine
olan bu gönüllü katılım ile ahî zâviyeleri şehir merkezlerinden
en ücrâ noktalara kadar yayılma imkânı bulmuştur.
2.3. Ahî Kültüründe İdeal Ahlâk Anlayışı
Tasavvufta ve ahîlik değerler sisteminde örnek ahlâkın
ilkeleri Kur’ân ve sünnet çizgisinde belirlenmiştir. Ortaya
konulan dinî ahlâkî prensipler doğrultusunda ideal insan tipini
oluşturma hedeflenmiştir. Genel olarak bu gaye, bireyin,
toplumun düşünce ve yaşayış sistemi üzerinde etkili olan tekke,
medrese, mektep, tarîkat, ahî zâviyeleri gibi kuruluşlar eliyle
gerçekleştirilmiştir. Bu anlamda ideal ahlâkın oluşturulması
noktasında bahsi geçen kurumları kesin çizgilerle birbirinden
ayırmak mümkün değildir. Sûfî erkânı ile örtüşen pek çok yönü
olması hasebiyle ahîliği tasavvufî kurumlardan ayrı
düşünmemek gerekir.
Ahîliğin esnaf ve zanaatkâr örgütlenmesi olarak ortaya
çıktığı, sıkıntılı dönemlerde vatan savunmasına katıldığı,
toplumun ahlâki ve dinî gelişiminde müessir bir yapı olduğu
bilinmektedir. Ahîliğin tarihsel geçmişi itibariyle fütüvvete
dayandığı anlaşılmaktadır. Dolayısıyla ahî ahlâk geleneğinden
715
716
Demirci, “Ahîlik’te Tasavvufî Boyut: Fütüvvet”, 83.
Şimşek, Ahilik, 22.
bahsetmek için, onun beslendiği fütüvvet ahlâkına yer vermek
gerekir. Bu çalışmada ahîliğin ve fütüvvetin ahlâkî esasları bir
arada zikredilmiştir.
Ahîlik, hem İslâm dinini hem de Türk örf ve âdetlerini
kendi içinde mezcetmiş düşünce ve yaşam sistemidir. Bu
sistemin ana merkezinde “eşref-i mahlûkât” olan insanın dünya
ve âhiret mutluluğu yer alır. Ahî kültüründe insan bir bütün
olarak ele alındığı için, her yönüyle onun gelişmesi hedeflenir.
Ahîlikte insanın hem dünyevî hem de uhrevî hayatı ön planda
olduğu için dîni, ictimâî, iktisâdî, kültürel yönüyle pek çok
düzenlemeye yer verilir. İlgili kural ve kâidelere zorunlu
ittibâdan ziyade, mensupların şuurlu ve gönüllü olarak bu
sürece katılmaları beklenir.717
Ahîlik tarihine bakıldığında, bu kurumun dayandığı
düşünce ve yaşam tarzının aşırı uç noktalarda olmadığı,
mutedil yapıda şekillendiği görülmektedir. Her şeyden önce bu
sistemde insan, mükerrem bir varlık kabul edilmiştir. İnsana
verilen değer ile şiddet ve çatışma kültürü azaltılmaya
çalışılmıştır.
Ahî sisteminin etkili olduğu toplumda işçi-işveren,
üretici- tüketici, kadın-erkek, genç-yaşlı gibi kategorilerle
insanlar birbiriyle mücadeleye zorlanmamıştır. Böylece sınıfsal
çatışmalar olmamıştır. Dolayısıyla toplumsal huzurun tesisi
daha kolay olmuştur. Nitekim sınıf farklılıklarının olduğu
toplumlarda çatışma çıkması ihtimali daha yüksektir. Meselâ
işçi ve işveren gibi sınıfsal ayırım yapıldığında karşılıklı
menfaatler çatışması olacağı için kavga ve huzursuzluk zemini
de hazırlanmış olur. Ahî sisteminde işçi ve işverenin hayatiyeti
açısından üretimin devamlılığı gibi bir ortak paydada
buluşulur.718 Ahî geleneğinde maddî çıkar çatışması
yaşanmamasının en temel sebebi ekonomi, para, kar, servet vs.
bütün bunların insan için sadece bir araç olarak görülmesidir.
Maddiyatın amaç olarak kabul edilmesine izin verilmez. 719
Çünkü maddî kazanç amaç hâline geldiğinde ahlâkî değerler
araç olur ki, bu durum toplum için son derece sakıncalıdır.
717
718
719
Ekinci, Ahîlik, 19.
Ekinci, Ahîlik, 20.
Ekinci, Ahîlik, 21.
197
198
Ahî ideal ahlâkının temel gayesi, insanın dünya ve âhiret
saadetine ulaşmasıdır. Kur’ân ve sünnet çizgisinde oluşturulan
fütüvvetnâmelerdeki ilkeler ahî ahlâkının esasını ve ulaşılmak
istenen hedefleri teşkil eder. İdeal ahlâk ilkelerinin yazılı olarak
ortaya konulduğu bu eserlere fütüvvetâmeler denir. Bu
anlamda yazılı ve sözlü geleneği ile ahîlik, Türk örf ve
âdetleriyle İslâm’ın ahlâkî prensiplerini bünyesinde mezcetmiş
bir kurumdur.720
Ahîliğin kurulmasında birtakım sosyo-ekonomik
şartların oluştuğunu söylemek mümkündür. Özellikle Moğol
istilâsı nedeniyle Anadolu’ya yapılan göçlerin, ahîliğin
kurulmasını ve kurumsallaşmasını hızlandırdığı anlaşılmaktadır. Nitekim Moğol istilâsından kaçan pek çok sanat meslek
erbabı kişi yaşanan şiddetli zulüm nedeniyle Anadolu’ya akın
etmiştir. Dolayısıyla Anadolu, Moğollar’dan kaçan edib, şâir,
sanatkâr, âlim ve ârif şahsiyetlerin sığındığı merkez olmuştur.
Görüldüğü üzere ahîlik, Selçuklu ile başlayan Osmanlı ile
devam eden Türk-İslâm yurduna özgü dinî, ahlâkî, siyâsî,
ictimâî ve iktisâdi bir kurumdur. Ahîliğin kendi içinde
oluşturduğu düşünce sistemi ahî zâviyeleri eliyle Anadolu’nun
her tarafına kısa sürede yayılmıştır. Bu hizmetler herhangi bir
ayırım gözetmeksizin âyende ve revende yani her ihtiyacı olana
her gelen ve gidene verilirdi. Ahîler, gittikleri ve bulundukları
her bölgede kurdukları zâviyelerle dinin, kültürün, örf ve
âdetlerin yayılmasını ve yaşatılmasını sağlamışlardır.
Ahî zaviyelerindeki eğitim sürecine bakıldığında şu altı
temel esasın ön planda olduğu görülmektedir. Bu anlamda üçü
açık, üçü kapalı olarak zikredilen altı ahlâkî ve insânî kural,
mensuplara çok iyi benimsetilirdi. Ahîliğin temel ahlâkî
sisteminde elin, dilin ve belin kapalı olması gerekir ki şöyle izah
edilir: 1. Fetâ, ya da ahî hırsızlık, zorbalık ve kötülük işlememesi
için eline dikkat etmelidir. 2. Yalan, dedikodu, küfür ve hakaret
etmemesi için diline dikkat etmelidir. 3. Başkalarının namusuna
ve onuruna dokunmaması için beline dikkat etmelidir. Ahîlikte
elin, kapının ve sofranın açık olması ise şöyledir: 1. İhtiyaç
sahiplerine yardımcı olması için fetânın ya da ahînin eli açık
720
Ekinci, Ahîlik, 34.
olmalıdır. 2. Kapısı misafir ya da bir şey istemeye gelenler için
açık olmalıdır. 3. Yoksullara ve muhtaçlara yemek yedirmesi
için sofrası açık olmalıdır. Bununla birlikte ahîler, insanlığın
geleceğini inşâ eden kız çocuklarını şu esaslara göre yetiştirirdi.
1. Kız evlâd işine dikkatli olmalıdır. Yani âilenin ve evinin işini
ihmâl etmemelidir. 2. Aşına dikkatli olmalıdır. Yani iyi yemek
pişirme, temizlik vs. konularda sorumluluğunu yerine
getirmelidir. 3. Eşine dikkatli olmalıdır. Vazifelerine dikkat
etmelidir.721
Ahîlik’te olduğu gibi Bacılar da kendilerine mahsus
sanatlarını geleneksel şekilde sürdürmüşlerdir. Bu anlamda
Bacılık bir eğitim öğretim yuvası idi. Burada hem sanatkâr
yetiştirilir, hem de örgücülük ve dokumacılık gibi meslek ve
sanat faaliyetleriyle üretime ve toplumun hizmetine katkıda
bulunurlardı.722 “Bâciyân-ı Rûm” yani “Anadolu Bacıları” adlı
gruba katılan kadınlar özellikle savaş gibi sıkıntılı zamanlarda
vatan müdafaasında yer almışlardır.723 Bâciyân-ı Rûm’un 13.
yüzyılda Anadolu’da kadınlar tarafından teşekkül ettirildiği
bilinmektedir. Âşıkpaşazâde’nin zikrettiği şekliyle futuhâtta ve
Anadolu’nun Türk-İslâm yurdu hâline gelmesinde katkısı olan
dönemin diğer önemli kuruluşları ise Abdalân-ı Rûm, Ahiyânı Rûm, Gâziyân-ı Rûm adlı örgütlerdir.724
Yukarıda zikredilen fetâda ya da ahîde bulunması
gereken vasıflardan hareketle fütüvvetin veya ahîliğin hem bir
düşünce sistemi hem de erdemli, ahlâklı yaşayış biçimi olarak
görülmesi mümkündür. Ebû Abdurrahman es-Sülemî’nin dile
getirdiği şekliyle bu ahlâkî kemâlin temeli Hz. Âdem’e kadar
dayandırılabilir. Nitekim Hz. Âdem’in yaptığı hatadan dolayı
istiğfar dilemesi, Hz. İbrahim’in sebatı, Hz. İsmail’in
teslimiyeti, Hz. Eyyüb’ün sabrı, Hz. Muhammed’in Kur’ân
ahlâkı gibi niteliklerin peygamberlerde bulunması hasebiyle
ideal ahlâk peygamberî ahlâktır denilebilir. Sabır, takvâ, verâ,
ihlâs, samimiyet gibi peygamberî ahlâkı hem eserlerinde yazan,
721
722
723
724
Çağatay, Bir Türk Kurumu Olan Ahîlik, 244.
Mikail Bayram, Fatma Bacı ve Bâcîyân-ı Rûm Anadolu Bacılar Teşkilatı (Konya:
Çizgi Kitabevi, 2016), 71 vd.
Çağatay, Bir Türk Kurumu Olan Ahîlik, 244.
Âşıkpaşazâde, Tevârih-i Âl-i Osmân, İstanbul: yy, 1332, 205.
199
200
hem de hayatlarında tatbik eden sûfîler dolayısıyla bu ideal
ahlâka sûfî ahlâk da denilebilir. Ahîlik, peygamberî ve sûfî
ahlâkı kendi içinde meczetmiş bir kurumdur. Nitekim Ömer
Lütfi Barkan ahîliğin bir tarîkat karakterinde725 olduğunu dile
getirir.
Pek çok düşünür ahîliğin sûfîlikten ayrı telakkî edilemeyeceğini belirtir. Ahî teşkilatlarının birer tarîkat izlenimi
verdiğini ünlü iktisatçı ve sosyolog Sabri Fehmi Ülgener (19111983) şu ifadelerle belirtir.
“Fütüvvetler
başından
beri
tarîkat
havasını
sürdürdükleri için, temsil ettikleri ahlâk anlayışı da tasavvufun,
geniş ölçüde tarîkatların bir yan dalı, tamamlayıcı bir cüz’ü
görünümünü muhafaza etmiştir. Yapı ve kuruluş şartları iki
taraf için de aynı özellikler taşır. …Söz gelişi Hakk’a ve hakîkata
varmada nefsini ve fiilini görmemek tarîkatın temel şartı olarak
kabul edilmişse, aynı husus esnaf töresi için de geçerlidir.” 726
Eğitimci ve tarihçi Muallim Cevdet (1883-1935) fütüvvet
ehlinin tasavvufa yakın anlayışta olduğunu şöyle dile getirir:
“Fütüvvet ehli de mutasavvıf da şerîatın ilke ve âdâbına
ciddiyet ve samimiyetle riayet eder, mallarını hayır uğruna sarf
eder.”727
Ahîlliğin sadece düşünce sistemi değil, yapılanma biçimi
de tarikata benzemektedir. Bilindiği üzere tasavvufta mânevî
makamlarda ilerleyebilmek şeyhe ihtiyaç vardır. Ahîlikte de bir
üstad olmadan sanat ya da meslek erbabı olmak mümkün
değildir. Yani tasavvuftaki şeyh-mürid, ahilikteki usta-çırak
ilişkisi birbiriyle benzer nitelik gösterir. Tasavvufta muhtelif
tarîkatların, ahîlikteki farklı mesleklerin bulunması zikredilen
benzerliğin bir başka yönünü ihtivâ eder. Bununla birlikte
tasavvuf yoluna intisâb eden mürîd meşrebine uygun tarîkata
giriyorsa, ahîlikte de çırak, yeteneği olduğu mesleğe
yönlendirilir. Her iki kurumda da bazı istisnalar dışında şeyh
725
726
727
Ömer Lütfi Barkan, “Osmanlı İmparatorluğunda Bir İskân ve Kolonizasyon
Metodu Olarak Vakıflar ve Temlikler-İstilâ Devirlerinin Kolonizatör Türk
Dervişleri ve Zâviyeler, Vakıflar Dergisi 2 (1942), 279-386, s. 283.
Sabri F. Ülgener, Dünü ve Bugünü ile Zihniyet ve Din (İslâm, Tasavvuf ve
Çözülme Devri İktisat Ahlâkı) (İstanbul: Der Yayınları, 1981), 89.
Muallim Cevdet, İslâm Fütüvveti ve Türk Ahîliği (İbn-i Battuta’ya Zeyl), çev.
Cezair Yarar (İstanbul: İşaret Yayınları, 2008), 56.
veya usta değiştirmek hoş karşılanmaz. Tasavvufta tarîkat
şeyhleri, ahîlikte meslek pirleri müessesenin kuruculardır. Her
iki kurumda da şeyhe/ustaya teslimiyet önemlidir. Kısacası
zâviyelerde şeyh mürîd ilişkisi, ahî ocaklarında usta çırak
ilişkisinin benzer nitelikte olması her iki kurumun yapılanma
biçiminin aynı nitelikte olduğunun göstergesidir. Hem
tasavvufta hem ahîlikte şeyhten müride, ustadan çırağa terbiye
ve bilgi nakli konusunda benzer prensipler vardır. Nitekim
tasavvufta ve ahîlikte eğitim sürecinde sabır, sadakat, tevazu,
hürmet, muhabbet, samimiyet, cömertlik, isâr, takvâ, verâ, vefa,
nasihat, iş başında eğitim, tekkede terbiye, tedricî metod, teorik
ve pratik eğitim, davranışları ölçmek, Kur’ân ahlâkı ile
ahlâklanmak, hataların düzeltilmesi, “emr-i bi’l-maruf ve nehyi an’il münker” yani iyiliği emretmek, kötülükten sakındırmak,
nimeti paylaşmak, affedici olmak, misâfirperverlik, incitmeme,
incinmeme, edeb, hayâ, kötü vasıflardan uzak durmak, ibâdet
ve taata düşkünlük, dünyanın geçici, âhiretin ebedî olduğunu
bilerek yaşamak, mâl yerine hayır hasenât biriktirmek, nefse
karşı mücâhade hâlinde olmak, haramlardan uzak durmak,
helâl kazanç peşinde olmak, riyâdan uzak durmak, muhtaçlara
yardımda bulunmak, doğru olmak, yalan söylememek,
kanaatkar olmak, dünya malına tamah etmemek, kimseyi
kandırmamak, ölçü ve tartıya dikkat etmek, hilm ve şefkat
sahibi olmak gibi pek çok prensip tasavvufta da ahîlikte de
bulunmaktadır.728 Bu kural ve kâideler yerine getirilikken
uhuvvet yani kardeşlik anlayışı ile hareket edilmiştir.
Görüldüğü üzere ahîlik bir esnaf örgütlenmesi şeklinde
ortaya çıkmasına rağmen topluma ahlâkî anlamda yön veren
önemli bir müessese olmuştur. Bu kuruluşu basit bir esnaf
örgütlenmesi olarak algılamak doğru değildir. Çünkü ahîlik
tarihine bakıldığında onun erdemli toplum inşâ etmeyi
hedefleyen ideal ahlâk ilkelerinin, hayat felsefesinin, değerler
sisteminin olduğu bilinmektedir. Bütün bunlarla birlikte ahî
zâviyelerinin Bizans loncalarının devamı olduğunu ifade eden
728
Göktaş, “Ahîlik ve Tasavvuftaki Bazı Müşterek Ahlâkî Ögeler”, 110 vd.
201
202
bir kanaat de vardır.729 Bu mânâda kültürel ve sosyal
kuruluşların birbirlerinden etkilenmiş olması gayet normaldir.
Fakat ahîliğin tamamıyla Bizans loncalarının kopyası olduğunu
söylemek ise yanlıştır.
Kur’ân ve sünnet ahlâkından beslenen ahîlerin belli başlı
özellikleri kısaca şöyle ifade edilebilir: İdeal ahlâkı özümsemiş
olan ahîler, zâviyelerine gelen herkese nazik ve kibar
davranırlardı. Misafirlerin yeme, içme ve barınma gibi
ihtiyaçlarını karşılarlardı. Zulmün ve haksızlığın karşısında
olur, mücadele ederlerdi. Her âhinin mesleği ve sanatı olduğu
için, kendi elinin emeği ile geçinirdi. Aralarından seçtikleri bir
reis başlarında bulunurdu.730 Neşet Çağatay, ahî kurumunun en
belirgin niteliklerini özetle şöyle sıralar: Konukseverlik,
yardımseverlik, bir sanata ya da meslek sahibi olması, üyelerini
gündüz tezgâh ve atölyelerde işbaşında, geceleri ahî
zaviyelerinde sosyal, kültürel, ahlâkî anlamda şuurlu
yetişmeleridir. Ahîler bunları yaparken sûfîlerin kaleme aldığı
fütüvvetnâmelerden istifade ederlerdi.731 Ahî zaviyelerinde
yemek, pişirme, ortalığı temizleme, insanlarla ilişkilerde saygı
ve sevgi vb. toplumsal hayata dair kuralların yanı sıra ata
binme, silah kullanma gibi bazı beceriler de öğretiliyordu. 732
Ahî teşkilatı mensuplarına ahlâkî değerler benimsetiliyor,
aykırı davrananlar ocak dışı bırakılıyordu.
Ahîlerin ideal ahlâka aykırı gördükleri ve ocak dışına
çıkardıkları davranışlar kısaca şöyledir. İçki içmek, zina
işlemek, dedikodu yapmak, iftira atmak, kibirlenmek, şefkat ve
merhametten uzak davranışlar sergilemek, kıskanmak, kin
beslemek, sözünde durmamak, yalan söylemek, emanete
hıyanet etmek, kişinin ayıbını yüzüne vurmak, cimrilik
yapmak, adam öldürmek gibi daha pek çok insanı değersiz
kılan davranış ahîler nezdinde reddedilirdi. İslâm ahlâkına,
729
730
731
732
Selahattin Döğüş, “Anadolu’nun Kent Ekonomisine Geçişinde Ahîliğin
Rolü (1300- 1500)”, I. Uluslararası Selçuklu Sempozyum: Selçuklu Tarihi Bilim
ve Düşünce (Bildiriler) 27-30 Eylül 2010, Kayseri, 2014, 337.
Ethem Cebecioğlu, Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü (İstanbul: Anka
Yayınları, 2004), 65.
Neşet Çağatay, Bir Türk Kurumu Olan Ahîlik (Ankara: Türk Tarih Kurumu
Basımevi, 1989), 240.
Çağatay, Bir Türk Kurumu Olan Ahîlik, 241.
ahîliğin örf ve âdetlerine aykırı davrananlar kurum dışına
alınırdı.733
Abdülkerim Kuşeyrî, Ebu Abdurrahman es-Sülemi gibi
daha pek çok mutasavvıf, ilk dönemden itibaren ahîliğin temeli
olan fütüvvetten eserlerinde bahsetmişlerdir. Sûfilerin
tasavvufî konulara dâhil ettikleri fütüvvet genel olarak kâmil
ahlâk ve bu nitelikteki kişilerin ahvâl ve akvâlidir. Ahîliğin
beslendiği fütüvvet anlayışında ahvâl ve akvâlin yanı sıra ilim
muhim bir yer tutar. Fakat ilmin kemâli için amele ihtiyaç
vardır. Fütüvvet ehli amelsiz ilme ehemmiyet vermemektedir.
Amele kadem, ilme nazar derler ki bu mânâda kadem ehlini
daha üstün görürler.734 Ahlâk ise ilim ve amelin özünü
çekirdeğini oluşturur. Bunun temelinde sadakat, istikâmet,
emniyet, hikmet, şecaat, adalet, iffet, tevazu gibi hususlar yer
alır.735
İlim, amel, ahlâkla birlikte fütüvvetin ya da ahîliğin
kendisine âid birtakım kural ve kâideleri vardır. Bunlardan
birincisi fütüvvet libâsını giymektir. Fütüvvet ehli birbirini
tanımaları için özellikle farklı bölgelerde özel kıyafet giyerlerdi.
Bunu da şu şekilde ifade etmişlerdir: “tasavvuf kisvesi hırka,
fütüvvet libası şalvardır.”736 İkincisi fütüvvet törenidir. Bu tören
fütüvvet mahfilinde yani fütüvvet ehlinin toplandığı odada
yapılırdı. İsrâ Sûresi 32 ve 39 âyetler arası okunurdu. Zikredilen
bu âyetlerde “Zinaya yaklaşmamaktan, haksız yere cana
kıymamaktan, yetimin malına dokunmamaktan, teraziyi doğru
tartmaktan, hakkında bilgi sahibi olunmayan bir şeyin ardına
düşmemekten, kulak, göz ve gönlün bundaki mesuliyetinden,
yeryüzünde böbürlenerek yürümemekten, insanın ne yeri
yarabileceğinden ne de dağlarla boy ölçüşebileceğinden,
yapılan kötülüklerin Allah katında kerih görüldüğünden ve
O’ndan başka ilah tanımamaktan” bahsedilir. Fütüvvetin ya da
ahîliğin öne çıkan kâidelerinden üçüncüsü kardeş tutmadır.
733
734
735
736
Şimşek, Ahilik, 19-20.
Abdülbaki Gölpınarlı, “İslâm ve Türk İllerinde Fütüvvet Teşkilatı ve
Kaynakları”, İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası 11/1-4 (19491950), 18.
Gölpınarlı, “İslâm ve Türk İllerinde Fütüvvet Teşkilatı”, 19.
Gölpınarlı, “İslâm ve Türk İllerinde Fütüvvet Teşkilatı”, 38.
203
204
Fütüvvet ehli kimse, kardeş tutma âdeti gereği aynı yoldaşı
olan kişiyi kardeş edinir. Muhtemelen bu gelenek Hicretten
sonra Medineli ensâr ile Mekke’den hicret eden muhâcirinin
kardeş olmasına dayanmaktadır.737
Neticede ahîlik ya da fütüvvet geleneğindeki ideal
ahlâka dair şunu ifade etmek gerekir ki, bir devlet ne kadar
güçlü olursa olsun, dinî, mânevî, kültürel müesseseler ile
geliştirilmediği müddetçe önce ahlâkî, sonrasında fiilî çöküş
süreci yaşaması muhtemeldir. Toplumsal çöküş sürecini
yaşamamak için Türk İslâm devletleri, gittikleri bölgeyi sadece
fethetmekle kalmamışlar, tekke, mektep, medrese, zâviye,
mecsid, türbe gibi yapılarla sosyal ve kültürel anlamda gönül
fethiyle de bunu desteklemişlerdir. Gösterilen bu ilgiyle ahîlik,
şehir merkezlerinden en ucra noktalara kadar yayılmış ve uzun
yıllar varlığını sürdürmüştür.
Sonuç
İnsan, maddî ve mânevî ihtiyaçlarını karşılayabilmesi
için toplum içinde hayatını idâme ettirir. Bilindiği üzere
İslâm’ın pek çok rüknü ictimâî hayat içinde yerine getirilir.
İslâm’ın rûhundan beslenen ahîlik ortaya koyduğu kural ve
kaideler ile hem bireyin hem de toplumun ahlâkî yönden en
ideal şekilde gelişmesini hedef edinir. Ahîlik, ahlâkî düzeni ise
birlik, beraberlik, kardeşlik, adalet ilkeleri temelinde kurar. Bu
prensipler etrafında toplumda huzur hâlinde bir arada
yaşamanın temelleri atılmış olur. Ahlâkî değerler ise genel
olarak Allah’a ve kullara karşı vazifenin tam olarak hakkıyla
yerine getirilmesidir.
Ahlâk kuralları özümsendikçe ve yerleştikçe iyilik
yapmak, yardımsever olmak, hürmet ve muhabbet duyguları
beslemek, dayanışma şuurunu sahip olmak, karşılıksız
verebilmek kişiliğin bir parçası hâline gelir. İşte ahîlik insanda
böyle erdemli karakter inşâsını hedef edinir. Ahîlikte ideal
insan karakterinin bozulmaması için fütüvvetâmelerde
zikredilen ilkelere ilaveten günün ihtiyaç ve şartlarına göre
birtakım kurallar eklenir ve mensuplara benimsetilir. Dalga
dalga yayılan dinî, ahlâkî, kültürel değerler zamanla toplumun
737
Gölpınarlı, “İslâm ve Türk İllerinde Fütüvvet Teşkilatı”, 38-41.
bir kimliği hâline gelmeye başlar. Nitekim 13 yüzyılda kurulan
ahî kimliği yaklaşık 20. yüzyıla kadar devam etmiştir. Ahîlikte,
Kur’ân ve sünnet temelinde insanın dünya ve ukba mutluluğu
ön planda tutulduğu için sistem başarılı olmuştur.
Görüldüğü üzere ahîlik basit bir esnaf örgütlenmesi
olmamıştır. Bilakis ahîlik ideal ahlâk ilkeleriyle Anadolu’nun
Türkleşmesi ve İslâmlaşmasında önemli rol oynamış,
Osmanlı’nın kuruluşunda müessir olmuş, toplumun dinî,
ahlâkî gelişmesinde etkili olmuştur. Bilindiği üzere Malazgirt
zaferiyle Anadolu Türk yurdu yapılmış, fakat tekke, mektep,
medrese, ahî zâviyelerinde geliştirilen ideal insan karakteriyle
fethin bekâsı sağlanmıştır.
Ahîlikte ideal insanda üç şey açık, üç şey kapalı olacak
denilerek evrensel ahlâk kuralları sistematik hâle getirilmiştir.
Bilindiği üzere ahînin eli açık (cömert), kapısı açık
(misafirperver), sofrası açık (yardımsever) olmalıdır. Üç şey de
kapalı olmalıdır. Gözü kapalı (kimseye kötü bakmayan), dili
bağlı (kimseye kötü söz söylemeyen) beli bağlı (kimsenin
namusuna ve onuruna dokunmayan) olmalıdır.
Kaynakça
Âşıkpaşazâde, Tevârih-i Âl-i Osmân, İstanbul: yy, 1332.
Azamat, Nihat. “Evhadüddîn-i Kirmânî”. Türkiye Diyanet Vakfı
İslâm Ansiklopedisi. 11/518- 520. İstanbul: TDV Yayınları,
1995.
Barkan, Ömer Lütfi. “Osmanlı İmparatorluğunda Bir İskân ve
Kolonizasyon Metodu Olarak Vakıflar ve Temlikler-İstilâ
Devirlerinin Kolonizatör Türk Dervişleri ve Zâviyeler.
Vakıflar Dergisi 2 (1942), 279-386.
Bayram, Mikail. “Ahî Evrân Kimdir? (Gerçek Şahsiyeti ve
Eserleri)”. Diyanet İlmî Dergi (Diyanet Dergisi) 17/1 (1978),
24-32.
Bayram, Mikail. “Ahî Evren Hâce Nasîrü’ddin ile Alâü’ddin
Çelebi’nin öldürülmesi ve ölüm Tarihlerinin Tespiti”.
İSTEM: İslâm San’at, Tarih, Edebiyat ve Mûsikî Dergisi 2/3
(2004), 37-58.
Bayram, Mikail. “İbn Sînâ ve Ahî Evren”, İbn Sînâ Doğumunun
Birinci Yılı Armağanı. 595-602. İstanbul: yy, 2014.
205
206
Bayram, Mikail. “Sadreddîn Konevî ile Ahî Evrân Şeyh
Nasuriddin Mahmud’un Mektuplaşması”. Selçuk
Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Edebiyat Dergisi 2 (1983),
51-75.
Bayram, Mikail. “Sadreddîn Konevî ile Ahî Evrân Şeyh
Nasuriddin Mahmud’un Mektuplaşması”. Selçuk
Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Edebiyat Dergisi 2 (1983),
51-75.
Bayram, Mikail. Fatma Bacı ve Bâcîyân-ı Rûm Anadolu Bacılar
Teşkilatı. Konya: Çizgi Kitabevi, 2016.
Cebecioğlu, Ethem. Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü.
İstanbul: Anka Yayınları, 2004.
Çağatay, Neşet. “Fütüvvet-Ahî Müessesesinin Menşei Meselesi
II”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/2-3
(1952), 61-84.
Çağatay, Neşet. Bir Türk Kurumu Olan Ahîlik. Ankara: Türk
Tarih Kurumu Basımevi, 1989.
Çağıcı, Mustafa. “Ahlâk”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm
Ansiklopedisi. 2/10-14. İstanbul: TDV Yayınları, 1989.
Çakmak, Muharrem. “Ahîliğin Tasavvufî Temelleri ve AhîlikFütüvvet İlişkisi”. Hikmet Yurdu 7/13 (2014), 143-158.
Demirci, Mehmet. “Ahîlik’te Tasavvufî Boyut: Fütüvvet”.
Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7 (1992),
83-90.
Döğüş, Selahattin. “Anadolu’nun Kent Ekonomisine Geçişinde
Ahîliğin Rolü (1300- 1500)”. I. Uluslararası Selçuklu
Sempozyum: Selçuklu Tarihi Bilim ve Düşünce (Bildiriler) 2730 Eylül 2010. 315-344. Kayseri, 2014,
Ekinci, Yusuf. Ahîlik. Ankara: Özgün Matbaacılık, 2008.
Göktaş, Vahit. “Ahîlik ve Tasavvuftaki Bazı Müşterek Ahlâkî
Ögeler”. Ahîlik Uluslararası Sempozyumu, Kalite Merkezli
Bir Yaşam. 107-124. 20-22 Eylül 2011.
Gölpınarlı, Abdülbaki. “İslâm ve Türk İllerinde Fütüvvet
Teşkilatı ve Kaynakları”. İstanbul Üniversitesi İktisat
Fakültesi Mecmuası 11/1-4 (1949-1950), 6-354.
Hacıgökmen, Mehmet Ali. “Mecüddin İshak”. Türkiye Diyanet
Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Ek 2/210-211. Ankara: TDV
Yayınları, 2019.
Hartmann, Angelika. “Nâsır-Lidînillâh”. Türkiye Diyanet Vakfı
İslâm Ansiklopedisi. 32: 399-402. İstanbul, TDV Yayınları,
2006.
Kara, Mustafa. “Fütüvvet-Melâmet Münasebeti”. Türk Kültürü
ve Ahîlik: XXI. Ahîlik Bayramı Sempozyumu Tebliğler. 187195. 13-15 Eylül 1986.
Kara, Mustafa. Metinlerle Osmanlılarda Tasavvuf ve Tarîkatlar.
İstanbul: Sır Yayıncılık, 2004.
Kazıcı, Ziya. “Ahî Baba”.
Türkiye Diyanet Vakfı İslâm
Ansiklopedisi. 1/527-528. İstanbul, TDV Yayınları, 2006.
Kuşeyrî, Abdulkerim. Kuşeyrî Risâlesi, haz. Süleyman Uludağ.
İstanbul: Dergâh Yayınları, 1999.
Küçük, Sezai. “Abdullah Ensârî el-Herevî’nin Tasavvufî
Fütüvvet
Risâlesi:
“Kitâbü’l-fütüvvet”.
Sakarya
Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2 (2000), 137-166.
Muallim Cevdet, İslâm Fütüvveti ve Türk Ahîliği (İbn-i Battuta’ya
Zeyl). çev. Cezair Yarar. İstanbul: İşaret Yayınları, 2008.
Nihânî, Ali. Ali Nihânî’nin Manzum Hacı Bektâş-ı Velî
Velâyetnâmesi (İnceleme-Metin- Sadeleştirme- Dizin). haz.
Sedat Kardaş. Ankara: Grafiker Yayınları, 2018.
Ocak, Ahmet Yaşar. “Baba İshak”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm
Ansiklopedisi. 4/368-369. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
Pakalın, Mehmet Zeki. “Fütüvvet”. Osmanlı Tarih Deyimleri ve
Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Millli Eğitim Bakanlığı
Yayınları, 1993.
Seccâdî, Seyyid Câfer. Ferheng-i Istılahât ve Tabirât-ı İrfânî, çev.
Hakkı Uygur. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2007.
Sülemî, Ebû Abdurrahman Muhammed b. Hüseyin. Tasavvufta
Fütüvvet. çev. Süleyman Ateş. Anakara: Anakara
Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1977.
Şahin, İlhan. “Ahi Evrân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm
Ansiklopedisi. 1/529-530. İstanbul: TDV Yayınları, 1988.
Şeker, Mehmet. “Türk-İslâm Medeniyet’inde Bir Kardeşlik
Müessesesi Olarak Ahîlik”. Hz. Peygamber Kardeşlik
Ahlâkı ve Kardeşlik Hukuku Kutlu Doğum Haftası
Sempozyumu. 442-449. (21-22 Nisan 2012),
Şimşek, Muhittin. Ahilik: TKY ve Tarihteki Bir Uygulaması.
İstanbul: Hayat Yayınları, 2002.
207
Tek, Aburrezak. Tasavvufî Mertebeler: Hâce Abdullah el- Ensârî
Örneği. Bursa: Emin Yayınları, 2008.
Uludağ, Süleyman. “Fütüvvet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm
Ansiklopedisi. 13/259-261. İstanbul. TDV Yayınları, 1996.
Uludağ, Süleyman. Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Marifet
Yayınları, 1999.
Ülgener, Sabri F. Dünü ve Bugünü ile Zihniyet ve Din (İslâm,
Tasavvuf ve Çözülme Devri İktisat Ahlâkı). İstanbul: Der
Yayınları, 1981.
208